মহাভারত · অধ্যায় 13.110
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.110.1
विस्रम्भितोऽहं भवता धर्मान्प्रवदता विभो ।
प्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.११०.१ ॥
হে প্রভু, ধর্মের উপদেশ দিয়ে আপনি আমাকে আশ্বস্ত করেছেন। এখন আমার একটি সংশয় বলব; হে পিতামহ, তা আমাকে বলুন।
13.110.2
व्रतानां किं फलं प्रोक्तं कीदृशं वा महाद्युते ।
नियमानां फलं किं च स्वधीतस्य च किं फलम् ॥ १३.११०.२ ॥
হে মহাদ্যুতিমান, ব্রতের ফল কী বলা হয়েছে, অথবা তা কেমন? নিয়মের ফল কী, এবং সুপাঠের ফল কী?
13.110.3
दमस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम् ।
अध्यापने फलं किं च सर्वमिच्छामि वेदितुम् ॥ १३.११०.३ ॥
এখানে দমের (ইন্দ্রিয়সংযমের) ফল কী? বেদ ধারণের ফল কী? অধ্যাপনার ফল কী? এ সমস্ত আমি জানতে ইচ্ছা করি।
13.110.4
अप्रतिग्राहके किं च फलं लोके पितामह ।
तस्य किञ्च फलं दृष्टं श्रुतं यस्तु प्रयच्छति ॥ १३.११०.४ ॥
হে পিতামহ, জগতে দান গ্রহণ না করার ফল কী? দানকারীর কী ফল দেখা ও শোনা গেছে?
13.110.5
स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम् ।
सत्ये च किं फलं प्रोक्तं ब्रह्मचर्ये च किं फलम्। ॥ १३.११०.५ ॥
নিজ কর্মে নিরত ব্যক্তিদের ও বীরদের ফল কী? সত্যের ফল কী বলা হয়েছে? ব্রহ্মচর্যের ফল কী?
13.110.6
पितृशुश्रूषणे किञ्च मातृशुश्रूषणे तथा ।
आचार्यगुरुशुश्रूषा स्वनुक्रोशानुकम्पने ॥ १३.११०.६ ॥
পিতার সেবার ফল কী, তেমনি মাতার সেবার ফল কী? আচার্য ও গুরুর সেবার, এবং নিজের করুণা ও অনুকম্পার ফল কী?
13.110.7
एतत्सर्वमशेषेण पितामह यथातथम् ।
वेतुमिच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे ॥ १३.११०.७ ॥
হে পিতামহ, এই সমস্ত কিছু নিঃশেষে, যেমন আছে তেমনই জানতে ইচ্ছা করি। হে ধর্মজ্ঞ, এ বিষয়ে আমার অত্যন্ত কৌতূহল।
13.110.8
यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा सम्प्रतिपद्यते ।
अखण्डं सम्यगारभ्य तस्य लोकाः सनातनाः ॥ १३.११०.८ ॥
যিনি নির্দেশিত মতো ব্রত অখণ্ডভাবে, যথাযথভাবে আরম্ভ করে সম্পূর্ণরূপে পালন করেন, তাঁর জন্য সনাতন লোক আছে।
13.110.9
नियमानां फलं राजन्प्रत्यक्षमिह दृश्यते ।
नियमानां क्रतूनां च त्वयाऽवाप्तमिदं फलम् ॥ १३.११०.९ ॥
হে রাজন, এখানে নিয়মের ফল প্রত্যক্ষভাবে দেখা যায়। নিয়ম ও যজ্ঞের এই ফল তুমিই লাভ করেছ।
13.110.10
स्वधीतस्यापि च फलं दृश्यतेऽमुत्र चेह च ।
इह लोकेऽर्थवान्नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते ॥ १३.११०.१० ॥
সুপাঠিত বেদের ফল এখানে ও সেখানে দেখা যায়। এই লোকে সে সর্বদা সমৃদ্ধ থাকে এবং ব্রহ্মলোকে আনন্দ লাভ করে।
13.110.11
दमस्य तु फलं राजञ्शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
दान्ताः सर्वत्र सुखिनो दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः।
यत्रेच्छागामिनो दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाः ॥ १३.११०.११ ॥
