ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.82
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.82.1
एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत ।
यः कश्चिद्वेदयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः ॥ १२.८२.१ ॥
ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਆਚਰਣ ਹੈ; ਹੇ ਭਾਰਤ, ਦੂਜਾ ਸੁਣ। ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸੇ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.82.2
ह्रियमाणममात्येन भृत्यो वा यदि वा भृतः ।
यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर ॥ १२.८२.२ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮੰਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਚੁਰਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਜਾਂ ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ ਦਾ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਰਾਜਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖੇ, ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.82.3
श्रोतव्यमस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत् ।
अमात्या ह्यपहर्तारो भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत ॥ १२.८२.३ ॥
ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮੰਤਰੀ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।
12.82.4
राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः ।
समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः ॥ १२.८२.४ ॥
ਰਾਜਕੋਸ਼ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਨੂੰ, ਰਾਜਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਤਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.82.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह ॥ १२.८२.५ ॥
ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਾਲਕਵ੍ਰਿਕਸ਼ੀਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।
12.82.6
कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्तं क्षेमदर्शिनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय आजगोमेति नः श्रुतम् ॥ १२.८२.६ ॥
ਕੋਸਲਾਂ ਦਾ ਆਧਿਪਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕਲਿਆਣ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਾਲਕਵ੍ਰਿਕਸ਼ੀਯ ਮੁਨੀ ਨੇ — ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.82.7
स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः ।
सर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः ॥ १२.८२.७ ॥
ਉਸਨੇ ਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਕ੍ਸ਼ੇਮਦਰਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀਆਂ; ਖ਼ਬਰਾਂ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ।
12.82.8
अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः ।
अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते ॥ १२.८२.८ ॥
ਮੈਂ ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿੱਖੀ ਹੈ; ਕਾਂ ਮੈਨੂੰ ਭਵਿੱਖ, ਬੀਤਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
12.82.9
इति राष्ट्रे परिपतन्बहुभिः पुरुषैः सह ।
सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिदृष्टवान् ॥ १२.८२.९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦੁਰਾਚਾਰ ਵੇਖੇ।
12.82.10
स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः ।
राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः ॥ १२.८२.१० ॥
ਉਸਨੇ ਉਸ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ; ਰਾਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਪਰਾਧ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਫਿਰ ਹੋਰ ਜਾਣਿਆ।
12.82.11
ततः स काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत् ।
सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः ॥ १२.८२.११ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਕਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ; 'ਮੈਂ ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਹਾਂ' ਐਸਾ ਕਹਿੰਦਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ।
12.82.12
स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम् ।
प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम् ॥ १२.८२.१२ ॥
ਉਹ ਕੌਸਲ੍ਯ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਸਜੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: 'ਕਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਇਹ ਕੀਤਾ ਹੈ।'
12.82.13
असौ चासौ च जानीते राजकेशस्त्वया हृतः ।
एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम् ॥ १२.८२.१३ ॥
ਇਹ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਖਜ਼ਾਨਾ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਚੁਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰੰਤ ਜਾਓ।
12.82.14
तथाऽन्यानपि स प्राह राजकोशहरांस्तदा ।
न चास्य वचनं किंचिदनृतं श्रूयते क्वचित् ॥ १२.८२.१४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਦੋਂ ਰਾਜਖਜ਼ਾਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ। ਉਸਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਝੂਠ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
12.82.15
तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह ।
तमतिक्रम्य सुप्तं तु निशि काकमपोथयन् ॥ १२.८२.१५ ॥
ਉਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਸੇਵਕ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਏ, ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਉਸ ਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੁੱਟਿਆ।
12.82.16
वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा वाणेन पञ्जरे ।
पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत् ॥ १२.८२.१६ ॥
ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਉਸ ਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੂਰਬਾਹਨ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਭਲਾਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
12.82.17
राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं भवतो हितम् ॥ १२.८२.१७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਮੈਂ ਅਭੈ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖਾਂਗਾ।
12.82.18
मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मनाऽऽगतः ।
ह्रियन्ते हि महार्थाश्च पुरुषे विक्रमत्यपि ॥ १२.८२.१८ ॥
ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮਨੁੱਖ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਧਨ ਖੋਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.82.19
संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः ।
अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसह्य हितकारणात् ॥ १२.८२.१९ ॥
ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਥੀ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.82.20
तथाविधस्य सुहृदा क्षन्तव्यं संविजानता ।
ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता ॥ १२.८२.२० ॥
ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ, ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.82.21
तं राजा प्रत्युवाचेदं यत्किंचिन्मां भवान्वदेत् ।
कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम् ॥ १२.८२.२१ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਕਹੋ, ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਸਹਾਂ?'
