महाभारत · अध्याय 13.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.103.1
तिलानां कीदृशं दानमथ दीपस्य चैव हि ।
अन्नानां वाससा चैव भूय एव ब्रवीहि मे ॥ १३.१०३.१ ॥
तिळांचे दान कसे असते? दीपदान, अन्नदान आणि वस्त्रदान कसे असते? हे मला पुन्हा सांगा.
13.103.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्राह्मणस्य च संवादं यमस्य च युधिष्ठिर ॥ १३.१०३.२ ॥
येथेही लोक ही पुरातन कथा सांगतात — एका ब्राह्मणाचा आणि यमाचा संवाद. हे युधिष्ठिरा!
13.103.3
मध्यदेशे महान्ग्रामो ब्राह्मणानां बभूव ह ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यामुनस्य गिरेरधः ॥ १३.१०३.३ ॥
मध्यदेशात ब्राह्मणांचे एक मोठे गाव होते; गंगा आणि यमुना यांच्या मध्ये, यमुना पर्वताच्या खाली.
13.103.4
पर्णशालेति विख्यातो रमणीयो नराधिप ।
विद्वांशस्तत्र भूयिष्ठा ब्राह्मणाश्चावसंस्तथा ॥ १३.१०३.४ ॥
हे नराधिपा, ते रमणीय गाव 'पर्णशाला' नावाने प्रसिद्ध होते; तेथे बहुतांश विद्वान ब्राह्मण राहत असत.
13.103.5
अथ प्राह यमः कञ्चित्पुरुषं कृष्णवाससम् ।
रक्ताक्षमूर्ध्वरोमाणं काकजङ्घाक्षिनासिकम् ॥ १३.१०३.५ ॥
तेव्हा यम एका पुरुषाला म्हणाला — काळी वस्त्रे नेसलेल्या, लाल डोळ्यांच्या, उभ्या केसांच्या, कावळ्यासारखे पाय, डोळे व नाक असलेल्या.
13.103.6
गच्छ त्वं ब्राह्मणग्रामं ततो गत्वा तमानय ।
अगस्त्यं गोत्रतश्चापि नामतश्चापि शर्मिणम् ॥ १३.१०३.६ ॥
तू ब्राह्मण गावाला जा; तेथे जाऊन त्याला आण — गोत्राने व नावाने शर्मिन् म्हणवला जाणारा अगस्त्य.
13.103.7
शमे निविष्टं विद्वांसमध्यापकमनावृतम् ।
मा चान्यमानयेथास्त्वं सगोत्रं तस्य पार्श्वतः ॥ १३.१०३.७ ॥
शांतीत स्थिर असलेला, विद्वान, अध्यापक, निरावृत अशा त्याच्या शेजारील सगोत्रीयाशिवाय दुसऱ्या कोणाला आणू नकोस.
13.103.8
स हि तादृग्गुणस्तेन तुल्योऽध्ययनजन्मना ।
अपत्येषु तथा वृत्ते समस्तेनैव धीमता।
तमानय यथोद्दिष्टं पूजा कार्या हि तस्य मे ॥ १३.१०३.८ ॥
तो अशा गुणांचा आहे; अध्ययनातून जन्मलेल्या विद्येत तो त्याच्यासारखाच आहे; संततीत आणि आचरणातही तो त्या बुद्धिमानासारखाच आहे. सांगितल्याप्रमाणे त्याला आण; त्याचा मी सन्मान करायचा आहे.
13.103.9
स गत्वा प्रतिकूलं तच्चकार यमशासनम् ।
तमाक्रम्यानयामास प्रतिषिद्धो यमेन यः ॥ १३.१०३.९ ॥
तो जाऊन यमाच्या आज्ञेच्या विरुद्ध तेच केले; यमाने प्रतिबंध केला असतानाही त्याला पकडून आणले.
13.103.10
तस्मै यमः समुत्थाय पूजा कृत्वा च वीर्यवान् ।
प्रोवाच नीयतामेष सोऽन्य आनीयतामिति ॥ १३.१०३.१० ॥
त्याच्यासाठी यम उठला, सत्कार करून, पराक्रमी यम म्हणाला—"याला नेले जावो; दुसऱ्याला आणले जावो."
13.103.11
एवमुक्ते तु वचने धर्मराजेन स द्विजः ।
उवाच धर्मराजानं निर्विण्णोऽध्ययनेन वै।
यो मे कालो भवेच्छेषस्तं वसेयमिहाच्युत ॥ १३.१०३.११ ॥
धर्मराजाने असे म्हटल्यावर तो द्विज अध्ययनाला कंटाळून धर्मराजाला म्हणाला—"हे अच्युता, माझा जो उरलेला काळ असेल तो मी येथेच घालवीन."
13.103.12
नाहं कालस्य विहितं प्राप्नोमीह कथञ्चन ।
यो हि धर्मं चरति वै तं तु जानामि केवलम् ॥ १३.१०३.१२ ॥
कालाने ठरविलेला काळ मी येथे कोणत्याही प्रकारे मिळवत नाही; जो धर्माचे आचरण करतो, त्यालाच मी केवळ ओळखतो.
