મહાભારત · અધ્યાય 12.89
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.89.1
वनस्पतीभक्ष्यफलान्न च्छिन्द्युर्विषये तव ।
ब्राह्मणानां मूलफलं धर्ममाहुर्मनीषिणः ॥ १२.८९.१ ॥
તારા રાજ્યમાં વૃક્ષોના ખાદ્ય ફળ અને અન્ન કોઈએ કાપવાં ન જોઈએ. બ્રાહ્મણોના મૂળ અને ફળને જ્ઞાનીઓ ધર્મ કહે છે.
12.89.2
ब्राह्मणेभ्योऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्नितरे जनाः ।
न ब्राह्मणोपरोधेन हरेदन्यः कथंचन ॥ १२.८९.२ ॥
બ્રાહ્મણોને આપ્યા પછી જે વધે તે જ બીજા લોકોએ ખાવું. બ્રાહ્મણોને પીડા આપીને બીજા કોઈએ કોઈ પણ રીતે લેવું નહીં.
12.89.3
विप्रश्चेत्त्यागमातिष्ठेदाख्याया वृत्तिकर्शितः ।
परिकल्यास्य वृत्तिः स्यात्सदारस्य नराधिप ॥ १२.८९.३ ॥
બ્રાહ્મણ આજીવિકાના અભાવે દુર્બળ થઈને ત્યાગનો આશ્રય લે, તો હે નરાધિપ, તેના અને તેની પત્ની માટે જીવિકાની વ્યવસ્થા થવી જોઈએ.
12.89.4
स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि ।
कस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोकः करिष्यति ॥ १२.८९.४ ॥
જો તે પાછો ન ફરે, તો બ્રાહ્મણોની સભામાં તેને કહેવું જોઈએ: હવે આ લોક કઈ મર્યાદાનું પાલન કરશે?
12.89.5
असंशयं निवर्तेत न चेत्त्यक्ष्यत्यतः परम् ।
पूर्वं परोक्षं वक्तव्यमेतत्कौन्तेय शाश्वतम् ॥ १२.८९.५ ॥
સંદેહ વિના તે પાછો ન ફરે અને પછી ત્યાગ કરે, તો પહેલાં એકાંતમાં આ વાત કહેવી જોઈએ — હે કૌંતેય, આ શાશ્વત છે.
12.89.6
आहुरेतज्जना ब्रह्मन्न चैतच्छ्रद्दधाम्यहम् ।
निमन्त्र्यश्च भवेद्भोगैरवृत्त्या च तदा चरेत् ॥ १२.८९.६ ॥
લોકો એમ કહે છે, હે બ્રાહ્મણ, પણ હું આમાં વિશ્વાસ કરતો નથી. ભોગો માટે આમંત્રિત થયેલો, આજીવિકા ન હોય ત્યારે તે તેમ આચરણ કરે.
12.89.7
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम् ।
ऊर्ध्वं चैव त्रयी विद्या सा भूतान्भावयत्युत ॥ १२.८९.७ ॥
ખેતી, ગોરક્ષા અને વેપાર એ આ લોકમાં લોકોનું જીવન છે; ઉપર ત્રયી વિદ્યા છે, તે પ્રાણીઓનું પોષણ કરે છે.
12.89.8
तस्यां प्रपतमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिनः ।
दस्यवस्तद्वधायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत् ॥ १२.८९.८ ॥
જ્યારે તે વ્યવસ્થા પડી રહી હતી, ત્યારે તેના વિરોધી દસ્યુઓના વધ માટે બ્રહ્માએ ક્ષત્રિય વર્ણ સર્જ્યો.
12.89.9
शत्रूञ्जय प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्नृप ।
युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन ॥ १२.८९.९ ॥
હે શત્રુજયી, પ્રજાનું રક્ષણ કર; હે રાજા, યજ્ઞોથી યજ્ઞ કર. હે કૌરવનંદન, વીર બનીને યુદ્ધમાં લડ.
