महाभारत · अध्याय 12.92
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.92.1
कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्राजा वर्तेत भारत ।
पृच्छामि त्वां कुरुश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.९२.१ ॥
धर्मात स्थिर राहण्याची इच्छा धरणाऱ्या राजाने कसे वागावे? हे भारता, हे कुरुश्रेष्ठा, मी तुम्हाला विचारतो; हे पितामह, ते मला सांगा.
12.92.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं दृष्टार्थतत्त्वेन वामदेवेन धीमता ॥ १२.९२.२ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात; वस्तूंचे खरे तत्त्व पाहणाऱ्या बुद्धिमान वामदेवाने हे गायले आहे.
12.92.3
राजा वसुमना नाम कौसल्यो बलवाञ्शुचिः ।
महर्षि परिपप्रच्छ वामदेवं तपस्विनम् ॥ १२.९२.३ ॥
कौसल्य वंशातील वसुमना नावाच्या बलवान व शुचि राजाने तपस्वी महर्षी वामदेवाला नीट विचारले.
12.92.4
धर्मार्थसहितैर्वाक्यैर्भगवन्ननुशाधि माम् ।
येन वृत्तेन वै तिष्ठन्न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥ १२.९२.४ ॥
हे भगवन्, धर्म व अर्थ यांनी युक्त अशा शब्दांनी मला उपदेश करा, ज्या आचरणाने स्थिर राहून मी स्वधर्मापासून च्युत होणार नाही.
12.92.5
तमब्रवीद्धामदेवस्तेजस्वी तपतां वरः ।
हेमवर्णं सुखासीनं ययातिमिव नाहुषम् ॥ १२.९२.५ ॥
तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ तेजस्वी वामदेव त्याला म्हणाले; नहुषपुत्र ययातीप्रमाणे सुखाने बसलेल्या सुवर्णवर्ण राजाला.
12.92.6
धर्ममेवानुवर्तस्व न धर्माद्विद्यते परम् ।
धर्मे स्थिता हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिनाम् ॥ १२.९२.६ ॥
धर्माचेच अनुसरण कर; धर्मापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही. धर्मात स्थिर असलेले राजेच ही पृथ्वी जिंकतात.
12.92.7
अर्थसिद्धेः परं धर्मं मन्यते यो महीपतिः ।
वृद्ध्यां च कुरुते बृद्धिं स धर्मेण विराजते ॥ १२.९२.७ ॥
अर्थसिद्धीपेक्षा धर्माला श्रेष्ठ मानणारा आणि वृद्धीतही बुद्धी टिकवणारा राजा धर्माने शोभतो.
12.92.8
अधर्मदर्शी यो राजा बलादेव प्रवर्तते ।
क्षिप्रमेवापयातोऽस्मादुभौ प्रथममध्यमौ ॥ १२.९२.८ ॥
अधर्म पाहून बळानेच वागणारा राजा लवकरच या स्थानावरून च्युत होतो; पहिला आणि मधला दोघेही तसेच.
12.92.9
असत्पापिष्ठसचिवो वध्यो लोकस्य धर्महा ।
सहैव परिवारेण क्षिप्रमेवावसीदति ॥ १२.९२.९ ॥
अत्यंत दुष्ट व पापी सचिव असलेला, जगाचा धर्मनाशक राजा वधास योग्य आहे; तो आपल्या परिवारासह लवकरच नष्ट होतो.
12.92.10
अर्थानामननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः ।
अपि सर्वां महीं लब्ध्वा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.९२.१० ॥
अर्थांचे (कर्तव्ये व हित) पालन न करता, मनमानी वागणारा व बढाया मारणारा, सर्व पृथ्वी मिळवूनही लवकरच नष्ट होतो.
12.92.11
अथाददानः कल्याणमनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
वर्धते मतिमान्राजा स्रोतोभिरिव सागरः ॥ १२.९२.११ ॥
कल्याण स्वीकारणारा, असूयारहित, इंद्रियजयी, बुद्धिमान राजा नद्यांच्या प्रवाहांनी सागर वाढतो तसा वाढतो.
12.92.12
न पूर्णोऽस्मीति मन्येत धर्मतः कामतोऽर्थतः ।
बुद्धितो मन्त्रतश्चापि सततं वसुधाधिप ॥ १२.९२.१२ ॥
'मी पूर्ण आहे' असे मानू नये — धर्म, काम, अर्थ यांत, बुद्धी व मंत्रणेतही सतत, हे वसुधाधिपा.
12.92.13
एतेष्वेव हि सर्वेषु लोकयात्रा प्रतिष्ठिता ।
एतानि शृण्वँल्लभते यशः कीर्ति श्रियं प्रजाः ॥ १२.९२.१३ ॥
यांतच सर्वांमध्ये लोकयात्रा प्रतिष्ठित आहे. हे ऐकणारा यश, कीर्ती, श्री आणि प्रजा प्राप्त करतो.
12.92.14
एवं यो धर्मसंरम्भी धर्मार्थपरिचिन्तकः ।
अर्थान्परीक्ष्यारभते स ध्रुवं महदश्नुते ॥ १२.९२.१४ ॥
असा जो धर्मासाठी उत्साही, धर्म व अर्थाचा विचार करणारा, विषयांची परीक्षा करून आरंभ करणारा तो निश्चितच महान फळ मिळवतो.
12.92.15
अदाता ह्यनभिस्नेहो दण्डेनावर्तयन्प्रजाः ।
साहसप्रकृती राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.९२.१५ ॥
जो राजा दान देत नाही, स्नेह करत नाही, दंडाने प्रजांना चालवतो आणि साहसी स्वभावाचा आहे, तो लवकरच नष्ट होतो.
12.92.16
अथ पापं कृतं बुद्ध्या न च पश्यत्यबुद्धिमान् ।
अकीर्त्याऽभिसमायुक्तो भूयो नरकमश्नुते ॥ १२.९२.१६ ॥
आणि अबुद्धिमान माणूस बुद्धीने केलेले पाप पाहत नाही; अपकीर्तीने युक्त होऊन तो पुन्हा नरक भोगतो.
12.92.17
ततो न याचितुर्दातुः शुक्लस्य रसवेदिनः ।
व्यसनं स्वमिवोत्पन्नं विजिघांसन्ति मानवाः ॥ १२.९२.१७ ॥
म्हणून याचक व दाता, शुद्ध आणि रस जाणणाऱ्या दात्याला माणसे स्वतःवर आलेल्या संकटाप्रमाणे नष्ट करू इच्छितात.
12.92.18
यस्य नास्ति गुरुर्धर्मे न चान्यानपि पृच्छति ।
सुखतन्त्रोऽर्थलाभेषु न चिरं सुखमश्नुते ॥ १२.९२.१८ ॥
ज्याला धर्मात गुरु नाही आणि जो इतरांनाही विचारत नाही, जो अर्थलाभात सुखाच्या अधीन असतो, तो दीर्घकाल सुख मिळवत नाही.
12.92.19
गुरुप्रधानो धर्मेषु स्वयमर्थानवेक्षिता ।
धर्मप्रधानो लाभेषु स चिरं सुखमश्नुते ॥ १२.९२.१९ ॥
जो धर्मात गुरूला प्रधान मानतो, स्वतः अर्थांचा विचार करतो आणि लाभांमध्ये धर्माला प्रधान ठेवतो, तो दीर्घकाळ सुख भोगतो.