12.82.22
ब्राह्मण प्रतिजाने ते प्रब्रूहि यदिहेच्छसि ।
करिष्यामि हि ते वाक्यं यन्मां विप्र प्रवक्ष्यसि ॥ १२.८२.२२ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਕਹੋ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਗੱਲ ਆਖੋਗੇ, ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ।
12.82.23
विद्वान्नयानपायांश्च भयाख्यातॄन्भयानि च ।
भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागतः ॥ १२.८२.२३ ॥
ਨੀਤੀ ਦੇ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਭੈ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਭੈਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਆਚਰਣ ਦੱਸਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।
12.82.24
प्रागेवोक्तं तु दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेवनम् ।
अगतेः कुगतिर्ह्येषा या राज्ञा सहजीविका ॥ १२.८२.२४ ॥
ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਬੁਰਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਣਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
12.82.25
आशीविषैश्च तस्याहुः संगमं यस्य राजभिः ।
बहुमित्रांश्च राजानो बह्वभित्रास्तथैव च ॥ १२.८२.२५ ॥
ਜਿਸਦਾ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸੰਗ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਮਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਵੈਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.82.26
तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपजीविनाम् ।
तथाऽस्य राजतो राजन्मुहुर्तादागतं भयम् ॥ १२.८२.२६ ॥
ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਡਰ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
12.82.27
नैकान्तेनाप्रमादो हि शक्यः कर्तुं महीपतौ ।
न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता ॥ १२.८२.२७ ॥
ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
12.82.28
प्रमादात्स्खलते बुद्धिः स्खलतो नास्ति जीवितम् ।
अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानप्नुपशिक्षितः ॥ १२.८२.२८ ॥
ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਫਿਸਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਸਲਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਰਾਜ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਿਅਤ ਵਿਅਕਤੀ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾਵੇ।
12.82.29
आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः ॥ १२.८२.२९ ॥
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਐਸਾ ਮੰਨ ਕੇ।
12.82.30
दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुःस्थिताद्दुरनुष्ठितात् ।
दुरासदाद्दुर्वृजिनादिङ्गिताद्ध्यायितादपि ॥ १२.८२.३० ॥
ਮਾੜੇ ਬੋਲ, ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ, ਮਾੜੇ ਆਚਰਣ, ਔਖੇ ਸੁਭਾਅ, ਬਦੀ, ਇਸ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰਦੇ ਹੋਏ (ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
12.82.31
देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितः ।
वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत् ॥ १२.८२.३१ ॥
ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।
12.82.32
इति राजन्यमः प्राह वर्तते च तथैव तत् ।
अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः ॥ १२.८२.३२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਉਹ ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿੱਧ ਕਰਾਂਗਾ।'
12.82.33
ददात्यत्मद्विधोऽऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि ।
वायसस्त्वेष मे राजन्नन्तकायाभिसंहितः ॥ १२.८२.३३ ॥
ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਅਮਾਤਯ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਕਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਯਮ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.82.34
न च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियः ।
हिताहितांस्तु बुद्ध्येथा मापरोक्षमतिर्भव ॥ १२.८२.३४ ॥
ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੁਸੀਂ ਪਿਆਰੇ ਹੋ। ਹਿਤ ਤੇ ਅਹਿਤ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੋ; ਅਣਦਿੱਸਦੇ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨਾ ਬਣੋ।
12.82.35
ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे ।
अभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम् ॥ १२.८२.३५ ॥
ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ — ਉਹਨਾਂ ਵਰਗਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਹ ਰਚਿਆ ਹੈ।
12.82.36
यो वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छत्यनन्तरम् ।
आन्तरैराभेसंधाय राजन्सिद्ध्यति नान्यथा ॥ १२.८२.३६ ॥
ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਗਲਾ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।
12.82.37
तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम् ।
तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो ॥ १२.८२.३७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮੇਰਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਤੀਰ ਕਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।
12.82.38
छझना मम काकश्च गमितो यमसादनम् ।
दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेन चक्षुषा ॥ १२.८२.३८ ॥
ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੱਖ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।
12.82.39
बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणैर्युताम् ।
काकेन वालिशेनेमामतार्षमहमापगाम् ॥ १२.८२.३९ ॥
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ, ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਤਿਮਿੰਗਿਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਉਸ ਮੂਰਖ ਕਾਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕੀਤਾ।
12.82.40
स्थाण्वश्मकण्टकवर्तीं सिंह व्याघ्रसमाकुलाम् ।
दुरासदां दुष्प्रसहां गुहां हैमवतीमिव। ॥ १२.८२.४० ॥
ਠੁੰਡਿਆਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਘਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਔਖੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਅਸਹਿ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ।
12.82.41
अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यते ।
राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः ॥ १२.८२.४१ ॥
ਅੱਗ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਰਾਜ-ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਪੰਡਿਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
12.82.42
गहनं भवतो राज्यमन्धकारं तमोन्वितम् ।
नेह विश्वसितुं शक्यं भवताऽपि कुतो मया ॥ १२.८२.४२ ॥
ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਜ ਗਹਿਰਾ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ — ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?
