મહાભારત · અધ્યાય 12.92
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.92.1
कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्राजा वर्तेत भारत ।
पृच्छामि त्वां कुरुश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.९२.१ ॥
ધર્મમાં સ્થિર રહેવાની ઇચ્છા ધરાવતા રાજાએ કેવી રીતે વર્તવું? હે ભારત, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, હું તમને પૂછું છું; હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.92.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं दृष्टार्थतत्त्वेन वामदेवेन धीमता ॥ १२.९२.२ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે; પદાર્થોનું સાચું તત્ત્વ જોનારા બુદ્ધિમાન વામદેવે આ ગાયું છે.
12.92.3
राजा वसुमना नाम कौसल्यो बलवाञ्शुचिः ।
महर्षि परिपप्रच्छ वामदेवं तपस्विनम् ॥ १२.९२.३ ॥
કૌસલ્ય વંશના વસુમના નામના બળવાન અને શુદ્ધ રાજાએ તપસ્વી મહર્ષિ વામદેવને સારી રીતે પૂછ્યું.
12.92.4
धर्मार्थसहितैर्वाक्यैर्भगवन्ननुशाधि माम् ।
येन वृत्तेन वै तिष्ठन्न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥ १२.९२.४ ॥
હે ભગવન્, ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત વચનોથી મને ઉપદેશ આપો, જે આચરણથી સ્થિર રહીને હું સ્વધર્મથી ચ્યુત ન થાઉં.
12.92.5
तमब्रवीद्धामदेवस्तेजस्वी तपतां वरः ।
हेमवर्णं सुखासीनं ययातिमिव नाहुषम् ॥ १२.९२.५ ॥
તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ તેજસ્વી વામદેવે તેને કહ્યું; નહુષપુત્ર યયાતિની જેમ સુખથી બેઠેલા સુવર્ણવર્ણ રાજાને.
12.92.6
धर्ममेवानुवर्तस्व न धर्माद्विद्यते परम् ।
धर्मे स्थिता हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिनाम् ॥ १२.९२.६ ॥
ધર્મનું જ અનુસરણ કર; ધર્મથી ઉચ્ચ કંઈ નથી. ધર્મમાં સ્થિર રાજાઓ જ આ પૃથ્વી જીતે છે.
12.92.7
अर्थसिद्धेः परं धर्मं मन्यते यो महीपतिः ।
वृद्ध्यां च कुरुते बृद्धिं स धर्मेण विराजते ॥ १२.९२.७ ॥
અર્થસિદ્ધિ કરતાં ધર્મને પરમ માનનાર અને વૃદ્ધિમાં પણ બુદ્ધિ જાળવનાર રાજા ધર્મથી શોભે છે.
12.92.8
अधर्मदर्शी यो राजा बलादेव प्रवर्तते ।
क्षिप्रमेवापयातोऽस्मादुभौ प्रथममध्यमौ ॥ १२.९२.८ ॥
અધર્મને જોઈને બળથી જ વર્તનાર રાજા જલદી આ સ્થાનેથી પડી જાય છે; પ્રથમ અને મધ્યમ બંને પણ.
12.92.9
असत्पापिष्ठसचिवो वध्यो लोकस्य धर्महा ।
सहैव परिवारेण क्षिप्रमेवावसीदति ॥ १२.९२.९ ॥
અતિ દુષ્ટ અને પાપી મંત્રીઓવાળો, લોકના ધર્મનો નાશ કરનાર રાજા વધ યોગ્ય છે; તે પરિવાર સહિત જલદી નાશ પામે છે.
12.92.10
अर्थानामननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः ।
अपि सर्वां महीं लब्ध्वा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.९२.१० ॥
અર્થો (કર્તવ્ય અને હિત)નું પાલન ન કરનાર, મનમાની કરનાર અને બડાઈ મારનાર, આખી પૃથ્વી મેળવીને પણ જલદી નાશ પામે છે.