13.103.13
गच्छ विप्र त्वमद्यैव आलयं स्वं महाद्युते ।
ब्रूहि सर्वं यथा स्वैरं करवाणि किमच्युत ॥ १३.१०३.१३ ॥
हे विप्रा, तू आजच आपल्या निवासस्थानी जा. हे महातेजस्वी, तुझ्या इच्छेनुसार सर्व सांग, हे अच्युता, मी काय करू?
13.103.14
शुद्धदानं च सुमहत्पुण्यं स्यात्तद्ब्रवीहि मे ।
सर्वस्य हि प्रमाणं त्वं त्रैलोक्यस्यापि सत्तम ॥ १३.१०३.१४ ॥
शुद्ध दान आणि अत्यंत महान पुण्य कोणते ते मला सांग. हे सत्तमा, त्रैलोक्यातील सर्वांचा तूच प्रमाण आहेस.
13.103.15
शृणु तत्त्वेन विप्रर्पे प्रदानविधिमुत्तमम् ।
तिलाः परमकं दानं पुण्यं चैवेह शाश्वतम् ॥ १३.१०३.१५ ॥
हे विप्रर्षे, दानाची उत्तम विधी यथार्थ ऐक. तीळ हे परम दान आहे, आणि येथे पुण्यही शाश्वत आहे.
13.103.16
तिलाश्च सम्प्रदातव्या यथाशक्ति द्विजर्षभ ।
नित्यदानात्सर्वकामांस्तिला निर्वर्तयन्त्युत ॥ १३.१०३.१६ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, यथाशक्ती तीळ दान करावे. नित्य दानाने तीळ सर्व कामना पूर्ण करतात.
13.103.17
तिलाञ्श्राद्धे प्रशंसन्ति दानमेतद्ध्यनुत्तमम् ।
तान्प्रयच्छस्व विप्रेभअयो विधिदृष्टेन कर्मणाः ॥ १३.१०३.१७ ॥
श्राद्धात तीळ हे अनुत्तम दान म्हणून प्रशंसिले जातात. विधीनुसार कर्म करून ते विप्रांना दे.
13.103.18
वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु तिलान्दद्याद्द्विजातिषु ।
तिला भक्षयितव्याश्च सदा त्वालम्भं च तैः ॥ १३.१०३.१८ ॥
वैशाख पौर्णिमेला द्विजांना तीळ दान करावे. तीळ खावेत आणि नेहमी त्यांना स्पर्श करावा.
13.103.19
कार्यं सततमिच्छद्भिः श्रेयः सर्वात्मना गृहे ।
तथाऽऽपः सर्वदा देयाः पेयाश्चैव न संशयः ॥ १३.१०३.१९ ॥
कल्याण इच्छिणाऱ्यांनी घरात सदैव पूर्ण मनाने हे करावे. तसेच नेहमी पाणी द्यावे आणि पिण्यासाठीही द्यावे; यात संशय नाही.
13.103.20
पुष्करिण्यस्तटाकानि कूपांश्चैवात्र खानयेत् ।
एतत्सुदुर्लभतरमिह लोके द्विजोत्तम ॥ १३.१०३.२० ॥
येथे पुष्करिणी, तळी आणि विहिरीही खणवाव्यात. हे द्विजोत्तमा, या जगात हे अत्यंत दुर्लभ आहे.
13.103.21
आपो नित्यं प्रदेयास्ते पुण्यं ह्येतदनुत्तमम् ।
प्रपाश्च कार्या दानार्थं नित्यं ते द्विजसत्तम।
भुक्तेऽप्यथ प्रदेयं तु पानीयं वै विशेषतः ॥ १३.१०३.२१ ॥
पाणी नेहमी त्यांना द्यावे; हेच सर्वोत्तम पुण्य आहे. हे द्विजसत्तमा, दानासाठी पाणपोया सदैव बांधाव्यात. भोजनानंतरही, विशेषतः पिण्याचे पाणी द्यावे.
13.103.22
पानीयाभ्यर्थिनं दृष्ट्वा प्रीत्या दत्त्वा त्वरान्वितः ।
वस्त्रे तन्तुप्रमाणेन दीपे निमिषवत्सरम् ॥ १३.१०३.२२ ॥
पाणी मागणाऱ्याला पाहून प्रेमाने आणि त्वरेने देऊन, वस्त्रात धाग्याच्या प्रमाणात, दिव्यात निमिष म्हणजे क्षणभर आणि वर्षभर.
13.103.23
गवां रोमप्रमाणेन स्वर्गभोगमुपाश्नुते ।
जलबिन्दुप्रमाणेन तदेतान्युपवर्तय॥ ॥ १३.१०३.२३ ॥
गाईच्या केसाच्या प्रमाणात (पुण्याने) स्वर्गसुख प्राप्त होते; पाण्याच्या थेंबाच्या प्रमाणात हे सर्व मिळव.