12.82.43
अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह ।
वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः ॥ १२.८२.४३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੁਕਰਮੀ ਅਤੇ ਦੁਕਰਮੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
12.82.44
न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते न कथनम् ।
नेह युक्तं स्थिरं स्थातुं जवेनैवाव्रजेद्वुधः ॥ १२.८२.४४ ॥
ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਕਰਮੀ ਦਾ ਘਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਕਰਮੀ ਦਾ ਨਹੀਂ (ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ)। ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.82.45
सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जति ।
तयोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वधातिनीम् ॥ १२.८२.४५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੀਤਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਨਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੇੜਾ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ — ਇਹ ਸਰਬਨਾਸ਼ੀ ਜਾਲ ਹੈ।
12.82.46
मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम् ।
असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिव ॥ १२.८२.४६ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਵਰਗੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਡਾ ਭੋਜਨ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਭਾਵ ਅਸਤਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸਤਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ।
12.82.47
आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमसि पार्थिव ॥ १२.८२.४७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਖੂਹ ਵਰਗੇ ਹੋ।
12.82.48
दुर्गतीर्था बृहत्कूला कावेरी चोरसंयुता ।
नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान्।
श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि ॥ १२.८२.४८ ॥
ਔਖੇ ਘਾਟਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕੰਢਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਾਵੇਰੀ ਨਦੀ ਵਰਗੇ, ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਵਰਗੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਹੋ; ਕੁੱਤਿਆਂ, ਗਿਰਝਾਂ, ਗਿੱਦੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਹੰਸ ਵਰਗੇ ਹੋ।
12.82.49
यथाऽऽश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान् ।
ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते ॥ १२.८२.४९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੀ ਝਾੜੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਢਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
12.82.50
तेनैवोग्रेन्धनेनैनं दावो दहति दारुणः ।
तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय ॥ १२.८२.५० ॥
ਉਸੇ ਭਿਆਨਕ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਉਸਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਅਮਾਤਿਆ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੋ।
12.82.51
त्वया चैव कृता राजन्भवता परिपालिताः ।
भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम् ॥ १२.८२.५१ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਉਹ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.82.52
उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता ।
अन्तः सर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये।
शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञः साहसजीविनः ॥ १२.८२.५२ ॥
ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਵੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਘਰ ਵਾਂਗ, ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਵਸਿਆ — ਸਾਹਸ ਨਾਲ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸ਼ੀਲ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਿਆਂ।
12.82.53
कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदस्यान्तरा जिताः ।
कच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः ॥ १२.८२.५३ ॥
ਕੀ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ? ਕੀ ਰਾਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ? ਕੀ ਪਰਜਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ?
