ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.82
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.82.1
एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत ।
यः कश्चिद्वेदयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः ॥ १२.८२.१ ॥
ଏହା ପ୍ରଥମ ଆଚରଣ; ହେ ଭାରତ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଶୁଣ। ଯେକୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଧନ ବିଷୟରେ ଜଣାଏ, ତାକୁ ରାଜା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.82.2
ह्रियमाणममात्येन भृत्यो वा यदि वा भृतः ।
यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर ॥ १२.८२.२ ॥
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମନ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ହରଣ କରାଯାଉଥିବା, କିମ୍ବା ଭୃତ୍ୟ ବା ବେତନଭୋଗୀ, ଯିଏ ରାଜକୋଷ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖେ, ସେ ତାହା ଜଣାଇବା ଉଚିତ।
12.82.3
श्रोतव्यमस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत् ।
अमात्या ह्यपहर्तारो भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत ॥ १२.८२.३ ॥
ତାର କଥା ଏକାନ୍ତରେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ତାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ହେ ଭାରତ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ହିଁ ଅଧିକାଂଶ ଅପହରଣକାରୀ, ସେମାନେ ଅନେକଙ୍କୁ ମାରନ୍ତି।
12.82.4
राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः ।
समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः ॥ १२.८२.४ ॥
ରାଜକୋଷର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ, ରାଜକୋଷ ଲୁଟକାରୀ ସମସ୍ତେ ମିଶି ପୀଡ଼ା ଦିଅନ୍ତି; ସେ ଅରକ୍ଷିତ ହୋଇ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.82.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह ॥ १२.८२.५ ॥
ଏ ବିଷୟରେ ଲୋକମାନେ ଏହି ପୁରାତନ ଇତିହାସକୁ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହା କାଳକବୃକ୍ଷୀୟ ମୁନି କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
12.82.6
कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्तं क्षेमदर्शिनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय आजगोमेति नः श्रुतम् ॥ १२.८२.६ ॥
କୋଶଳମାନଙ୍କ ଆଧିପତ୍ୟ ପାଇ କଲ୍ୟାଣଦର୍ଶୀ ରାଜାଙ୍କୁ କାଳକବୃକ୍ଷୀୟ ମୁନି — ଏପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
12.82.7
स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः ।
सर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः ॥ १२.८२.७ ॥
ସେ କାଉକୁ ପିଞ୍ଜରାରେ ବାନ୍ଧି କ୍ଷେମଦର୍ଶୀଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ସବୁ ବିଷୟ ଯତ୍ନସହ ଦେଖିଲା; ସମ୍ବାଦ ଜାଣିବାର ଇଚ୍ଛାରେ ବାରମ୍ବାର ଏପରି କଲା।
12.82.8
अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः ।
अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते ॥ १२.८२.८ ॥
ମୁଁ କାଉମାନଙ୍କ ବିଦ୍ୟା ଶିଖିଛି; କାଉମାନେ ମୋତେ ଭବିଷ୍ୟତ, ଅତୀତ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯାହା ଘଟୁଛି ତାହା କହନ୍ତି।
12.82.9
इति राष्ट्रे परिपतन्बहुभिः पुरुषैः सह ।
सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिदृष्टवान् ॥ १२.८२.९ ॥
ଏହିପରି ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ସହ ବୁଲି ସେ ରାଜକର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କର ସବୁ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦେଖିଲା।
12.82.10
स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः ।
राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः ॥ १२.८२.१० ॥
ସେ ସେହି ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜାଣିଲା; ରାଜକର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କର ସବୁ ଅପରାଧ ଜାଣି, ପରେ ପରେ ଆହୁରି ଜାଣିଲା।
12.82.11
ततः स काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत् ।
सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः ॥ १२.८२.११ ॥