13.103.24
इत्युक्ते स तदा तेन यमदूतेन वै गृहान् ।
नीतश्च कारयामास सर्वं तद्यमशासनम् ॥ १३.१०३.२४ ॥
असे सांगितल्यावर त्या यमदूताने त्याला घरी नेऊन यमाचे सर्व आदेश करवून घेतले.
13.103.25
नीत्वा तं यमदूतोऽपि गृहीत्वा शर्मिणं तदा ।
ययौ स धर्मराजाय न्यवेदयत चापि तम् ॥ १३.१०३.२५ ॥
यमदूताने त्याला नेले आणि शर्मिनला धरून तेव्हाच धर्मराजाकडे जाऊन सर्व निवेदन केले.
13.103.26
तं धर्मराजो धर्मज्ञं पूजयित्वा प्रतापवान् ।
कृत्वा च संविदं तेन विससर्ज यथागतम् ॥ १३.१०३.२६ ॥
प्रतापी धर्मराजाने धर्मज्ञ अशा त्याचा सन्मान केला, त्याच्याशी करार करून त्याला जसा आला तसाच निरोप दिला.
13.103.27
तस्यापि च यमः सर्वमुपदेशं चकार ह ।
प्रेत्यैत्य च ततः सर्वं चकारोक्तं यमेन तत् ॥ १३.१०३.२७ ॥
यमानेही त्याला सर्व उपदेश दिला; मृत्यूनंतर परत आल्यावर यमाने सांगितलेले सर्व त्याने केले.
13.103.28
तथा प्रशंसने दीपान्यमः पितृहितेप्सया ।
तस्माद्दीपप्रदो नित्यं सन्तारति वै पितॄन् ॥ १३.१०३.२८ ॥
अशाप्रकारे यमाने पितरांच्या हितासाठी दिव्यांची प्रशंसा केली; म्हणून दीप देणारा सदैव पितरांना तारतो.
13.103.29
दातव्याः सततं दीपास्तस्माद्भरतसत्तम ।
देवतानां पितॄणां च चक्षुष्यं चात्मनां विभो ॥ १३.१०३.२९ ॥
म्हणून, हे भरतश्रेष्ठा, दिवे सदैव दान करावेत; हे विभो, ते देव, पितर आणि आत्म्यांच्या दृष्टीसाठी हितकारक आहेत.
13.103.30
रत्नदानं च सुमहत्पुण्यमुक्तं जनाधिप ।
यस्तान्विक्रीय यजते ब्राह्मणो ह्यभयंकरम् ॥ १३.१०३.३० ॥
हे जनाधिपा, रत्नदान अत्यंत पुण्यकारक सांगितले आहे; जो ब्राह्मण ती विकून यज्ञ करतो तो खरोखर अभय देणारा ठरतो.
13.103.31
यद्वै ददाति विप्रेभ्यो ब्राह्मणः प्रतिगृह्य वै ।
उभयोः स्यात्तदक्षय्यं दातुरादातुरेव च ॥ १३.१०३.३१ ॥
ब्राह्मण जे प्रतिग्रहात मिळवतो आणि ते ब्राह्मणांना देतो, ते दाता आणि ग्रहीता दोघांसाठीही अक्षय होते.
13.103.32
यो ददाति स्थितः स्थित्यां तादृशाय प्रतिग्रहम् ।
उभयोरक्षयं धर्मं तं मनुः प्राह धर्मवित् ॥ १३.१०३.३२ ॥
आपल्या स्थानी स्थिर राहून, अशा (योग्य) व्यक्तीला जो प्रतिग्रह देतो, त्याला व दोघांनाही अक्षय धर्म होतो — असे धर्मज्ञ मनूने म्हटले आहे.
13.103.33
वाससां सम्प्रदानेनि स्वदारनिरतो नरः ।
सुवस्त्रश्च सुवेषश्च भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ १३.१०३.३३ ॥
वस्त्रांच्या दानाने, स्वपत्नीत रत असलेला मनुष्य उत्तम वस्त्रे आणि सुंदर वेष धारण करणारा होतो, असे आम्ही ऐकले आहे.
13.103.34
गावः सुवर्णं च तथा तिलाश्चैवानुवर्णिताः ।
बहुशः पुरुषव्याघ्र वेदप्रामाण्यदर्शनात् ॥ १३.१०३.३४ ॥
गायी, सोने आणि तसेच तीळ — हे पुरुषव्याघ्रा — वेदाचे प्रामाण्य पाहिल्यामुळे अनेक वेळा वर्णिले गेले आहेत.
13.103.35
विवाहांश्चैव कुर्वीत पुत्रानुत्पादयेत च ।
पुत्रलाभो हि कौरव्य सर्वलाभाद्विशिष्यते ॥ १३.१०३.३५ ॥
विवाह करावा आणि पुत्र उत्पन्न करावेत; हे कौरव्या, पुत्रलाभ हा सर्व लाभांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.