महाभारत · अध्याय 12.89
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.89.1
वनस्पतीभक्ष्यफलान्न च्छिन्द्युर्विषये तव ।
ब्राह्मणानां मूलफलं धर्ममाहुर्मनीषिणः ॥ १२.८९.१ ॥
तुझ्या राज्यात वृक्षांची खाद्य फळे आणि अन्न कोणी तोडू नये. ब्राह्मणांच्या मूलफळांना ज्ञानी लोक धर्म म्हणतात.
12.89.2
ब्राह्मणेभ्योऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्नितरे जनाः ।
न ब्राह्मणोपरोधेन हरेदन्यः कथंचन ॥ १२.८९.२ ॥
ब्राह्मणांना दिल्यानंतर उरलेलेच इतर लोकांनी खावे. ब्राह्मणांना त्रास देऊन दुसऱ्या कोणी कोणत्याही प्रकारे घेऊ नये.
12.89.3
विप्रश्चेत्त्यागमातिष्ठेदाख्याया वृत्तिकर्शितः ।
परिकल्यास्य वृत्तिः स्यात्सदारस्य नराधिप ॥ १२.८९.३ ॥
ब्राह्मण उपजीविकेच्या अभावाने खचून त्यागाचा आश्रय घेतला, तर हे नराधिपा, त्याच्या व त्याच्या पत्नीच्या उपजीविकेची व्यवस्था करावी.
12.89.4
स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि ।
कस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोकः करिष्यति ॥ १२.८९.४ ॥
तो परत आला नाही, तर ब्राह्मणांच्या सभेत त्याला सांगावे: आता हे जग कोणती मर्यादा पाळील?
12.89.5
असंशयं निवर्तेत न चेत्त्यक्ष्यत्यतः परम् ।
पूर्वं परोक्षं वक्तव्यमेतत्कौन्तेय शाश्वतम् ॥ १२.८९.५ ॥
निःसंशय तो परत आला नाही आणि नंतर त्याग करेल, तर आधी एकांतात हे सांगावे — हे कौंतेया, हे शाश्वत आहे.
12.89.6
आहुरेतज्जना ब्रह्मन्न चैतच्छ्रद्दधाम्यहम् ।
निमन्त्र्यश्च भवेद्भोगैरवृत्त्या च तदा चरेत् ॥ १२.८९.६ ॥
लोक असे म्हणतात, हे ब्राह्मणा, पण मी यावर विश्वास ठेवत नाही. भोगांसाठी आमंत्रित असलेल्याने, उपजीविका नसताना तेव्हा तसे आचरण करावे.
12.89.7
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम् ।
ऊर्ध्वं चैव त्रयी विद्या सा भूतान्भावयत्युत ॥ १२.८९.७ ॥
शेती, गोरक्षण आणि व्यापार हेच या लोकी लोकांचे जीवन आहे; वर त्रयी विद्या आहे, तीच प्राण्यांचे पोषण करते.
12.89.8
तस्यां प्रपतमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिनः ।
दस्यवस्तद्वधायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत् ॥ १२.८९.८ ॥
ती व्यवस्था ढासळत असताना, तिचे विरोधक असलेल्या दस्यूंच्या वधासाठी ब्रह्मदेवाने क्षत्रिय वर्ण निर्माण केला.
12.89.9
शत्रूञ्जय प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्नृप ।
युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन ॥ १२.८९.९ ॥
हे शत्रुजेत्या, प्रजेचे रक्षण कर; हे नृपा, यज्ञांनी यजन कर. हे कौरवनंदना, वीर होऊन रणांगणात लढ.
12.89.10
संरक्ष्यान्रक्षते राजा स राजा राजसत्तमः ।
ये केचित्तान्न रक्षन्ति तैरर्थो नास्ति कश्चन ॥ १२.८९.१० ॥
जे रक्षण करण्यायोग्य आहेत त्यांचे राजा रक्षण करतो; तोच श्रेष्ठ राजा. जे त्यांचे रक्षण करत नाहीत, त्यांच्याशी कोणताही हेतू नाही.
12.89.11
सदैव राज्ञा योद्धव्यं सर्वलोकाद्युधिष्ठिर ।
तस्याद्धेतोर्हि भुञ्जीत मनुष्यानेव मानवः ॥ १२.८९.११ ॥
हे युधिष्ठिरा, राजाने सदैव सर्व लोकांशी (संकटांशी) लढले पाहिजे; त्यासाठीच मानवाने माणसांचेच पालन करावे.
12.89.12
आन्तरेभ्यः परान्रक्षन्परेभ्यः पुनरान्तरान् ।
परान्परेभ्यः स्वान्खेभ्यः सर्वान्पालय नित्यदा ॥ १२.८९.१२ ॥
आतल्यांपासून बाहेरच्यांचे, बाहेरच्यांपासून पुन्हा आतल्यांचे रक्षण करीत; बाहेरच्यांपासून स्वकीयांचे, स्वकीयांपासून सर्वांचे सदैव पालन कर.
12.89.13
आत्मानं सर्वतो रक्षन्राजन्रक्षस्व मेदिनीम् ।
आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्वै विदुषो जनाः ॥ १२.८९.१३ ॥
राजा, सर्व बाजूंनी स्वतःचे रक्षण करीत पृथ्वीचे रक्षण कर. हे सर्व आत्ममूलक आहे असे विद्वान म्हणतात.
12.89.14
किं छिद्रं कोनु सङ्गो मे किंवाऽस्त्यविनिपातितम् ।
कुतो मामाश्रयेद्दोष इति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ १२.८९.१४ ॥
माझ्यात कोणते छिद्र आहे, माझी आसक्ती कोणती, अजून न पाडलेला दोष कोणता, माझ्यावर दोष कुठून येऊ शकतो — असा नेहमी विचार करावा.