ତା ପରେ ସେ କାଉକୁ ନେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲା; 'ମୁଁ ସର୍ବଜ୍ଞ' ବୋଲି କହି, ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ହୋଇ।
12.82.12
स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम् ।
प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम् ॥ १२.८२.१२ ॥
ସେ କୌସଲ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ଅଳଙ୍କୃତ ରାଜା ଓ ଅମାତ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲା: 'କାଉର କଥାରେ ତୁମେ ସେଠାରେ ଏହା କରିଛ।'
12.82.13
असौ चासौ च जानीते राजकेशस्त्वया हृतः ।
एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम् ॥ १२.८२.१३ ॥
ଏ ଓ ସେ ଦୁହେଁ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ରାଜକୋଷ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ହରଣ ହୋଇଛି। ଏହି କାଉ ଏହିପରି କହେ; ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ତାକୁ ଅନୁସରଣ କର।
12.82.14
तथाऽन्यानपि स प्राह राजकोशहरांस्तदा ।
न चास्य वचनं किंचिदनृतं श्रूयते क्वचित् ॥ १२.८२.१४ ॥
ସେହିପରି ସେ ସେତେବେଳେ ରାଜକୋଷ ହରଣକାରୀ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲା। ତାହାର ବାଣୀରେ କେଉଁଠାରେ ବି ଅଳ୍ପ ମିଥ୍ୟା ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ।
12.82.15
तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह ।
तमतिक्रम्य सुप्तं तु निशि काकमपोथयन् ॥ १२.८२.१५ ॥
ତାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରାଜକର୍ମଚାରୀ ଅପମାନିତ ହେଲେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ରାତିରେ ଶୋଉଥିବା ସେ କାଉକୁ ସେମାନେ ପିଟିଲେ।
12.82.16
वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा वाणेन पञ्जरे ।
पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत् ॥ १२.८२.१६ ॥
ପିଞ୍ଜରାରେ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ସେ କାଉକୁ ଦେଖି, ପୂର୍ବାହ୍ନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କଲ୍ୟାଣଦର୍ଶୀଙ୍କୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
12.82.17
राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं भवतो हितम् ॥ १२.८२.१७ ॥
ହେ ରାଜନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଧନର ଈଶ୍ୱର ତୁମଙ୍କଠାରେ ମୁଁ ଅଭୟ ଯାଚେ। ତୁମର ଅନୁମତି ପାଇ ମୁଁ ତୁମର ହିତର କଥା କହିବି।
12.82.18
मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मनाऽऽगतः ।
ह्रियन्ते हि महार्थाश्च पुरुषे विक्रमत्यपि ॥ १२.८२.१८ ॥
ମିତ୍ରର ହିତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ, ଭକ୍ତିରେ ସର୍ବାତ୍ମାରେ ମୁଁ ଆସିଛି। ପୁରୁଷ ପରାକ୍ରମ କଲେ ମଧ୍ୟ ମହାନ ଧନ ହରଣ ହୁଏ।
12.82.19
संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः ।
अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसह्य हितकारणात् ॥ १२.८२.१९ ॥
ବନ୍ଧୁକୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯେପରି ସାରଥି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେପରି ଅତିଶୟ କ୍ରୋଧରେ ମଗ୍ନ ଲୋକକୁ ତା'ର ହିତ ପାଇଁ ବଳପୂର୍ବକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଂଯତ କରିବା ଉଚିତ।
12.82.20
तथाविधस्य सुहृदा क्षन्तव्यं संविजानता ।
ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता ॥ १२.८२.२० ॥
ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ, ସତ୍ୟ ବୁଝୁଥିବା ବନ୍ଧୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ; ସର୍ବଦା ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଓ ତାହା ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ମାନବକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ।
12.82.21
तं राजा प्रत्युवाचेदं यत्किंचिन्मां भवान्वदेत् ।
कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम् ॥ १२.८२.२१ ॥
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଆପଣ ମୋତେ ଯାହା କିଛି କହିବେ, ନିଜ ହିତ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ମୁଁ କାହିଁକି ସହ୍ୟ କରିବି ନାହିଁ?'
