મહાભારત · અધ્યાય 12.90
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.90.1
यानङ्गिराः क्षत्रधर्मानुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः ।
मान्धात्रे यौवनाश्चाय प्रीतिमानभ्यभाषत ॥ १२.९०.१ ॥
બ્રહ્મજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ ઉતથ્યે અંગિરા પાસેથી જાણેલા ક્ષત્રધર્મો યૌવનાશ્વના પુત્ર માંધાતાને પ્રીતિપૂર્વક કહ્યા.
12.90.2
स यथाऽनुशशासैनमुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर ॥ १२.९०.२ ॥
બ્રહ્મજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ ઉતથ્યે આને જેમ ઉપદેશ આપ્યો હતો, તે હે યુધિષ્ઠિર, હું તને સંપૂર્ણપણે કહીશ.
12.90.3
धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु ।
मान्धातरभिजानीहि राजा लोकस्य रक्षिता ॥ १२.९०.३ ॥
રાજા ધર્મ માટે હોય છે, મનમાની કરવા માટે નહીં. હે માંધાતા, જાણ કે રાજા લોકનો રક્ષક છે.
12.90.4
राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते ।
स चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति ॥ १२.९०.४ ॥
રાજા જો ધર્મ પ્રમાણે આચરણ કરે તો તે દેવત્વને યોગ્ય બને છે. જો તે અધર્મ આચરે તો તે નરકમાં જ જાય છે.
12.90.5
धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मो राजनि तिष्ठाति ।
तं राजा साधु यः शास्ति स राजा श्रियमश्नुते ॥ १२.९०.५ ॥
પ્રાણીઓ ધર્મમાં સ્થિર રહે છે; ધર્મ રાજામાં સ્થિર રહે છે. તેને સારી રીતે શાસન કરનાર રાજા સમૃદ્ધિ પામે છે.
12.90.6
राजापराधान्मान्धातर्लक्ष्मीवान्पाप उच्यते ।
देवाश्च गर्हां गच्छन्ति धर्मो नास्तीति चोच्यते ॥ १२.९०.६ ॥
હે માંધાતા, રાજાના અપરાધથી તે ઐશ્વર્યવાન હોય તોપણ પાપી કહેવાય છે. દેવો પણ તેની નિંદા કરે છે, અને તેનામાં ધર્મ નથી એમ કહેવાય છે.
12.90.7
अधर्मे वर्तमानानामर्थसिद्धिः प्रदृश्यते ।
तदेव मङ्गलं लोकः सर्वः समनुवर्तते ॥ १२.९०.७ ॥
અધર્મમાં વર્તનારાઓને અર્થસિદ્ધિ દેખાય છે. તેને જ મંગળ માનીને સમગ્ર લોક તેનું અનુસરણ કરે છે.
12.90.8
उच्छिद्यते धर्मवृत्तमधर्मो वर्तते महान् ।
भयमाहुर्दिवारात्रं यदा पापा न वार्यते ॥ १२.९०.८ ॥
ધર્માચરણ ઉખડી જાય છે અને મહાન અધર્મ પ્રવર્તે છે. પાપીઓને રોકવામાં ન આવે ત્યારે દિવસ-રાત ભય રહે છે, એમ કહે છે.
12.90.9
इदं मम इदं नेति साधूनां तात धर्मतः ।
न वै व्यवस्था भवति यदा पापो न वार्यते ॥ १२.९०.९ ॥
હે વત્સ, સજ્જનોમાં ધર્મ અનુસાર 'આ મારું, આ મારું નથી' એવો ભેદ રહેતો નથી. પાપીને રોકવામાં ન આવે ત્યારે કોઈ વ્યવસ્થા રહેતી નથી.
12.90.10
नैव भार्या न पशवो न क्षेत्रं न निवेशनम् ।
संदृश्येत मनुष्याणां यदा पापबलं भवेत् ॥ १२.९०.१० ॥
પાપીઓનું બળ વધે ત્યારે માણસોમાં પત્ની, પશુ, ખેતર કે ઘર કંઈ દેખાતું નથી.
12.90.11
देवाः पूजां न जानन्ति न स्वधां पितरस्तदा ।
न पूज्यन्ते ह्यतिथयो यदा पापो न वार्यते ॥ १२.९०.११ ॥
પાપીને રોકવામાં ન આવે ત્યારે દેવો પૂજા જાણતા નથી, પિતૃઓ સ્વધા જાણતા નથી, અને અતિથિઓનો પણ આદર થતો નથી.