12.89.10
संरक्ष्यान्रक्षते राजा स राजा राजसत्तमः ।
ये केचित्तान्न रक्षन्ति तैरर्थो नास्ति कश्चन ॥ १२.८९.१० ॥
જેમનું રક્ષણ કરવા યોગ્ય છે તેમનું રાજા રક્ષણ કરે છે; તે જ શ્રેષ્ઠ રાજા છે. જેઓ તેમનું રક્ષણ નથી કરતા, તેમનાથી કોઈ પ્રયોજન નથી.
12.89.11
सदैव राज्ञा योद्धव्यं सर्वलोकाद्युधिष्ठिर ।
तस्याद्धेतोर्हि भुञ्जीत मनुष्यानेव मानवः ॥ १२.८९.११ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, રાજાએ સદા સર્વ લોકો સાથે (આપત્તિઓ સાથે) યુદ્ધ કરવું જોઈએ; તે માટે જ મનુષ્યે મનુષ્યોનું જ પોષણ કરવું.
12.89.12
आन्तरेभ्यः परान्रक्षन्परेभ्यः पुनरान्तरान् ।
परान्परेभ्यः स्वान्खेभ्यः सर्वान्पालय नित्यदा ॥ १२.८९.१२ ॥
અંદરના લોકોથી બહારનાઓનું, બહારનાઓથી ફરી અંદરનાઓનું રક્ષણ કરતાં; બહારનાઓથી સ્વજનોનું, સ્વજનોથી સૌનું સદા રક્ષણ કર.
12.89.13
आत्मानं सर्वतो रक्षन्राजन्रक्षस्व मेदिनीम् ।
आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्वै विदुषो जनाः ॥ १२.८९.१३ ॥
હે રાજન, બધી બાજુથી પોતાનું રક્ષણ કરતાં પૃથ્વીનું રક્ષણ કરો. આ બધું આત્મમૂલક છે એમ વિદ્વાનો કહે છે.
12.89.14
किं छिद्रं कोनु सङ्गो मे किंवाऽस्त्यविनिपातितम् ।
कुतो मामाश्रयेद्दोष इति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ १२.८९.१४ ॥
મારામાં કયું છિદ્ર છે, મારી આસક્તિ કઈ છે, હજી ન પડાયેલો દોષ કયો છે, મારા પર દોષ ક્યાંથી આવી શકે — એવું સદા વિચારવું જોઈએ.
12.89.15
अतीतदिवसे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः ।
गुप्तैश्चारैरनुमतैः पृथिवीमनुसारयेत् ॥ १२.८९.१५ ॥
ભૂતકાળના દિવસોના આચરણની લોકો પ્રશંસા કરે છે કે નહીં, ફરી — વિશ્વાસુ ગુપ્ત જાસૂસો દ્વારા પૃથ્વીનો શોધ કરાવવો.
12.89.16
जानीत यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः ।
कच्चिद्रोचेज्जनपदे कच्चिद्राष्ट्रे च मे वशः ॥ १२.८९.१६ ॥
મારા આચરણની લોકો પ્રશંસા કરે છે કે નહીં તે તું જાણી શકે તો — મારું આચરણ જનપદમાં પ્રિય છે કે નહીં, અને રાષ્ટ્ર પર મારો કાબૂ છે કે નહીં.
12.89.17
धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।
राष्ट्रे तु येऽनुजीवन्ति ये तु राज्ञोऽनुजीविनः ॥ १२.८९.१७ ॥
ધર્મને જાણનારા, ધૈર્યવાન, યુદ્ધોમાં ન ભાગનારા — જેઓ રાષ્ટ્રમાં આજીવિકા મેળવે છે, અને જેઓ રાજા પર આધારિત જીવે છે.
12.89.18
अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः ।
ये च त्वाऽभिप्रशंसेयुर्निन्देयुरथवा पुनः ॥ १२.८९.१८ ॥
બધા અમાત્યો અને મધ્યસ્થોમાંથી જેઓ તારી પ્રશંસા કરે, અથવા ફરી તારી નિંદા કરે.
