महाभारत · अध्याय 12.90
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.90.1
यानङ्गिराः क्षत्रधर्मानुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः ।
मान्धात्रे यौवनाश्चाय प्रीतिमानभ्यभाषत ॥ १२.९०.१ ॥
ब्रह्मज्ञानी लोकांत श्रेष्ठ उतथ्य यांनी अंगिरसाकडून जाणलेले क्षत्रधर्म यौवनाश्वाचा पुत्र मान्धाता याला प्रेमाने सांगितले.
12.90.2
स यथाऽनुशशासैनमुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर ॥ १२.९०.२ ॥
ब्रह्मज्ञानी लोकांत श्रेष्ठ उतथ्य यांनी यांना जसा उपदेश केला, ते हे युधिष्ठिरा, मी तुला पूर्णपणे सांगेन.
12.90.3
धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु ।
मान्धातरभिजानीहि राजा लोकस्य रक्षिता ॥ १२.९०.३ ॥
राजा धर्मासाठी असतो, इच्छेनुसार वागण्यासाठी नाही. हे मान्धात्या, राजा हा लोकांचा रक्षक आहे हे जाण.
12.90.4
राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते ।
स चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति ॥ १२.९०.४ ॥
राजा धर्माप्रमाणे वागला तर तो देवत्वाला पात्र ठरतो. तो अधर्माने वागला तर तो नरकालाच जातो.
12.90.5
धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मो राजनि तिष्ठाति ।
तं राजा साधु यः शास्ति स राजा श्रियमश्नुते ॥ १२.९०.५ ॥
प्राणी धर्मात स्थिर राहतात, आणि धर्म राजात स्थिर राहतो. त्याचे चांगले शासन करणारा राजा श्रीला प्राप्त होतो.
12.90.6
राजापराधान्मान्धातर्लक्ष्मीवान्पाप उच्यते ।
देवाश्च गर्हां गच्छन्ति धर्मो नास्तीति चोच्यते ॥ १२.९०.६ ॥
हे मान्धात्या, राजाच्या अपराधामुळे तो श्रीमंत असला तरी पापी म्हणवतो. देवसुद्धा त्याची निंदा करतात आणि त्याच्याठायी धर्म नाही असे म्हटले जाते.
12.90.7
अधर्मे वर्तमानानामर्थसिद्धिः प्रदृश्यते ।
तदेव मङ्गलं लोकः सर्वः समनुवर्तते ॥ १२.९०.७ ॥
अधर्मात वागणाऱ्यांना कार्यसिद्धी दिसते. तेच मंगल मानून सर्व लोक त्याचे अनुसरण करतात.
12.90.8
उच्छिद्यते धर्मवृत्तमधर्मो वर्तते महान् ।
भयमाहुर्दिवारात्रं यदा पापा न वार्यते ॥ १२.९०.८ ॥
धर्माचरण उखडले जाते आणि मोठा अधर्म प्रबळ होतो. पापी लोकांना अडवले न गेल्यास दिवसरात्र भय राहते, असे म्हणतात.
12.90.9
इदं मम इदं नेति साधूनां तात धर्मतः ।
न वै व्यवस्था भवति यदा पापो न वार्यते ॥ १२.९०.९ ॥
हे तात, सज्जनांमध्ये धर्मानुसार 'हे माझे, हे माझे नाही' असा भेद राहत नाही. पापी माणसाला अडवले न गेल्यास कोणतीही व्यवस्था राहत नाही.
12.90.10
नैव भार्या न पशवो न क्षेत्रं न निवेशनम् ।
संदृश्येत मनुष्याणां यदा पापबलं भवेत् ॥ १२.९०.१० ॥
पापी लोकांचे बल वाढते तेव्हा माणसांमध्ये पत्नी, पशू, शेत किंवा घर काहीही दिसत नाही.
12.90.11
देवाः पूजां न जानन्ति न स्वधां पितरस्तदा ।
न पूज्यन्ते ह्यतिथयो यदा पापो न वार्यते ॥ १२.९०.११ ॥
पापी माणसाला अडवले न गेल्यास देव पूजा जाणत नाहीत, पितर स्वधा जाणत नाहीत आणि अतिथींचाही सन्मान होत नाही.