হে রাজন, এখন দমের ফল আমার কাছে বিস্তারিতভাবে শোনো। সংযমীরা সর্বত্র সুখী; সংযমীরা সর্বত্র শান্ত। যেখানে ইচ্ছা সেখানে যেতে পারা, সকল শত্রু বিনাশকারী সংযমীরা হয়।
13.110.12
प्रार्थयन्ति च यद्दान्ता लभन्ते तन्न संशयः ।
युज्यन्ते सर्वकामैर्हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव ॥ १३.११०.१२ ॥
সংযমীরা যা প্রার্থনা করেন, তা লাভ করেন, এতে সন্দেহ নেই। হে পাণ্ডব, সংযমীরা সর্বত্র সকল কামনায় যুক্ত হন।
13.110.13
स्वर्गे यथा प्रमोदन्ते तपसा विक्रमेण च ।
दानैर्यज्ञैश्च विविधैस्तथा दान्ताः क्षमान्विताः ॥ १३.११०.१३ ॥
স্বর্গে যেমন তপস্যায় ও বিক্রমে, এবং বিবিধ দান ও যজ্ঞে (মানুষ) আনন্দ পায়, তেমনই ক্ষমাশীল সংযমীরাও আনন্দ পান।
13.110.14
दानाद्दमो विशिष्टो हि ददत्किञ्चिद्द्विजातये ।
दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्दानात्परंदमः ॥ १३.११०.१४ ॥
দানের চেয়ে দম শ্রেষ্ঠ; কারণ দাতা দ্বিজকে কিছু দেওয়ার সময় ক্রুদ্ধ হয়, কিন্তু সংযমী ক্রুদ্ধ হন না। অতএব দান অপেক্ষা দমই শ্রেষ্ঠ।
13.110.15
यस्तु दद्यादकुप्यन्हि तस्य लोकाः सनातनाः ।
क्रोधो हन्ति हि यद्दानं तस्माद्दानाद्वरो दमः ॥ १३.११०.१५ ॥
কিন্তু যে ক্রোধ ছাড়া দান করে, তার সনাতন লোক লাভ হয়; কারণ ক্রোধ সেই দানকে নষ্ট করে। অতএব দান অপেক্ষা দমই শ্রেষ্ঠ।
13.110.16
अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिवि ।
ऋषीणां सर्वलोकषु यानि ते यान्ति देवताः ॥ १३.११०.१६ ॥
হে মহারাজ, স্বর্গে ঋষিদের অদৃশ্য স্থান অযুতে অযুতে রয়েছে; সর্বলোকে যে স্থানে দেবতারা যান, সেগুলি।
13.110.17
दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयः ।
कामयाना महत्स्थानं तस्माद्दानात्परं दमः ॥ १३.११०.१७ ॥
হে নৃপতি, দমের দ্বারা পরম ঋষিরা যে স্থানে যান, এবং মহৎ স্থান কামনাকারীরাও যান; অতএব দান অপেক্ষা দমই শ্রেষ্ঠ।
13.110.18
विद्यादानाद्वरं नास्ति वेदविद्या महाफलाः ।
अध्यापकः परिक्लेशादक्षयं फलमश्नुते ॥ १३.११०.१८ ॥
বিদ্যাদানের চেয়ে শ্রেষ্ঠ কিছু নেই; বেদবিদ্যা মহাফলদায়ী। অধ্যাপক ক্লেশ স্বীকার করে অক্ষয় ফল লাভ করেন।
13.110.19
विधिवत्पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप ।
अधीत्यापि हि यो वेदान्न्यायविद्भ्यः प्रयच्छति।
गुरुकर्मप्रशंसी तु सोपि स्वर्गे महीयते ॥ १३.११०.१९ ॥
হে নরাধিপ, বিধিমতো অগ্নিতে আহুতি দিয়ে, বেদ অধ্যয়ন করে, যিনি ন্যায়জ্ঞদের তা দান করেন এবং গুরুকর্মের প্রশংসা করেন, তিনিও স্বর্গে সম্মানিত হন।
13.110.20
क्षत्रियोऽध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणि ।
युद्धे यश्च परित्राता सोपि स्वर्गे महीयते ॥ १३.११०.२० ॥
অধ্যয়ন, যজ্ঞ ও দানকর্মে নিযুক্ত ক্ষত্রিয়, এবং যুদ্ধে যে রক্ষাকর্তা, সেও স্বর্গে সম্মানিত হয়।
13.110.21
वैश्यः स्वकर्मनिरतः प्रदानाल्लभते महत् ।