12.90.12
न वेदानधिगच्छन्ति व्रतवन्तो द्विजातयः ।
न यज्ञांस्तन्वते विप्रा यदा पापो न वार्यते ॥ १२.९०.१२ ॥
પાપીને રોકવામાં ન આવે ત્યારે વ્રતધારી દ્વિજો વેદ શીખતા નથી, અને વિપ્રો યજ્ઞો કરતા નથી.
12.90.13
वध्यानामिव सत्वानां मनो भवति विह्वलम् ।
मनुष्याणां महाराज यदा पापो न वार्यते ॥ १२.९०.१३ ॥
હે મહારાજ, જ્યારે પાપીને રોકવામાં આવતો નથી, ત્યારે મનુષ્યોનું મન વધ માટે લઈ જવાતા પ્રાણીઓની જેમ વિહ્વળ થાય છે.
12.90.14
उभौ लोकावभिप्रेक्ष्य राजानमसृजंस्तथा ।
मुनयोऽथ महद्भूतमयं धर्मो भविष्यति ॥ १२.९०.१४ ॥
બંને લોકોનું અવલોકન કરીને મુનિઓએ એક રાજાનું સર્જન કર્યું; આ મહાન પ્રાણી ધર્મરૂપ થશે.
12.90.15
यस्मिन्धर्मो विराजेत तं राजानं प्रचक्षते ।
यस्मिन्विलीयते धर्मस्तं देवा वृषलं विदुः ॥ १२.९०.१५ ॥
જેનામાં ધર્મ પ્રકાશે છે તેને રાજા કહે છે; જેનામાં ધર્મ લય પામે છે તેને દેવો વૃષલ જાણે છે.
12.90.16
वृषो हि भगवान्धर्मो यस्तस्य कुरुते लयम् ।
वृषलं तं वीवदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत् ॥ १२.९०.१६ ॥
ધર્મ જ વૃષ છે, તે ભગવાન છે; જે તેનો લય કરે છે તેને દેવો વૃષલ કહે છે. તેથી ધર્મનો લોપ ન કરવો.
12.90.17
धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा ।
तस्मिन्ह्रसति हीयन्ते तस्माद्धर्मं विवर्धयेत् ॥ १२.९०.१७ ॥
ધર્મ વધે ત્યારે સર્વ પ્રાણીઓ સદા વધે છે; તે ઘટે ત્યારે તેઓ ઘટે છે. તેથી ધર્મની વૃદ્ધિ કરવી.
12.90.18
धनानि स्पौति धर्मो हि धारणाद्वेति निश्चयः ।
मानवान मनुष्येन्द्र स सीमान्तकरः स्मृतः ॥ १२.९०.१८ ॥
ધર્મ ધનનું પોષણ કરે છે, કારણ કે તે ધારણ કરે છે એ નિશ્ચિત છે. હે મનુષ્યેન્દ્ર, તે મનુષ્યોની સીમા નક્કી કરનાર તરીકે સ્મરાય છે.
12.90.19
प्रभवार्थंमहि भूतानां धर्मः सृष्टः स्वयंभुवा ।
तस्मात्प्रवर्धयेद्धर्मं प्रजानुग्रहकारणात् ॥ १२.९०.१९ ॥
પ્રાણીઓની સમૃદ્ધિ માટે જ સ્વયંભૂએ ધર્મનું સર્જન કર્યું. તેથી પ્રજા પર કૃપા કરવા ધર્મની વૃદ્ધિ કરવી.
12.90.20
तस्माद्धि राजशार्दूल धर्मः श्रेष्ठतरः स्मृतः ।
स राजायः प्रजाः शास्ति साधुकृत्पुरुषर्षभ ॥ १२.९०.२० ॥
તેથી હે રાજશાર્દૂલ, ધર્મને સૌથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યો છે. પ્રજા પર શાસન કરનાર રાજા સદાચારી હોવો જોઈએ, હે પુરુષર્ષભ.
12.90.21
कामक्रोधावनादृत्य धर्ममेवानुपालयेत् ।
धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञां भरतसत्तम ॥ १२.९०.२१ ॥
કામ અને ક્રોધની અવગણના કરીને ધર્મનું જ પાલન કરવું. હે ભરતસત્તમ, રાજાઓ માટે ધર્મ જ સૌથી કલ્યાણકારી છે.