12.82.54
विजिज्ञासुरिह प्राप्तस्तवाहं राजसत्तम ।
तस्य मे रोचते राजन्क्षुधितस्येव भोजनम् ॥ १२.८२.५४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭੁੱਖੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਜਿਵੇਂ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.82.55
अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम् ।
भवतोऽर्थकृदित्येवं मयि ते दोषमादधन्।
विद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः ॥ १२.८२.५५ ॥
ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਸ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦਾ। ਤੁਹਾਡਾ ਹਿਤ ਸਾਧਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
12.82.56
न हि तेषामहं द्रोग्धा तत्तेषां द्रोहवद्गतम् ।
अरेर्हि दुर्हृदाद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात् ॥ १२.८२.५६ ॥
ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰੋਹੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰੋਹ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਮੁੜ ਆਇਆ ਹੈ। ਵੈਰੀ ਤੋਂ, ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਿੱਠ ਟੁੱਟੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ।
12.82.57
भूयसा परिहारेण सत्कारेण च भूयसा ।
पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम ॥ १२.८२.५७ ॥
ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਸੋ।
12.82.58
ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति ते न वत्स्यन्ति मे गृहे ।
भवतैव हि तज्ज्ञेयं यत्तदेषामनन्तरम् ॥ १२.८२.५८ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.82.59
यथा स्यात्सुधृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम् ।
तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम् ॥ १२.८२.५९ ॥
ਤਾਂ ਜੋ ਦੰਡ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੋ।
12.82.60
अदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरु ।
ततः कारणमाज्ञाय पुरुषंपुरुषं जहि।
एकदोषा हि बहवो मृद्गीयुरपि कण्टकान् ॥ १२.८२.६० ॥
ਇਸ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਕੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ। ਇੱਕੋ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਕੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕ ਮਸਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.82.61
अर्थे सर्वं जगद्वद्धमर्थेनैव निबध्यते ।
अर्थे दर्पो मनुष्याणां तस्मादर्थं विरोचय ॥ १२.८२.६१ ॥
ਧਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਧਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਨ ਨੂੰ ਚਮਕਾ।
12.82.62
एकेनैकस्य दोषेण तद्विरुद्धं प्रचोदय ।
स तस्य दोषानुद्भाव्य तस्यार्थं ग्राहयिष्यति ॥ १२.८२.६२ ॥
ਇੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਕਸਾ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਦੋਸ਼ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਧਨ ਖੋਹ ਲਵੇਗਾ।
12.82.63
सामपूर्वं च केषांचिद्भेदेन च परस्परम् ।
वैरं कारय भूपाल पश्चाद्दण्डं प्रचोदय ॥ १२.८२.६३ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਮ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੇਦ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਕਰਵਾ। ਹੇ ਭੂਪਾਲ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਵਰਤ।
12.82.64
बिल्वेन च यथा बिल्वमाकारं छाद्य बुद्धिमान् ।
अशुद्धं सचिवं राजन्नशुद्धेनैव नाशय ॥ १२.८२.६४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੇਲ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਬੇਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਢਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.82.65
मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२.८२.६५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੰਤਰ-ਭੇਦ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।
12.82.66
वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः ।
स्वस्ति चेच्छाम भवतः परेषां च यथाऽऽत्मनः ॥ १२.८२.६६ ॥
ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਾਂ; ਕੋਮਲ ਦੰਡ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦਇਆਲੂ। ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕਲਿਆਣ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
12.82.67
राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः।
पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः ॥ १२.८२.६७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਬੰਧੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਾਲਕਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮੁਨੀ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਾਲਾ।
12.82.68
व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते ।
सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया ॥ १२.८२.६८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਜ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਪ ਕੀਤਾ।
12.82.69
स्नेहात्त्वां तु ब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रो दिति ॥ १२.८२.६९ ॥
ਸਨੇਹ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈ, ਹੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ।
12.82.70
उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया ।
राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि ॥ १२.८२.७० ॥
ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਰਾਜ ਪਾ ਕੇ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਇਸ ਰਾਜ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
12.82.71
ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसा पुनः ।
पुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे ॥ १२.८२.७१ ॥
ਫਿਰ ਰਾਜ-ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵੱਡੀ ਨਾਂਦੀ (ਮੰਗਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ) ਹੋਈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ-ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵੀ।
12.82.72
एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने ।
मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः ॥ १२.८२.७२ ॥
ਯਸ਼ਸਵੀ ਕੌਸਲ੍ਯ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਛਤਰ ਕਰ ਕੇ, ਕਾਲਕਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉੱਤਮ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਯੱਗ ਕੀਤਾ।
12.82.73
हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽप्यजयन्महीम् ।
तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत ॥ १२.८२.७३ ॥
ਉਸ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਸਲ੍ਯ ਨੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਲਈ; ਹੇ ਭਾਰਤ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।