महाभारत · अध्याय 13.110
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.110.1
विस्रम्भितोऽहं भवता धर्मान्प्रवदता विभो ।
प्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.११०.१ ॥
हे प्रभो, धर्मांचा उपदेश करून आपण मला विश्वास दिला आहे. आता माझा एक संशय सांगतो; हे पितामह, तो मला सांगा.
13.110.2
व्रतानां किं फलं प्रोक्तं कीदृशं वा महाद्युते ।
नियमानां फलं किं च स्वधीतस्य च किं फलम् ॥ १३.११०.२ ॥
हे महातेजस्वी, व्रतांचे फळ काय सांगितले आहे, किंवा ते कसे आहे? नियमांचे फळ काय आहे, आणि नीट अभ्यासलेल्याचे फळ काय आहे?
13.110.3
दमस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम् ।
अध्यापने फलं किं च सर्वमिच्छामि वेदितुम् ॥ १३.११०.३ ॥
येथे दमाचे (इंद्रियनिग्रहाचे) फळ काय? वेद धारण करण्याचे फळ काय? अध्यापनाचे फळ काय? हे सर्व मला जाणून घ्यायचे आहे.
13.110.4
अप्रतिग्राहके किं च फलं लोके पितामह ।
तस्य किञ्च फलं दृष्टं श्रुतं यस्तु प्रयच्छति ॥ १३.११०.४ ॥
हे पितामह, जगात दान न घेण्याचे फळ काय? दान देणाऱ्याला कोणते फळ दिसले व ऐकले आहे?
13.110.5
स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम् ।
सत्ये च किं फलं प्रोक्तं ब्रह्मचर्ये च किं फलम्। ॥ १३.११०.५ ॥
स्वकर्मात निरत असलेल्यांचे व शूरांचे फळ काय? सत्याचे फळ काय सांगितले आहे? ब्रह्मचर्याचे फळ काय?
13.110.6
पितृशुश्रूषणे किञ्च मातृशुश्रूषणे तथा ।
आचार्यगुरुशुश्रूषा स्वनुक्रोशानुकम्पने ॥ १३.११०.६ ॥
पित्याची सेवा करण्याचे फळ काय, तसेच मातेची सेवा करण्याचे फळ काय? आचार्य व गुरूंच्या सेवेचे, तसेच स्वतःच्या करुणा व अनुकंपेचे फळ काय?
13.110.7
एतत्सर्वमशेषेण पितामह यथातथम् ।
वेतुमिच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे ॥ १३.११०.७ ॥
हे पितामह, हे सर्व काही निःशेषपणे, जसे आहे तसे जाणू इच्छितो. हे धर्मज्ञ, मला याबद्दल फार कुतूहल आहे.
13.110.8
यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा सम्प्रतिपद्यते ।
अखण्डं सम्यगारभ्य तस्य लोकाः सनातनाः ॥ १३.११०.८ ॥
जो माणूस सांगितल्याप्रमाणे व्रत अखंडपणे, योग्य रीतीने आरंभून पूर्णपणे स्वीकारतो, त्याला सनातन लोक प्राप्त होतात.
13.110.9
नियमानां फलं राजन्प्रत्यक्षमिह दृश्यते ।
नियमानां क्रतूनां च त्वयाऽवाप्तमिदं फलम् ॥ १३.११०.९ ॥
हे राजा, येथे नियमांचे फळ प्रत्यक्ष दिसते. नियम आणि यज्ञ यांचे हे फळ तू स्वतःच मिळवले आहेस.
13.110.10
स्वधीतस्यापि च फलं दृश्यतेऽमुत्र चेह च ।
इह लोकेऽर्थवान्नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते ॥ १३.११०.१० ॥
चांगल्या प्रकारे अभ्यासलेल्या वेदाचे फळ येथेही आणि तेथेही दिसते. या लोकात तो नेहमी समृद्ध असतो आणि ब्रह्मलोकात आनंद पावतो.
13.110.11
दमस्य तु फलं राजञ्शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
दान्ताः सर्वत्र सुखिनो दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः।
यत्रेच्छागामिनो दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाः ॥ १३.११०.११ ॥
हे राजा, आता दमाचे फळ माझ्याकडून विस्ताराने ऐक. दान्त (संयमी) लोक सर्वत्र सुखी असतात; दान्त लोक सर्वत्र शांत असतात. जिथे इच्छा असेल तिथे जाणारे, सर्व शत्रूंचा नाश करणारे दान्त लोक असतात.