12.90.22
धर्मस्य ब्राह्मणे योनिस्तस्मात्तान्पूजयेत्सदा ।
ब्राह्मणानां च मान्धातः कुर्यात्कामानमत्सरी ॥ १२.९०.२२ ॥
ધર્મનું મૂળ બ્રાહ્મણમાં છે; તેથી તેમનો સદા સત્કાર કરવો. હે માંધાતા, ઈર્ષ્યા વિના બ્રાહ્મણોની ઇચ્છાઓ પૂરી કરવી.
12.90.23
तेषां ह्यकामकरणाद्राज्ञः संजायते भयम् ।
मित्राणि न च वर्धन्ते तथाऽमित्रीभवन्त्यपि ॥ १२.९०.२३ ॥
તેમની ઇચ્છાઓ પૂરી ન કરવાથી રાજાને ભય ઉત્પન્ન થાય છે. મિત્રો વધતા નથી, અને મિત્રો પણ શત્રુ બની જાય છે.
12.90.24
ब्राह्मणानां सदासूयन्बाल्याद्वैरोचनिर्बलिः ।
अथास्माच्छ्रीरपाक्रामद्याऽस्मिन्नासीत्प्रतापिनी ॥ १२.९०.२४ ॥
બાલ્યાવસ્થાને કારણે બ્રાહ્મણો પર સદા ઈર્ષ્યા કરનાર વૈરોચનિ બલિ; ત્યારે તેનામાં જે પ્રતાપી શ્રી હતી તે તેનાથી ચાલી ગઈ.
12.90.25
ततस्तस्मादपाक्रम्य साऽगच्छत्पाकशासनम् ।
अथ सोऽन्वतपत्पश्चाच्छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे ॥ १२.९०.२५ ॥
ત્યારે તે તેનાથી દૂર જઈને પાકશાસન (ઇન્દ્ર) પાસે ગઈ. પછી પુરંદરમાં શ્રીને જોઈને તે પાછળથી પસ્તાયો.
12.90.26
एतत्फलमसूयाया अभिमानस्य चाभिभो ।
तस्माद्बुध्यस्व मान्धातर्मा त्वां जह्यात्प्रतापिनी ॥ १२.९०.२६ ॥
હે અભિભુ, આ અસૂયા અને અભિમાનનું ફળ છે. તેથી હે માંધાતા, સમજ; પ્રતાપિની (શ્રી) તને ત્યાગે નહીં.
12.90.27
दर्पोनाम श्रियः पुत्रो जज्ञेऽधर्मादिति श्रुतिः ।
तेन देवासुरा राजन्नीताः सुबहवोऽव्ययम् ॥ १२.९०.२७ ॥
શ્રુતિ કહે છે: શ્રીનો પુત્ર દર્પ નામનો અધર્મથી જન્મ્યો. હે રાજન, તેના દ્વારા દેવો અને અસુરો ઘણા લઈ જવાયા.
12.90.28
राजर्षयश्च बहवस्तथा बुध्यस्व पार्थिव ।
राजा भवति तं जित्वा दासस्तेन पराजितः ॥ १२.९०.२८ ॥
ઘણા રાજર્ષિઓ પણ એ રીતે (પડ્યા). હે પાર્થિવ, સમજ: જે તેને જીતે છે તે રાજા બને છે; અને તેનાથી હારેલો દાસ બને છે.
12.90.29
स यथा दर्पसहितमधर्मं नानुसेवते ।
तथा वर्तस्व मान्धातश्चिरं चेत्स्थातुमिच्छसि ॥ १२.९०.२९ ॥
તે જેમ દર્પ સાથેના અધર્મનું સેવન કરતો નથી, તેમ હે માંધાતા, જો તું લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહેવા ઇચ્છે તો વર્તન કર.
12.90.30
मत्तात्प्रमत्तात्पौगण्डादुन्मत्ताच्च विशेषतः ।
निन्दिताच्चासदाचाराद्दुर्हृदां चापि सेवनात् ॥ १२.९०.३० ॥
મત્તથી, પ્રમત્તથી, બાળકથી, ખાસ કરીને ઉન્મત્તથી, નિંદિત અને દુરાચારીથી, તેમજ દુષ્ટ મિત્રોની સેવાથી (સાવધ રહે).