शूद्रः स्वकर्मनिरतः स्वर्गं शुश्रूषयाऽऽर्च्छति ॥ १३.११०.२१ ॥
নিজ কর্মে নিরত বৈশ্য দানের মাধ্যমে মহৎ ফল লাভ করে; নিজ কর্মে নিরত শূদ্র সেবার দ্বারা স্বর্গে পৌঁছায়।
13.110.22
शूरा बहुविधाः प्रोक्तास्तेषामर्थास्तु मे शृणु ।
शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव हि ॥ १३.११०.२२ ॥
শূরেরা বহু প্রকারের বলা হয়েছে; তাদের লক্ষণগুলি আমার কাছে শোনো। শূরবংশীয়দের ও শূরের জন্য নির্দিষ্ট ফলও শোনো।
13.110.23
यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास्तथा परे ।
युद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्च मानवाः ॥ १३.११०.२३ ॥
যজ্ঞে শূর, দমে (আত্মসংযমে) শূর, সত্যে শূর এবং অন্যান্যরা; যুদ্ধে শূরেরাও তেমনই বলা হয়েছে, এবং দানে শূর মানুষেরাও।
13.110.24
बुद्धिशूरास्तथैवान्ये क्षमाशूरास्तथा परे ।
साङ्ख्यशूराश्च बहवो योगशूरास्तथा परे।
अरण्ये गृहवासे च त्यागे शूरास्तथा परे ॥ १३.११०.२४ ॥
বুদ্ধিতে শূরেরা এবং অন্যেরাও তেমনই; ক্ষমায় শূরেরা এবং অন্যেরাও তেমনই; সাংখ্যে বহু শূর, যোগে শূরেরা এবং অন্যেরাও তেমনই; অরণ্যে, গৃহবাসে ও ত্যাগে শূরেরা এবং অন্যেরাও তেমনই।
13.110.25
आर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः ।
तैस्तैश्च नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरे।
वेदाध्ययनशूराश्च शूराश्चाध्यापने रताः ॥ १३.११०.२५ ॥
সরলতায় এবং শমে মানুষ বীর হয়ে অবস্থান করে। সেই সেই নিয়মে বহু বীর আছে, এবং অন্যরাও আছে। বেদাধ্যয়নে বীর, এবং অধ্যাপনায় রত বীরও আছে।
13.110.26
गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषया परे ।
मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथा परे ॥ १३.११०.२६ ॥
গুরুসেবায় বীরেরা, পিতৃসেবায় অন্যেরা বীর। মাতৃসেবায় বীর, এবং ভিক্ষায় বীর ও অন্যেরাও।
13.110.27
अरण्ये गृहवासे च शूराश्चातिथिपूजने ।
सर्वे यान्ति पराँल्लोकान्स्वकर्मफलनिर्जितान् ॥ १३.११०.२७ ॥
অরণ্যে, গৃহবাসে, এবং অতিথিপূজায় বীরেরা। তাঁরা সকলেই নিজেদের কর্মফলে জিত শ্রেষ্ঠ লোকে গমন করেন।
13.110.28
धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यं च ब्रुवतो नित्यं समं वा स्यान्नवा समम् ॥ १३.११०.२८ ॥
সমস্ত বেদ ধারণ এবং সমস্ত তীর্থে অবগাহন, সদা সত্যভাষীর পক্ষে এ দুটি সমান হতে পারে বা নাও হতে পারে।
13.110.29
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ १३.११०.२९ ॥
সহস্র অশ্বমেধ এবং সত্য দাঁড়িপাল্লায় ওজন করা হলো। সহস্র অশ্বমেধের চেয়ে সত্যই নিশ্চিতভাবে শ্রেষ্ঠ।
13.110.30
सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्निः प्रदीप्यते ।
सत्येन मरुतो वान्ति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १३.११०.३० ॥
সত্যে সূর্য তাপ দেয়, সত্যে অগ্নি প্রজ্বলিত হয়। সত্যে বায়ু প্রবাহিত হয়, সবকিছু সত্যেই প্রতিষ্ঠিত।
13.110.31