12.90.12
न वेदानधिगच्छन्ति व्रतवन्तो द्विजातयः ।
न यज्ञांस्तन्वते विप्रा यदा पापो न वार्यते ॥ १२.९०.१२ ॥
पापी माणसाला अडवले न गेल्यास व्रतधारी द्विज वेद प्राप्त करत नाहीत आणि विप्र यज्ञांचा विस्तार करत नाहीत.
12.90.13
वध्यानामिव सत्वानां मनो भवति विह्वलम् ।
मनुष्याणां महाराज यदा पापो न वार्यते ॥ १२.९०.१३ ॥
हे महाराज, पापी माणसाला जेव्हा रोखले जात नाही, तेव्हा माणसांचे मन वधासाठी नेलेल्या प्राण्यांप्रमाणे व्याकुळ होते.
12.90.14
उभौ लोकावभिप्रेक्ष्य राजानमसृजंस्तथा ।
मुनयोऽथ महद्भूतमयं धर्मो भविष्यति ॥ १२.९०.१४ ॥
दोन्ही लोकांचा विचार करून मुनींनी एका राजाची निर्मिती केली; हा महान प्राणी धर्मरूप होईल.
12.90.15
यस्मिन्धर्मो विराजेत तं राजानं प्रचक्षते ।
यस्मिन्विलीयते धर्मस्तं देवा वृषलं विदुः ॥ १२.९०.१५ ॥
ज्याच्यात धर्म प्रकाशतो त्याला राजा म्हणतात; ज्याच्यात धर्म विलीन होतो त्याला देव वृषल समजतात.
12.90.16
वृषो हि भगवान्धर्मो यस्तस्य कुरुते लयम् ।
वृषलं तं वीवदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत् ॥ १२.९०.१६ ॥
धर्मच वृष आहे, तो भगवान आहे; जो त्याचा लय करतो त्याला देव वृषल म्हणतात. म्हणून धर्माचा लोप करू नये.
12.90.17
धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा ।
तस्मिन्ह्रसति हीयन्ते तस्माद्धर्मं विवर्धयेत् ॥ १२.९०.१७ ॥
धर्म वाढला की सर्व भूते नेहमी वाढतात; तो घटला की ती घटतात. म्हणून धर्माची वृद्धी करावी.
12.90.18
धनानि स्पौति धर्मो हि धारणाद्वेति निश्चयः ।
मानवान मनुष्येन्द्र स सीमान्तकरः स्मृतः ॥ १२.९०.१८ ॥
धर्म धनाचे पोषण करतो, कारण तो धारण करतो हे निश्चित. हे मनुष्येंद्रा, तो मानवांची सीमा ठरवणारा म्हणून स्मरला जातो.
12.90.19
प्रभवार्थंमहि भूतानां धर्मः सृष्टः स्वयंभुवा ।
तस्मात्प्रवर्धयेद्धर्मं प्रजानुग्रहकारणात् ॥ १२.९०.१९ ॥
प्राण्यांच्या समृद्धीसाठीच स्वयंभूने धर्माची निर्मिती केली. म्हणून प्रजेवरील अनुग्रहासाठी धर्माची वृद्धी करावी.
12.90.20
तस्माद्धि राजशार्दूल धर्मः श्रेष्ठतरः स्मृतः ।
स राजायः प्रजाः शास्ति साधुकृत्पुरुषर्षभ ॥ १२.९०.२० ॥
म्हणून हे राजशार्दूला, धर्मच सर्वश्रेष्ठ मानला जातो. प्रजेवर शासन करणारा राजा सत्कर्मी असावा, हे पुरुषश्रेष्ठा.
12.90.21
कामक्रोधावनादृत्य धर्ममेवानुपालयेत् ।
धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञां भरतसत्तम ॥ १२.९०.२१ ॥
काम आणि क्रोध यांची उपेक्षा करून धर्माचेच पालन करावे. हे भरतश्रेष्ठा, राजांसाठी धर्मच सर्वात कल्याणकारी आहे.