12.90.31
निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः ।
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात् ॥ १२.९०.३१ ॥
બંદી બનાવાયેલા અમાત્યથી, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓથી, પર્વતો, વિષમ માર્ગો, કિલ્લાઓ, હાથી, ઘોડા અને સરીસૃપોથી (સાવધ રહેવું).
12.90.32
एतेभ्योऽनित्ययुक्तः स्यान्नक्तं चर्यां च वर्जयेत् ।
अत्याशां चाभिमानं च दम्भं क्रोधं च वर्जयेत् ॥ १२.९०.३२ ॥
આમનાથી હંમેશાં સાવધ રહેવું; રાત્રે ફરવાનું ટાળવું; અતિ આશા, અભિમાન, દંભ અને ક્રોધ ત્યજવા.
12.90.33
अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लीबासु स्वैरिणीषु च ।
परभार्यासु कन्यासु नाचरेन्मैथुनं नृप ॥ १२.९०.३३ ॥
હે રાજન! અજાણી સ્ત્રીઓ, નપુંસકો, સ્વૈરિણીઓ, પરસ્ત્રીઓ અને કન્યાઓ સાથે મૈથુન ન કરવું.
12.90.34
कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात् ।
अपुमांसोऽङ्गहीनाश्च स्थूलजिह्वा विचेतसः ॥ १२.९०.३४ ॥
વર્ણસંકરથી કુળોમાં પાપી રાક્ષસો જન્મે છે — નપુંસકો, અંગહીનો, જાડી જીભવાળા અને વિવેકહીનો.
12.90.35
एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ।
तस्माद्राज्ञा विशेषेणं वर्तितव्यं प्रजाहिते ॥ १२.९०.३५ ॥
આ અને બીજા પણ ત્યારે જન્મે છે જ્યારે રાજા પ્રમાદી બને છે; તેથી રાજાએ વિશેષ રીતે પ્રજાના હિત માટે વર્તવું.
12.90.36
क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः संजायते महान् ।
अधर्माः संप्रवर्धन्ते प्रजासंकरकारकाः ॥ १२.९०.३६ ॥
પ્રમાદી ક્ષત્રિયમાં મોટો દોષ ઉત્પન્ન થાય છે; પ્રજામાં સંકર કરાવનારા અધર્મો વધે છે.
12.90.37
अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते ।
अवृष्टिरतिवृष्टिश्च व्याधिश्चाप्याविशेत्प्रजाः ॥ १२.९०.३७ ॥
શિયાળામાં ઠંડી રહેશે નહીં અને ઠંડી ન હોય ત્યારે ઠંડી રહેશે; અનાવૃષ્ટિ, અતિવૃષ્ટિ અને રોગ પ્રજામાં પ્રવેશશે.
12.90.38
नक्षत्राण्युपतिष्ठन्ति ग्रहा घोरास्तथागते ।
उत्पाताश्चात्र दृश्यन्ते बहवो राजनाशनाः ॥ १२.९०.३८ ॥
નક્ષત્રો નજીક આવે છે, ભયંકર ગ્રહો પણ તેમ જ આવે છે; રાજાઓનો નાશ કરનારા અનેક ઉત્પાત અહીં દેખાય છે.
12.90.39
अरक्षितात्मा यो राजा प्रजाश्चापि न रक्षति ।
प्रजाश्च तस्य क्षीयन्ते ततः सोऽनु विनश्यति ॥ १२.९०.३९ ॥
જે રાજા પોતાનું રક્ષણ કરતો નથી અને પ્રજાનું પણ રક્ષણ કરતો નથી, તેની પ્રજા ક્ષીણ થાય છે; પછી તે પોતે પણ નાશ પામે છે.
12.90.40
द्वावाददाते ह्येकस्य द्वयोः सुबहवोऽपरे ।
कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर्नृपदूषणम् ॥ १२.९०.४० ॥
એકમાંથી બે, બેમાંથી બીજા ઘણાને લેવાય છે; કુમારિકાઓનું અપહરણ થાય છે — તેને રાજાનો દોષ કહેવાય છે.
12.90.41
ममैतदिति नैतच्च मनुष्येष्ववतिष्ठति ।
त्यक्त्वा धर्मं यदा राजा प्रमादमनुतिष्ठित ॥ १२.९०.४१ ॥
"આ મારું છે" એવો ભાવ મનુષ્યોમાં ટકતો નથી; જ્યારે રાજા ધર્મ છોડીને પ્રમાદનું આચરણ કરે છે.