सत्येन देवाः प्रीयन्ते पितरो ब्राह्मणास्तथा ।
सत्यमाहुः परो धर्मस्तस्मात्सत्यं न लोपयेत् ॥ १३.११०.३१ ॥
সত্যের দ্বারা দেবতারা, পিতৃগণ এবং ব্রাহ্মণেরাও প্রীত হন। সত্যকেই পরম ধর্ম বলা হয়; অতএব সত্যকে লঙ্ঘন করা উচিত নয়।
13.110.32
मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमाः ।
मुनयः सत्यशपथास्तस्मात्सत्यं विशिष्यते ॥ १३.११०.३२ ॥
মুনিরা সত্যে নিরত; মুনিরা সত্যের বলে পরাক্রমশালী; মুনিরা সত্যের শপথ গ্রহণ করেন। তাই সত্যই শ্রেষ্ঠ।
13.110.33
सत्यवन्तः सत्यलोके मोदन्ते भरतर्षभ ।
दमः सत्यफलावाप्तिरुक्ता सर्वात्मना मया ॥ १३.११०.३३ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, সত্যবানেরা সত্যলোকে আনন্দ করেন। দম (আত্মসংযম) দ্বারা সত্যের ফললাভ হয়, এ কথা আমি সর্বতোভাবে বলেছি।
13.110.34
असंशयं विनीतात्मा स वै स्वर्गे महीयते ।
ब्रह्मचर्यस्य च गुणं शृणु त्वं वसुधाधिप ॥ १३.११०.३४ ॥
নিঃসন্দেহে বিনীতাত্মা ব্যক্তি স্বর্গে সম্মানিত হন। হে বসুধাধিপ, এখন ব্রহ্মচর্যের গুণ শোনো।
13.110.35
आजन्ममरणाद्यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह ।
न तस्य किञ्चिदप्राप्यमिति विद्धि नराधिप ॥ १३.११०.३५ ॥
জন্ম থেকে মৃত্যু পর্যন্ত যে এখানে ব্রহ্মচারী থাকে, তার কাছে অপ্রাপ্য কিছুই নেই—হে নরাধিপ, এ জেনে রাখো।
13.110.36
बह्व्यः कोट्यस्त्वषीणां तु ब्रह्मलोके वसन्त्युत ।
सत्ये रतानां सततं दान्तानामूर्ध्वरेतसाम् ॥ १३.११०.३६ ॥
ব্রহ্মলোকে কোটি কোটি ঋষি বাস করেন—যাঁরা সর্বদা সত্যে নিরত, দান্ত ও ঊর্ধ্বরেতা।
13.110.37
ब्रह्मचर्यं दहेद्राजन्सर्वपापान्युपासितम् ।
ब्राह्मणेन विशेषेण ब्राह्ममो ह्यग्निरुच्यते ॥ १३.११०.३७ ॥
হে রাজা, অনুশীলিত ব্রহ্মচর্য সমস্ত পাপ দগ্ধ করে। বিশেষত ব্রাহ্মণের জন্য তাকে ব্রাহ্ম অগ্নি বলা হয়।
13.110.38
प्रत्यक्षं हि तथा ह्येतद्ब्राह्मणेषु तपस्विषु ।
बिभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारिप्रधर्षितः ॥ १३.११०.३८ ॥
এটি ব্রাহ্মণ ও তপস্বীদের মধ্যে প্রত্যক্ষ। ব্রহ্মচারীর দ্বারা আক্রান্ত হয়ে ইন্দ্রও যেমন ভীত হন।
13.110.39
तद्ब्रह्मचर्यस्य फलमृषीणामिह दृश्यते ।
मातापित्रोः पूजने यो धर्मस्तमपि मे शृणु ॥ १३.११०.३९ ॥
ব্রহ্মচর্যের এই ফল এখানে ঋষিদের মধ্যে দেখা যায়। মাতাপিতার পূজায় যে ধর্ম আছে, তাও আমার কাছে শোনো।
13.110.40
शुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत्कदाचन ।
मातरं भ्रातरं वाऽपि गुरुमाचार्यमेव च ॥ १३.११०.४० ॥
যে পিতার সেবা করে এবং কখনো তাঁর প্রতি ঈর্ষা করে না, এবং মাতা, ভ্রাতা, গুরু ও আচার্যের প্রতিও একইভাবে আচরণ করে।
13.110.41
तस्य राजन्फलं विद्धि स्वर्लोके स्थानमर्चितम् ।
न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषयाऽऽत्मवान् ॥ १३.११०.४१ ॥
হে রাজা, তার ফল জেনো: স্বর্গলোকে সম্মানিত স্থান। আর গুরুসেবায় আত্মসংযমী ব্যক্তি নরক দেখে না।