12.82.22
ब्राह्मण प्रतिजाने ते प्रब्रूहि यदिहेच्छसि ।
करिष्यामि हि ते वाक्यं यन्मां विप्र प्रवक्ष्यसि ॥ १२.८२.२२ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଉଛି; ଏଠାରେ ଆପଣ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ତାହା କୁହନ୍ତୁ। ହେ ବିପ୍ର, ଆପଣ ମୋତେ ଯେଉଁ ବାକ୍ୟ କହିବେ, ମୁଁ ତାହା ନିଶ୍ଚୟ କରିବି।
12.82.23
विद्वान्नयानपायांश्च भयाख्यातॄन्भयानि च ।
भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागतः ॥ १२.८२.२३ ॥
ନୀତିର ଲାଭ-ହାନି, ଭୟ ଘୋଷଣା କରୁଥିବା ଏବଂ ଭୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣିଥିବା ମୁଁ, ଭକ୍ତିରେ ଆପଣଙ୍କ ଆଚରଣ କହିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଛି।
12.82.24
प्रागेवोक्तं तु दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेवनम् ।
अगतेः कुगतिर्ह्येषा या राज्ञा सहजीविका ॥ १२.८२.२४ ॥
ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବରୁ କହିଛନ୍ତି: ରାଜାଙ୍କ ସେବା ଏକ ଦୋଷ; ଆଶ୍ରୟହୀନ ପାଇଁ ଏହା ଖରାପ ପଥ; ରାଜାଙ୍କ ସହ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
12.82.25
आशीविषैश्च तस्याहुः संगमं यस्य राजभिः ।
बहुमित्रांश्च राजानो बह्वभित्रास्तथैव च ॥ १२.८२.२५ ॥
ଯାହାର ରାଜାମାନଙ୍କ ସହ ସଂସର୍ଗ, ତାହାର ସଂସର୍ଗ ବିଷଧର ସର୍ପ ସହିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ରାଜାମାନଙ୍କର ଅନେକ ମିତ୍ର ଥାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସେହିପରି ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଥାଆନ୍ତି।
12.82.26
तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपजीविनाम् ।
तथाऽस्य राजतो राजन्मुहुर्तादागतं भयम् ॥ १२.८२.२६ ॥
ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଭୟ ଆସେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ରାଜନ୍, ସେହିପରି ତାହାକୁ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଆସିପଡେ।
12.82.27
नैकान्तेनाप्रमादो हि शक्यः कर्तुं महीपतौ ।
न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता ॥ १२.८२.२७ ॥
ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାବଧାନ ରହିବା ପ୍ରକୃତରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ପ୍ରମାଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.82.28
प्रमादात्स्खलते बुद्धिः स्खलतो नास्ति जीवितम् ।
अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानप्नुपशिक्षितः ॥ १२.८२.२८ ॥
ପ୍ରମାଦ ଯୋଗୁ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଖଳିତ ହୁଏ; ସ୍ଖଳିତ ବ୍ୟକ୍ତିର ଜୀବନ ରହେ ନାହିଁ। ରାଜସେବାରେ ଭଲଭାବେ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପାଖକୁ ଯିବା ପରି ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଉ।
12.82.29
आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः ॥ १२.८२.२९ ॥
କ୍ରୁଦ୍ଧ ବିଷଧର ସର୍ପ ପରି, ପ୍ରାଣ ଓ ଧନର ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, 'ମୁଁ କିଛି ନୁହେଁ' ଏହିପରି ଭାବି, ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବଦା ଯତ୍ନରେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ।
12.82.30
दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुःस्थिताद्दुरनुष्ठितात् ।
दुरासदाद्दुर्वृजिनादिङ्गिताद्ध्यायितादपि ॥ १२.८२.३० ॥
ଦୁର୍ବାକ୍ୟ, ଦୁଃସ୍ଥିତି, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ, ଦୁର୍ଗମ କଠୋରତା, ଦୁଷ୍ଟତା, ଇଙ୍ଗିତ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରି (ସାବଧାନ ରହିବା ଉଚିତ)।
12.82.31
देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितः ।
वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत् ॥ १२.८२.३१ ॥
ରାଜା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଦେବତା ପରି ସମସ୍ତ ଇଷ୍ଟକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରନ୍ତି; କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ପରି ମୂଳ ସହିତ ଦଗ୍ଧ କରିପାରନ୍ତି।
12.82.32
इति राजन्यमः प्राह वर्तते च तथैव तत् ।
अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः ॥ १२.८२.३२ ॥
ଏହିପରି ରାଜନ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ କହିଲେ, 'ତାହା ସେହିପରି ହିଁ ଅଛି। ଏବେ ମୁଁ ଅଧିକ ବଡ଼ ପ୍ରୟୋଜନକୁ ବାରମ୍ବାର ସାଧନ କରିବି।'
12.82.33
ददात्यत्मद्विधोऽऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि ।
वायसस्त्वेष मे राजन्नन्तकायाभिसंहितः ॥ १२.८२.३३ ॥
ମୋ ପରି ଅମାତ୍ୟ ବିପଦରେ ବୁଦ୍ଧିର ସାହାଯ୍ୟ ଦିଏ। ହେ ରାଜନ୍, ଏହି କାଉଟି ମୋ ପାଇଁ ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ।
12.82.34
न च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियः ।
हिताहितांस्तु बुद्ध्येथा मापरोक्षमतिर्भव ॥ १२.८२.३४ ॥
ଏଠାରେ ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ନିନ୍ଦନୀୟ ନୁହଁନ୍ତି, ନା ସେମାନେ ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ପ୍ରିୟ। ହିତାହିତ ଆପଣ ବୁଝନ୍ତୁ; ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ନ ବୁଝିବା ବୁଦ୍ଧିର ହୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।
12.82.35
ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे ।
अभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम् ॥ १२.८२.३५ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଘରେ ବାସ କରନ୍ତି, କେବଳ ନେବାରେ ରତ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିନାଶ ଇଚ୍ଛୁକ — ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏହା ରଚିତ ହୋଇଛି।
12.82.36
यो वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छत्यनन्तरम् ।
आन्तरैराभेसंधाय राजन्सिद्ध्यति नान्यथा ॥ १२.८२.३६ ॥
ଯେ ଆପଣଙ୍କ ବିନାଶ ଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରେ, ଭିତରର ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର କରି, ହେ ରାଜନ୍, ସେ ସଫଳ ହୁଏ; ନହେଲେ ନୁହେଁ।
12.82.37
तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम् ।
तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो ॥ १२.८२.३७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସେମାନଙ୍କ ଭୟରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି; କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋର ସନ୍ଧିତ ବାଣ କାଉ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା, ହେ ପ୍ରଭୋ।
12.82.38
छझना मम काकश्च गमितो यमसादनम् ।
दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेन चक्षुषा ॥ १२.८२.३८ ॥
ଛଳରେ ମୋ କାଉକୁ ମଧ୍ଯ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା। ହେ ରାଜନ୍, ମୋ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ପାଇଥିବା ଚକ୍ଷୁରେ ମୁଁ ଏହା ଦେଖିଲି।
12.82.39
बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणैर्युताम् ।
काकेन वालिशेनेमामतार्षमहमापगाम् ॥ १२.८२.३९ ॥
ଅନେକ କୁମ୍ଭୀର, ମାଛ, ଶାର୍କ ଓ ତିମିଙ୍ଗିଳ ଦଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ନଦୀକୁ ମୁଁ ସେହି ମୂର୍ଖ କାଉ ସହ ପାର ହୋଇଥିଲି।
12.82.40
स्थाण्वश्मकण्टकवर्तीं सिंह व्याघ्रसमाकुलाम् ।
दुरासदां दुष्प्रसहां गुहां हैमवतीमिव। ॥ १२.८२.४० ॥
ଗଛଗୁଡ଼ି, ପଥର ଓ କାଂଟାଯୁକ୍ତ ପଥ ଥିବା, ସିଂହ ଓ ବାଘରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁର୍ଗମ ଓ ଦୁଃସହ, ହିମାଳୟର ଗୁମ୍ଫା ପରି।
12.82.41
अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यते ।
राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः ॥ १२.८२.४१ ॥
ଅଗ୍ନିରେ ଅନ୍ଧକାର ଦୁର୍ଗ ପାର ହୁଏ, ନୌକାରେ ଜଳପଥରେ ପହଞ୍ଚାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ରାଜଦୁର୍ଗରେ ଓହ୍ଲାଇବାର ଉପାୟ ପଣ୍ଡିତେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
12.82.42
गहनं भवतो राज्यमन्धकारं तमोन्वितम् ।
नेह विश्वसितुं शक्यं भवताऽपि कुतो मया ॥ १२.८२.४२ ॥
ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଗହନ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ — ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୋ ଉପରେ କିପରି ହେବ?