12.89.15
अतीतदिवसे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः ।
गुप्तैश्चारैरनुमतैः पृथिवीमनुसारयेत् ॥ १२.८९.१५ ॥
मागील दिवसांच्या वर्तनाची लोक स्तुती करतात की नाही, पुन्हा — विश्वासू गुप्त हेरांकडून भूमीचा शोध घ्यावा.
12.89.16
जानीत यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः ।
कच्चिद्रोचेज्जनपदे कच्चिद्राष्ट्रे च मे वशः ॥ १२.८९.१६ ॥
माझ्या वर्तनाची लोक स्तुती करतात की नाही हे तुला कळले तर — माझे वर्तन जनपदात प्रिय आहे का, आणि राष्ट्रावर माझे नियंत्रण आहे का.
12.89.17
धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।
राष्ट्रे तु येऽनुजीवन्ति ये तु राज्ञोऽनुजीविनः ॥ १२.८९.१७ ॥
धर्म जाणणारे, धैर्यवान, युद्धात पळ न काढणारे — जे राष्ट्रात उपजीविका करतात, आणि जे राजावर अवलंबून जगतात.
12.89.18
अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः ।
ये च त्वाऽभिप्रशंसेयुर्निन्देयुरथवा पुनः ॥ १२.८९.१८ ॥
सर्व अमात्य आणि मध्यस्थांपैकी जे तुझी स्तुती करतात, किंवा पुन्हा तुझी निंदा करतात.
12.89.19
सर्वान्सुपरिणीतांस्तान्कारयेथा युधिष्ठिर ।
एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम्।
मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत ॥ १२.८९.१९ ॥
युधिष्ठिरा, त्या सर्वांचे चांगले विवाह लावून त्यांना स्थिर कर. वत्सा, सर्वांना पूर्णपणे संतुष्ट करणे शक्य नाही. भारता, सर्व प्राण्यांमध्ये मित्र, शत्रू आणि मध्यस्थ असतात.
12.89.20
तुल्यबाहुबलानां च तुल्यानां च गुणैरपि ।
कथं स्यादधिकः कश्चित्स च भुञ्जीत मानवान् ॥ १२.८९.२० ॥
समान बाहुबल आणि गुणांनीही समान असलेल्यांमध्ये कोणी अधिक कसा होऊ शकेल? तो मनुष्यांवर कसा राज्य करील?
12.89.21
यच्चरा ह्यचरानद्युरदंष्ट्रान्दंष्ट्रिणस्तथा ।
आशीविषा इव क्रुद्धा भुजङ्गान्भुजगा इव ॥ १२.८९.२१ ॥
जे चालतात ते स्थिर असलेल्यांना खातात; दातहीनांना दातवाले खातात, जसे क्रुद्ध विषारी साप इतर सापांना खातात.
12.89.22
एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात्सदा शत्रोर्युधिष्ठिर ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमादतः ॥ १२.८९.२२ ॥
युधिष्ठिरा, यांच्यापासून आणि शत्रूपासून नेहमी सावध राहावे; हे भारुंडपक्ष्यांसारखे प्रमादाने झेप घेतात.
12.89.23
कच्चित्ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ति करार्दिताः ।
क्रीणन्तो बहुनाऽल्पेन कान्तारकृतविश्रमाः ॥ १२.८९.२३ ॥
तुझ्या राज्यातील व्यापारी करांनी पीडित होऊन उद्विग्न होत नाहीत ना? जे थोड्याने पुष्कळ विकत घेतात आणि रानवाटांत विसावा घेतात.
12.89.24
कच्चित्कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्यतिपीडिताः ।
ये बहन्ति धुरं राज्ञां ते भरन्तीतरानपि ॥ १२.८९.२४ ॥
तुझे शेतकरी अत्यंत पीडित होऊन राष्ट्र सोडून जात नाहीत ना? जे राजांचे ओझे वाहतात, तेच इतरांचेही पालनपोषण करतात.
12.89.25
आलस्येन हृतः पादः पादः पाषण्डमाश्रितः ।
राजानं सेवते पादः पादः कृषिमुपाश्रितः ॥ १२.८९.२५ ॥
आळसाने एक पाद हरण होतो; एक पाद पाखंडाचा आश्रय घेतो; एक पाद राजाची सेवा करतो; एक पाद शेतीचा आश्रय घेतो.
12.89.26
एकपादं त्रयः पादा भक्षयन्ति दिनेदिने ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पादं रक्ष युधिष्ठिर ॥ १२.८९.२६ ॥
एक पादाला तीन पाद दिवसेंदिवस खातात; म्हणून, हे युधिष्ठिरा, सर्व प्रयत्नांनी त्या एक पादाचे रक्षण कर.
12.89.27
इतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पितृगणास्तथा ।
मानुषोरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा ॥ १२.८९.२७ ॥
येथून दिलेल्या दानाने देव आणि पितृगण जगतात; तसेच मानव, नाग आणि राक्षस, पक्षी आणि पशूही.
12.89.28
एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राज्ञां गुप्तिश्च भारत ।
प्रोक्तोद्दिश्यैतमेवार्थं भूयो वक्ष्यामि पा…व ॥ १२.८९.२८ ॥
हे भरता, ही तुझ्यासाठी राष्ट्रवृत्ती आणि राजांचे रक्षण आहे; याच विषयाला उद्देशून मी पुन्हा सांगेन, पा…व.