12.92.11
अथाददानः कल्याणमनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
वर्धते मतिमान्राजा स्रोतोभिरिव सागरः ॥ १२.९२.११ ॥
કલ્યાણને ગ્રહણ કરનાર, ઈર્ષ્યારહિત, ઇન્દ્રિયજયી, બુદ્ધિમાન રાજા નદીઓના પ્રવાહોથી સાગરની જેમ વધે છે.
12.92.12
न पूर्णोऽस्मीति मन्येत धर्मतः कामतोऽर्थतः ।
बुद्धितो मन्त्रतश्चापि सततं वसुधाधिप ॥ १२.९२.१२ ॥
'હું પૂર્ણ છું' એવું માનવું નહીં — ધર્મ, કામ, અર્થમાં, બુદ્ધિ અને મંત્રણામાં પણ સતત, હે વસુધાધિપ.
12.92.13
एतेष्वेव हि सर्वेषु लोकयात्रा प्रतिष्ठिता ।
एतानि शृण्वँल्लभते यशः कीर्ति श्रियं प्रजाः ॥ १२.९२.१३ ॥
આમાંજ બધામાં લોકયાત્રા સ્થાપિત છે. આ સાંભળનાર યશ, કીર્તિ, શ્રી અને પ્રજા મેળવે છે.
12.92.14
एवं यो धर्मसंरम्भी धर्मार्थपरिचिन्तकः ।
अर्थान्परीक्ष्यारभते स ध्रुवं महदश्नुते ॥ १२.९२.१४ ॥
આ રીતે જે ધર્મમાં ઉત્સાહી, ધર્મ-અર્થનો વિચાર કરનાર, કાર્યોની પરીક્ષા કરીને આરંભ કરે છે, તે નિશ્ચે મહાન ફળ પામે છે.
12.92.15
अदाता ह्यनभिस्नेहो दण्डेनावर्तयन्प्रजाः ।
साहसप्रकृती राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.९२.१५ ॥
જે રાજા દાન આપતો નથી, સ્નેહ રાખતો નથી, દંડથી પ્રજાને ચલાવે છે અને સાહસી સ્વભાવનો છે, તે ઝડપથી નાશ પામે છે.
12.92.16
अथ पापं कृतं बुद्ध्या न च पश्यत्यबुद्धिमान् ।
अकीर्त्याऽभिसमायुक्तो भूयो नरकमश्नुते ॥ १२.९२.१६ ॥
અને અબુદ્ધિમાન માણસ બુદ્ધિથી કરેલું પાપ જોતો નથી; અપકીર્તિથી યુક્ત થઈ તે ફરી નરક પામે છે.
12.92.17
ततो न याचितुर्दातुः शुक्लस्य रसवेदिनः ।
व्यसनं स्वमिवोत्पन्नं विजिघांसन्ति मानवाः ॥ १२.९२.१७ ॥
તેથી યાચક અને દાતા, શુદ્ધ અને રસ જાણનાર દાતાને માણસો પોતાના ઉત્પન્ન થયેલા સંકટની જેમ નષ્ટ કરવા ઇચ્છે છે.
12.92.18
यस्य नास्ति गुरुर्धर्मे न चान्यानपि पृच्छति ।
सुखतन्त्रोऽर्थलाभेषु न चिरं सुखमश्नुते ॥ १२.९२.१८ ॥
જેને ધર્મમાં ગુરુ નથી અને જે બીજાઓને પણ પૂછતો નથી, જે અર્થલાભમાં સુખને આધીન છે, તે લાંબા સમય સુધી સુખ પામતો નથી.
12.92.19
गुरुप्रधानो धर्मेषु स्वयमर्थानवेक्षिता ।
धर्मप्रधानो लाभेषु स चिरं सुखमश्नुते ॥ १२.९२.१९ ॥
જે ધર્મમાં ગુરુને પ્રધાન માને છે, પોતે અર્થોનો વિચાર કરે છે, અને લાભોમાં ધર્મને પ્રધાન રાખે છે, તે લાંબા સમય સુધી સુખ ભોગવે છે.