12.82.43
अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह ।
वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः ॥ १२.८२.४३ ॥
ତେଣୁ ଏଠାରେ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ସମାନ; ଏଠାରେ ଶୁଭ ବାସ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ସୁକୃତକାରୀ ଓ ଦୁଷ୍କୃତକାରୀ ଉଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
12.82.44
न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते न कथनम् ।
नेह युक्तं स्थिरं स्थातुं जवेनैवाव्रजेद्वुधः ॥ १२.८२.४४ ॥
ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଦୁଷ୍କୃତକାରୀର ଘାତ ହୁଏ, ସୁକୃତକାରୀର ନୁହେଁ (ତାହାର କଥା ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ)। ଏଠାରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ।
12.82.45
सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जति ।
तयोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वधातिनीम् ॥ १२.८२.४५ ॥
ହେ ରାଜନ, ସୀତା ନାମକ ଏକ ନଦୀ ଅଛି ଯେଉଁଥିରେ ଭେଳା ବୁଡ଼ିଯାଏ। ତାହା ସହିତ ମୁଁ ଏହାକୁ ଉପମା ଦିଏ — ଏହା ସର୍ବନାଶୀ ଜାଲ।
12.82.46
मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम् ।
असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिव ॥ १२.८२.४६ ॥
ଆପଣ ମଧୁରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି; ଆପଣଙ୍କ ଭୋଜନ ବିଷମିଶ୍ରିତ। ଆପଣଙ୍କ ଭାବ ଅସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି, ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ନୁହେଁ।
12.82.47
आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमसि पार्थिव ॥ १२.८२.४७ ॥
ହେ ରାଜନ, ଆପଣ ବିଷଧର ସାପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରିଥିବା କୂଅ ପରି।
12.82.48
दुर्गतीर्था बृहत्कूला कावेरी चोरसंयुता ।
नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान्।
श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि ॥ १२.८२.४८ ॥
କଷ୍ଟକର ଘାଟ ଓ ବଡ଼ କୂଳଥିବା କାବେରୀ ନଦୀ ପରି, ମଧୁର ଜଳବିଶିଷ୍ଟ ନଦୀ ପରି, ହେ ରାଜନ, ଆପଣ; କୁକୁର, ଶଙ୍ଖଚିଲ, ଶିଆଳରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ରାଜହଂସ ପରି।
12.82.49
यथाऽऽश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान् ।
ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते ॥ १२.८२.४९ ॥
ଯେପରି ଏକ ମହାନ ବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବଡ଼ ଝୋପ ବଢ଼େ; ତାପରେ ତାହା ସେହି ବୃକ୍ଷକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରେ ଏବଂ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମଧ୍ୟ ବଢ଼େ।
12.82.50
तेनैवोग्रेन्धनेनैनं दावो दहति दारुणः ।
तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय ॥ १२.८२.५० ॥
ସେହି ଉଗ୍ର ଇନ୍ଧନରେ ଭୟଙ୍କର ଦାବାଗ୍ନି ତାହାକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ। ସେହିପରି, ହେ ରାଜନ୍, ସେହି ଅମାତ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ଉପମା; ସେମାନଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରି ଶୁଦ୍ଧ କର।
12.82.51
त्वया चैव कृता राजन्भवता परिपालिताः ।
भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम् ॥ १२.८२.५१ ॥
ତୁମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେମାନେ ଗଢ଼ା ହେଲେ, ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ହିଁ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲ; ତଥାପି ସେମାନେ ତୁମକୁ ଅବଜ୍ଞା କରି ତୁମ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
12.82.52
उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता ।
अन्तः सर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये।
शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञः साहसजीविनः ॥ १२.८२.५२ ॥
ଘରେ ସାପ ଥିବା ପରି, କିମ୍ବା ବୀରପତ୍ନୀଙ୍କ ଘରେ ପରି, ସନ୍ଦେହ ଓ ଅସାବଧାନତା ଏଡ଼ାଇ ସତର୍କ ରହି ବାସ କରିଥିଲା — ସାହସରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଶୀଳ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି।
12.82.53
कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदस्यान्तरा जिताः ।
कच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः ॥ १२.८२.५३ ॥
ରାଜା କି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତିଛନ୍ତି କି? ତାଙ୍କର ଆନ୍ତରିକ ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତା ହୋଇଛନ୍ତି କି? ରାଜା ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ କି? ପ୍ରଜାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କି?