12.90.22
धर्मस्य ब्राह्मणे योनिस्तस्मात्तान्पूजयेत्सदा ।
ब्राह्मणानां च मान्धातः कुर्यात्कामानमत्सरी ॥ १२.९०.२२ ॥
धर्माचे मूळ ब्राह्मणात आहे; म्हणून त्यांचा नेहमी सन्मान करावा. हे मान्धाता, मत्सरावाचून ब्राह्मणांच्या इच्छा पूर्ण कराव्यात.
12.90.23
तेषां ह्यकामकरणाद्राज्ञः संजायते भयम् ।
मित्राणि न च वर्धन्ते तथाऽमित्रीभवन्त्यपि ॥ १२.९०.२३ ॥
त्यांच्या इच्छा पूर्ण न केल्यास राजाला भय उत्पन्न होते. मित्र वाढत नाहीत, आणि मित्रही शत्रू बनतात.
12.90.24
ब्राह्मणानां सदासूयन्बाल्याद्वैरोचनिर्बलिः ।
अथास्माच्छ्रीरपाक्रामद्याऽस्मिन्नासीत्प्रतापिनी ॥ १२.९०.२४ ॥
बाल्यामुळे ब्राह्मणांचा सदैव मत्सर करणारा वैरोचनी बळी; तेव्हा त्याच्यामधील जी प्रतापशालिनी श्री होती, ती त्याला सोडून गेली.
12.90.25
ततस्तस्मादपाक्रम्य साऽगच्छत्पाकशासनम् ।
अथ सोऽन्वतपत्पश्चाच्छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे ॥ १२.९०.२५ ॥
नंतर ती त्याच्यापासून दूर होऊन पाकशासन (इंद्र) याच्याकडे गेली. मग पुरंदरामध्ये श्रीला पाहून तो नंतर पश्चात्ताप करू लागला.
12.90.26
एतत्फलमसूयाया अभिमानस्य चाभिभो ।
तस्माद्बुध्यस्व मान्धातर्मा त्वां जह्यात्प्रतापिनी ॥ १२.९०.२६ ॥
हे अभिभो, हे असूया आणि अभिमानाचे फळ आहे. म्हणून हे मान्धाता, समजून घे; प्रतापिनी (श्री) तुला सोडून जाऊ नये.
12.90.27
दर्पोनाम श्रियः पुत्रो जज्ञेऽधर्मादिति श्रुतिः ।
तेन देवासुरा राजन्नीताः सुबहवोऽव्ययम् ॥ १२.९०.२७ ॥
श्रुती सांगते: श्रीचा पुत्र दर्प नावाचा अधर्मापासून जन्मला. हे राजा, त्याच्याद्वारे देव आणि असुर अनेकजण नेले गेले.
12.90.28
राजर्षयश्च बहवस्तथा बुध्यस्व पार्थिव ।
राजा भवति तं जित्वा दासस्तेन पराजितः ॥ १२.९०.२८ ॥
अनेक राजर्षीही तसेच (पडले). हे पार्थिवा, समज: जो त्याला जिंकतो तो राजा होतो; आणि त्याच्याकडून पराभूत झालेला दास होतो.
12.90.29
स यथा दर्पसहितमधर्मं नानुसेवते ।
तथा वर्तस्व मान्धातश्चिरं चेत्स्थातुमिच्छसि ॥ १२.९०.२९ ॥
तो जसा दर्पासह असलेल्या अधर्माचे सेवन करत नाही, तसाच हे मान्धाता, जर तुला दीर्घकाळ स्थिर राहायचे असेल तर वाग.
12.90.30
मत्तात्प्रमत्तात्पौगण्डादुन्मत्ताच्च विशेषतः ।
निन्दिताच्चासदाचाराद्दुर्हृदां चापि सेवनात् ॥ १२.९०.३० ॥
मत्त, प्रमत्त, बालक यांच्यापासून, विशेषतः उन्मत्तापासून, निंदित आणि दुराचारी यांच्यापासून, तसेच दुर्हृदांच्या सेवनापासून (सावध राहा).