12.89.19
सर्वान्सुपरिणीतांस्तान्कारयेथा युधिष्ठिर ।
एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम्।
मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत ॥ १२.८९.१९ ॥
યુધિષ્ઠિર, તેમને સૌને સારી રીતે પરણાવી સ્થિર કરો. વત્સ, બધાને સંપૂર્ણપણે પ્રસન્ન કરવું શક્ય નથી. ભારત, સર્વ પ્રાણીઓમાં મિત્ર, શત્રુ અને મધ્યસ્થ હોય છે.
12.89.20
तुल्यबाहुबलानां च तुल्यानां च गुणैरपि ।
कथं स्यादधिकः कश्चित्स च भुञ्जीत मानवान् ॥ १२.८९.२० ॥
સમાન બાહુબળ અને ગુણોમાં પણ સમાન હોય તેવાઓમાં કોઈ અધિક કેવી રીતે થઈ શકે? તે મનુષ્યો પર કેવી રીતે શાસન કરે?
12.89.21
यच्चरा ह्यचरानद्युरदंष्ट्रान्दंष्ट्रिणस्तथा ।
आशीविषा इव क्रुद्धा भुजङ्गान्भुजगा इव ॥ १२.८९.२१ ॥
જે ચાલે છે તે સ્થિરને ખાય છે; દાંત વિનાનાને દાંતવાળા ખાય છે, જેમ ક્રોધિત ઝેરી સાપ બીજા સાપોને ખાય છે.
12.89.22
एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात्सदा शत्रोर्युधिष्ठिर ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमादतः ॥ १२.८९.२२ ॥
યુધિષ્ઠિર, આમનાથી અને શત્રુથી સદા સાવધાન રહેવું; આ ભારુંડ પક્ષીઓ જેવા છે જે પ્રમાદથી ઝપટ મારે છે.
12.89.23
कच्चित्ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ति करार्दिताः ।
क्रीणन्तो बहुनाऽल्पेन कान्तारकृतविश्रमाः ॥ १२.८९.२३ ॥
તમારા રાજ્યના વેપારીઓ કરથી પીડાઈને ઉદ્વેગ પામતા નથી ને? જેઓ થોડાથી ઘણું ખરીદે છે અને વનમાર્ગોમાં વિશ્રામ કરે છે.
12.89.24
कच्चित्कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्यतिपीडिताः ।
ये बहन्ति धुरं राज्ञां ते भरन्तीतरानपि ॥ १२.८९.२४ ॥
તમારા ખેડૂતો અતિ પીડાઈને રાજ્ય છોડી જતા નથી ને? જેઓ રાજાઓનો ભાર ઉઠાવે છે, તેઓ જ બીજાઓનું પણ ભરણપોષણ કરે છે.
12.89.25
आलस्येन हृतः पादः पादः पाषण्डमाश्रितः ।
राजानं सेवते पादः पादः कृषिमुपाश्रितः ॥ १२.८९.२५ ॥
આળસથી એક પાદ હરાય છે; એક પાદ પાખંડનો આશ્રય લે છે; એક પાદ રાજાની સેવા કરે છે; એક પાદ ખેતીનો આશ્રય લે છે.
12.89.26
एकपादं त्रयः पादा भक्षयन्ति दिनेदिने ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पादं रक्ष युधिष्ठिर ॥ १२.८९.२६ ॥
એક પાદને ત્રણ પાદ દિવસેદિવસ ખાઈ જાય છે; તેથી, હે યુધિષ્ઠિર, સર્વ પ્રયત્નથી તે એક પાદનું રક્ષણ કર.
12.89.27
इतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पितृगणास्तथा ।
मानुषोरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा ॥ १२.८९.२७ ॥
આમાંથી અપાયેલા દાનથી દેવો અને પિતૃગણો જીવે છે; એમ જ મનુષ્યો, નાગો અને રાક્ષસો, પક્ષીઓ અને પશુઓ પણ.
12.89.28
एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राज्ञां गुप्तिश्च भारत ।
प्रोक्तोद्दिश्यैतमेवार्थं भूयो वक्ष्यामि पा…व ॥ १२.८९.२८ ॥
હે ભારત, આ તારા માટે રાષ્ટ્રની વૃત્તિ અને રાજાઓનું રક્ષણ છે; આ જ વિષયને ઉદ્દેશીને હું ફરી કહીશ, પા…વ.