12.82.54
विजिज्ञासुरिह प्राप्तस्तवाहं राजसत्तम ।
तस्य मे रोचते राजन्क्षुधितस्येव भोजनम् ॥ १२.८२.५४ ॥
ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ହେ ରାଜନ୍, କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଯେପରି ରୁଚେ, ସେପରି ମୋତେ ତାହା ରୁଚେ।
12.82.55
अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम् ।
भवतोऽर्थकृदित्येवं मयि ते दोषमादधन्।
विद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः ॥ १२.८२.५५ ॥
ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ତୃଷାହୀନ ଲୋକକୁ ଜଳ ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ହିତସାଧକ ବୋଲି ସେମାନେ ମୋ ଉପରେ ଦୋଷ ଲଦନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ, ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
12.82.56
न हि तेषामहं द्रोग्धा तत्तेषां द्रोहवद्गतम् ।
अरेर्हि दुर्हृदाद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात् ॥ १२.८२.५६ ॥
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଦ୍ରୋହୀ ନୁହେଁ; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ରୋହ ଯେପରି ସେମାନଙ୍କ ଉପରକୁ ହିଁ ଫେରିଛି। ଶତ୍ରୁ ଓ ଦୁଷ୍ଟହୃଦୟ ଲୋକଠାରୁ ସାବଧାନ ରହିବା ଉଚିତ, ପିଠି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ସାପ ପରି।
12.82.57
भूयसा परिहारेण सत्कारेण च भूयसा ।
पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम ॥ १२.८२.५७ ॥
ଅତ୍ୟଧିକ ସମ୍ମାନ ଓ ବହୁ ସତ୍କାରରେ ପୂଜିତ ହୋଇ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ପୁଣି ମୋ ଘରେ ବାସ କରନ୍ତୁ।
12.82.58
ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति ते न वत्स्यन्ति मे गृहे ।
भवतैव हि तज्ज्ञेयं यत्तदेषामनन्तरम् ॥ १२.८२.५८ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୋ ଘରେ ରହିବେ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ପରେ କ'ଣ ହେବ, ତାହା ଆପଣ ହିଁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.82.59
यथा स्यात्सुधृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम् ।
तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम् ॥ १२.८२.५९ ॥
ଦଣ୍ଡ ଭଲ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉ ଏବଂ କୃତ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବେ ହେଉ, ଏହା ବିଚାର କରି, ହେ ଭଗବାନ, ଶ୍ରେୟ ପାଇଁ ମୋତେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ।
12.82.60
अदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरु ।
ततः कारणमाज्ञाय पुरुषंपुरुषं जहि।
एकदोषा हि बहवो मृद्गीयुरपि कण्टकान् ॥ १२.८२.६० ॥
ଏହି ଦୋଷ ଦେଖାଇ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଦୁର୍ବଳ କର। ତାପରେ କାରଣ ଜାଣି ଜଣେ ଜଣେ କରି ମନୁଷ୍ୟକୁ ବଧ କର। ଏକ ଦୋଷବିଶିଷ୍ଟ ବହୁ କଣ୍ଟକକୁ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଦଳି ଦିଅନ୍ତି।
12.82.61
अर्थे सर्वं जगद्वद्धमर्थेनैव निबध्यते ।
अर्थे दर्पो मनुष्याणां तस्मादर्थं विरोचय ॥ १२.८२.६१ ॥
ଧନରେ ହିଁ ସମଗ୍ର ଜଗତ ବନ୍ଧା ପଡ଼ିଛି; ଧନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ତାହା ବନ୍ଧା ଯାଏ। ଧନରେ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଦର୍ପ; ତେଣୁ ଧନକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କର।
12.82.62
एकेनैकस्य दोषेण तद्विरुद्धं प्रचोदय ।
स तस्य दोषानुद्भाव्य तस्यार्थं ग्राहयिष्यति ॥ १२.८२.६२ ॥
ଜଣେର ଗୋଟିଏ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ତା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଉସ୍କାଅ। ସେ ତା'ର ଦୋଷସବୁ ପ୍ରକାଶ କରି ତା'ଠାରୁ ଧନ ଆଦାୟ କରିବ।
12.82.63
सामपूर्वं च केषांचिद्भेदेन च परस्परम् ।
वैरं कारय भूपाल पश्चाद्दण्डं प्रचोदय ॥ १२.८२.६३ ॥
କେତେକଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରଥମେ ସାମ ଓ ପରେ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ବୈର ସୃଷ୍ଟି କର। ହେ ଭୂପାଳ, ପରେ ଦଣ୍ଡ ପ୍ରୟୋଗ କର।
12.82.64
बिल्वेन च यथा बिल्वमाकारं छाद्य बुद्धिमान् ।
अशुद्धं सचिवं राजन्नशुद्धेनैव नाशय ॥ १२.८२.६४ ॥
ଗୋଟିଏ ବେଲ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ବେଲ ଫଳର ଆକାର ଆବୃତ କରିବା ପରି, ହେ ରାଜନ୍, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଉପାୟରେ ହିଁ ନାଶ କରିବ।
12.82.65
मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२.८२.६५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ମନ୍ତ୍ରଭେଦର ଭୟରୁ ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା କହୁଛି।
12.82.66
वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः ।
स्वस्ति चेच्छाम भवतः परेषां च यथाऽऽत्मनः ॥ १२.८२.६६ ॥
ଆମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ମୃଦୁ ଦଣ୍ଡବିଶିଷ୍ଟ ଓ କୃପାଳୁ। ଆମେ ତୁମର, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଓ ଆମର କଲ୍ୟାଣ ହିଁ ଇଚ୍ଛା କରୁ।
12.82.67
राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः।
पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः ॥ १२.८२.६७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ସମ୍ବନ୍ଧୀ; ମୁଁ ନିଜର ପରିଚୟ ଦେଉଛି। କାଳକବୃକ୍ଷ ବଂଶର ମୁନି ବୋଲି ମୋତେ ଅଭିହିତ କରାଯାଏ। ଆପଣଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସଖା ଥିଲି, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଓ ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ।
12.82.68
व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते ।
सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया ॥ १२.८२.६८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ବିନଷ୍ଟ ହେଲା ଏବଂ ପିତା ପରଲୋକ ଗଲେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସମସ୍ତ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୟା କଲି।
12.82.69
स्नेहात्त्वां तु ब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रो दिति ॥ १२.८२.६९ ॥
ସ୍ନେହ ଯୋଗୁଁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହା କହୁଛି; ପୁନର୍ବାର ମୋହରେ ପଡ଼ନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ଦିତିପୁତ୍ର।
12.82.70
उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया ।
राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि ॥ १२.८२.७० ॥
ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଉଭୟ ଦେଖି, ଯଦୃଚ୍ଛାକ୍ରମେ ରାଜ୍ୟ ପାଇ, ଅମାତ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ସ୍ଥିତ ଏହି ରାଜ୍ୟ ସହିତ, ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ କିପରି ପ୍ରମାଦ କରୁଛ?
12.82.71
ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसा पुनः ।
पुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे ॥ १२.८२.७१ ॥
ତା'ପରେ ରାଜବଂଶରେ ପୁଣି ମହତ୍ ନାନ୍ଦୀ (ମଙ୍ଗଳ ଆଶୀର୍ବାଦ) ହେଲା; ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସିଲେ ପୁରୋହିତ କୁଳରେ ମଧ୍ୟ।
12.82.72
एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने ।
मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः ॥ १२.८२.७२ ॥
ଯଶସ୍ୱୀ କୌସଲ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ଏକଚ୍ଛତ୍ର କରିବା ପରେ, କାଳକବୃକ୍ଷ ବଂଶର ମୁନି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜନ କଲେ।
12.82.73
हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽप्यजयन्महीम् ।
तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत ॥ १२.८२.७३ ॥
ସେହି ହିତକର ବଚନ ଶୁଣି କୌଶଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଜୟ କଲେ; ହେ ଭାରତ, ରାଜା ସେ କହିଥିବା ପ୍ରକାରେ ହିଁ କଲେ।