12.90.31
निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः ।
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात् ॥ १२.९०.३१ ॥
बंदिस्त केलेल्या अमात्यापासून, विशेषतः स्त्रियांपासून, पर्वत, विषम मार्ग व दुर्ग यांपासून, हत्ती, घोडे व सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून (सावध राहावे).
12.90.32
एतेभ्योऽनित्ययुक्तः स्यान्नक्तं चर्यां च वर्जयेत् ।
अत्याशां चाभिमानं च दम्भं क्रोधं च वर्जयेत् ॥ १२.९०.३२ ॥
यांपासून नेहमी सावध राहावे; रात्री फिरणे टाळावे; अति आशा, अभिमान, दंभ व क्रोध सोडावा.
12.90.33
अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लीबासु स्वैरिणीषु च ।
परभार्यासु कन्यासु नाचरेन्मैथुनं नृप ॥ १२.९०.३३ ॥
हे नृपा! अनोळखी स्त्रिया, नपुंसक, स्वैरिणी, परस्त्रिया व कन्या यांच्याशी मैथुन करू नये.
12.90.34
कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात् ।
अपुमांसोऽङ्गहीनाश्च स्थूलजिह्वा विचेतसः ॥ १२.९०.३४ ॥
वर्णसंकराने कुलांमध्ये पापी राक्षस जन्मतात — नपुंसक, अंगहीन, जाड जिभेचे व विवेकशून्य.
12.90.35
एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ।
तस्माद्राज्ञा विशेषेणं वर्तितव्यं प्रजाहिते ॥ १२.९०.३५ ॥
हे व इतरही तेव्हा जन्मतात जेव्हा राजा प्रमाद करतो; म्हणून राजाने विशेषतः प्रजेच्या हितासाठी वागावे.
12.90.36
क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः संजायते महान् ।
अधर्माः संप्रवर्धन्ते प्रजासंकरकारकाः ॥ १२.९०.३६ ॥
प्रमादी क्षत्रियाच्या ठायी मोठा दोष निर्माण होतो; प्रजेत संकर घडवणारे अधर्म वाढतात.
12.90.37
अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते ।
अवृष्टिरतिवृष्टिश्च व्याधिश्चाप्याविशेत्प्रजाः ॥ १२.९०.३७ ॥
हिवाळ्यात थंडी राहात नाही आणि थंडी नसलेल्या काळात थंडी राहाते; अवर्षण, अतिवृष्टी आणि रोग प्रजेत शिरतील.
12.90.38
नक्षत्राण्युपतिष्ठन्ति ग्रहा घोरास्तथागते ।
उत्पाताश्चात्र दृश्यन्ते बहवो राजनाशनाः ॥ १२.९०.३८ ॥
नक्षत्रे जवळ येतात, भयंकर ग्रहही तसेच येतात; राजांचा नाश करणारे अनेक उत्पात येथे दिसतात.
12.90.39
अरक्षितात्मा यो राजा प्रजाश्चापि न रक्षति ।
प्रजाश्च तस्य क्षीयन्ते ततः सोऽनु विनश्यति ॥ १२.९०.३९ ॥
जो राजा स्वतःचे रक्षण करत नाही आणि प्रजेचेही रक्षण करत नाही, त्याची प्रजा क्षीण होते; नंतर तोही नष्ट होतो.
12.90.40
द्वावाददाते ह्येकस्य द्वयोः सुबहवोऽपरे ।
कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर्नृपदूषणम् ॥ १२.९०.४० ॥
एकाकडून दोघांना, दोघांकडून इतर पुष्कळ जणांना घेतले जाते; कुमारिका लुटल्या जातात — याला राजाचा दोष म्हटले जाते.
12.90.41
ममैतदिति नैतच्च मनुष्येष्ववतिष्ठति ।
त्यक्त्वा धर्मं यदा राजा प्रमादमनुतिष्ठित ॥ १२.९०.४१ ॥
"हे माझे आहे" ही भावना माणसांमध्ये टिकत नाही; राजा धर्माचा त्याग करून प्रमाद आचरतो तेव्हा.