ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.89
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.89.1
वनस्पतीभक्ष्यफलान्न च्छिन्द्युर्विषये तव ।
ब्राह्मणानां मूलफलं धर्ममाहुर्मनीषिणः ॥ १२.८९.१ ॥
ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਖਾਣਯੋਗ ਫਲ ਅਤੇ ਅੰਨ ਕੋਈ ਨਾ ਕੱਟੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਧਰਮ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.89.2
ब्राह्मणेभ्योऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्नितरे जनाः ।
न ब्राह्मणोपरोधेन हरेदन्यः कथंचन ॥ १२.८९.२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਬਚੇ, ਉਹੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਖਾਣ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਲਵੇ।
12.89.3
विप्रश्चेत्त्यागमातिष्ठेदाख्याया वृत्तिकर्शितः ।
परिकल्यास्य वृत्तिः स्यात्सदारस्य नराधिप ॥ १२.८९.३ ॥
ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੋਜ਼ੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.89.4
स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि ।
कस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोकः करिष्यति ॥ १२.८९.४ ॥
ਜੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੁੜੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਹੁਣ ਇਹ ਲੋਕ ਕਿਸ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰੇਗਾ?
12.89.5
असंशयं निवर्तेत न चेत्त्यक्ष्यत्यतः परम् ।
पूर्वं परोक्षं वक्तव्यमेतत्कौन्तेय शाश्वतम् ॥ १२.८९.५ ॥
ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਜੇ ਉਹ ਮੁੜ ਨਾ ਆਵੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਏਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
12.89.6
आहुरेतज्जना ब्रह्मन्न चैतच्छ्रद्दधाम्यहम् ।
निमन्त्र्यश्च भवेद्भोगैरवृत्त्या च तदा चरेत् ॥ १२.८९.६ ॥
ਲੋਕ ਇਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਭੋਗਾਂ ਲਈ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ, ਰੋਜ਼ੀ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਰੇ।
12.89.7
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम् ।
ऊर्ध्वं चैव त्रयी विद्या सा भूतान्भावयत्युत ॥ १२.८९.७ ॥
ਖੇਤੀ, ਗੋਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹਨ; ਉੱਪਰ ਤ੍ਰਯੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
12.89.8
तस्यां प्रपतमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिनः ।
दस्यवस्तद्वधायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत् ॥ १२.८९.८ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਸਿਊਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਵਰਣ ਰਚਿਆ।
12.89.9
शत्रूञ्जय प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्नृप ।
युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन ॥ १२.८९.९ ॥
ਹੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਪਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯੱਗ ਕਰ। ਹੇ ਕੌਰਵਨੰਦਨ, ਵੀਰ ਬਣ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੜ।
12.89.10
संरक्ष्यान्रक्षते राजा स राजा राजसत्तमः ।
ये केचित्तान्न रक्षन्ति तैरर्थो नास्ति कश्चन ॥ १२.८९.१० ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ।
12.89.11
सदैव राज्ञा योद्धव्यं सर्वलोकाद्युधिष्ठिर ।
तस्याद्धेतोर्हि भुञ्जीत मनुष्यानेव मानवः ॥ १२.८९.११ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ (ਬਿਪਤਾਵਾਂ) ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪਾਲਣ ਕਰੇ।
12.89.12
आन्तरेभ्यः परान्रक्षन्परेभ्यः पुनरान्तरान् ।
परान्परेभ्यः स्वान्खेभ्यः सर्वान्पालय नित्यदा ॥ १२.८९.१२ ॥
ਅੰਦਰਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਦੀ, ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਅੰਦਰਲਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ; ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣਿਆਂ ਦੀ, ਆਪਣਿਆਂ ਤੋਂ ਸਭ ਦੀ ਸਦਾ ਪਾਲਣਾ ਕਰ।
12.89.13
आत्मानं सर्वतो रक्षन्राजन्रक्षस्व मेदिनीम् ।
आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्वै विदुषो जनाः ॥ १२.८९.१३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.89.14
किं छिद्रं कोनु सङ्गो मे किंवाऽस्त्यविनिपातितम् ।
कुतो मामाश्रयेद्दोष इति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ १२.८९.१४ ॥
ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਛੇਕ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਕਿਹੜੀ ਲਗਨ ਹੈ, ਅਜੇ ਕਿਹੜਾ ਨਾ ਡਿੱਗਿਆ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.89.15
अतीतदिवसे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः ।
गुप्तैश्चारैरनुमतैः पृथिवीमनुसारयेत् ॥ १२.८९.१५ ॥
ਬੀਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਦੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ — ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਗੁਪਤ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.89.16
जानीत यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः ।
कच्चिद्रोचेज्जनपदे कच्चिद्राष्ट्रे च मे वशः ॥ १२.८९.१६ ॥
ਜੇ ਤੂੰ ਜਾਣ ਸਕੇਂ ਕਿ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਆਚਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ — ਮੇਰਾ ਆਚਰਣ ਜਨਪਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਵੱਸ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
12.89.17
धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।
राष्ट्रे तु येऽनुजीवन्ति ये तु राज्ञोऽनुजीविनः ॥ १२.८९.१७ ॥
ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ, ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ — ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਿਕਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ।
12.89.18
अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः ।
ये च त्वाऽभिप्रशंसेयुर्निन्देयुरथवा पुनः ॥ १२.८९.१८ ॥
ਸਾਰੇ ਅਮਾਤਯਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ।
12.89.19
सर्वान्सुपरिणीतांस्तान्कारयेथा युधिष्ठिर ।
एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम्।
मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत ॥ १२.८९.१९ ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਵਿਚੋਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.89.20
तुल्यबाहुबलानां च तुल्यानां च गुणैरपि ।
कथं स्यादधिकः कश्चित्स च भुञ्जीत मानवान् ॥ १२.८९.२० ॥
ਜਿਹੜੇ ਬਾਹੂ-ਬਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਕਿਵੇਂ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰੇ?
12.89.21
यच्चरा ह्यचरानद्युरदंष्ट्रान्दंष्ट्रिणस्तथा ।
आशीविषा इव क्रुद्धा भुजङ्गान्भुजगा इव ॥ १२.८९.२१ ॥
ਜੋ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅਚੱਲਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੰਦ-ਰਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪ ਹੋਰ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦੇ ਹਨ।
12.89.22
एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात्सदा शत्रोर्युधिष्ठिर ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमादतः ॥ १२.८९.२२ ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਸਦਾ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਭਾਰੁੰਡ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਝਪਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
12.89.23
कच्चित्ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ति करार्दिताः ।
क्रीणन्तो बहुनाऽल्पेन कान्तारकृतविश्रमाः ॥ १२.८९.२३ ॥
ਕੀ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਟੈਕਸਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਦਾਸ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰੀਦਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.89.24
कच्चित्कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्यतिपीडिताः ।
ये बहन्ति धुरं राज्ञां ते भरन्तीतरानपि ॥ १२.८९.२४ ॥
ਕੀ ਤੇਰੇ ਕਿਸਾਨ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ? ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।
12.89.25
आलस्येन हृतः पादः पादः पाषण्डमाश्रितः ।
राजानं सेवते पादः पादः कृषिमुपाश्रितः ॥ १२.८९.२५ ॥
ਆਲਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਾਦ ਖੋਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਾਦ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਾਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਾਦ ਖੇਤੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.89.26
एकपादं त्रयः पादा भक्षयन्ति दिनेदिने ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पादं रक्ष युधिष्ठिर ॥ १२.८९.२६ ॥
ਇੱਕ ਪਾਦ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪਾਦ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਇੱਕ ਪਾਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
12.89.27
इतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पितृगणास्तथा ।
मानुषोरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा ॥ १२.८९.२७ ॥
ਇੱਥੋਂ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰ-ਗਣ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ।
12.89.28
एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राज्ञां गुप्तिश्च भारत ।
प्रोक्तोद्दिश्यैतमेवार्थं भूयो वक्ष्यामि पा…व ॥ १२.८९.२८ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਹਾਂਗਾ, ਪਾ…ਵ।