13.110.12
प्रार्थयन्ति च यद्दान्ता लभन्ते तन्न संशयः ।
युज्यन्ते सर्वकामैर्हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव ॥ १३.११०.१२ ॥
दान्त लोक जे काही इच्छितात ते मिळवतात, यात संशय नाही. हे पांडवा, दान्त लोक सर्वत्र सर्व इच्छांनी युक्त असतात.
13.110.13
स्वर्गे यथा प्रमोदन्ते तपसा विक्रमेण च ।
दानैर्यज्ञैश्च विविधैस्तथा दान्ताः क्षमान्विताः ॥ १३.११०.१३ ॥
जसे स्वर्गात तपाने आणि पराक्रमाने, तसेच विविध दाने व यज्ञांनी (लोक) आनंद पावतात, तसेच क्षमायुक्त दान्त (संयमी) लोकही आनंद पावतात.
13.110.14
दानाद्दमो विशिष्टो हि ददत्किञ्चिद्द्विजातये ।
दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्दानात्परंदमः ॥ १३.११०.१४ ॥
दानापेक्षा दम श्रेष्ठ आहे, कारण ब्राह्मणाला काही देताना दाता कुद्ध होतो, परंतु दान्त (संयमी) कुद्ध होत नाही; म्हणून दानापेक्षा दमच श्रेष्ठ आहे.
13.110.15
यस्तु दद्यादकुप्यन्हि तस्य लोकाः सनातनाः ।
क्रोधो हन्ति हि यद्दानं तस्माद्दानाद्वरो दमः ॥ १३.११०.१५ ॥
परंतु जो क्रोधाविना दान देतो, त्याला सनातन लोक प्राप्त होतात; कारण क्रोध ते दान नष्ट करतो. म्हणून दानापेक्षा दम श्रेष्ठ आहे.
13.110.16
अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिवि ।
ऋषीणां सर्वलोकषु यानि ते यान्ति देवताः ॥ १३.११०.१६ ॥
हे महाराजा, स्वर्गात ऋषींची हजारो अदृश्य स्थाने आहेत; सर्व लोकांत जी स्थाने देवता प्राप्त करतात, ती.
13.110.17
दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयः ।
कामयाना महत्स्थानं तस्माद्दानात्परं दमः ॥ १३.११०.१७ ॥
हे नृपती, दमाने परम ऋषी ज्या स्थानांना जातात, आणि महान स्थानाची इच्छा करणारे जातात; म्हणून दानापेक्षा दम श्रेष्ठ आहे.
13.110.18
विद्यादानाद्वरं नास्ति वेदविद्या महाफलाः ।
अध्यापकः परिक्लेशादक्षयं फलमश्नुते ॥ १३.११०.१८ ॥
विद्यादानापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही; वेदविद्या महाफल देणाऱ्या आहेत. अध्यापक कष्ट सोसून अक्षय फल मिळवितो.
13.110.19
विधिवत्पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप ।
अधीत्यापि हि यो वेदान्न्यायविद्भ्यः प्रयच्छति।
गुरुकर्मप्रशंसी तु सोपि स्वर्गे महीयते ॥ १३.११०.१९ ॥
हे नराधिपा, विधिपूर्वक अग्नीत आहुती देऊन, वेदांचे अध्ययन करून, जो न्यायज्ञांना ते शिकवतो आणि गुरुकर्माची प्रशंसा करतो, तोही स्वर्गात सन्मानित होतो.
13.110.20
क्षत्रियोऽध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणि ।
युद्धे यश्च परित्राता सोपि स्वर्गे महीयते ॥ १३.११०.२० ॥
अध्ययन, यज्ञ आणि दानकर्मात रमलेला क्षत्रिय, आणि युद्धात रक्षण करणारा, तोही स्वर्गात सन्मानित होतो.
13.110.21
वैश्यः स्वकर्मनिरतः प्रदानाल्लभते महत् ।
शूद्रः स्वकर्मनिरतः स्वर्गं शुश्रूषयाऽऽर्च्छति ॥ १३.११०.२१ ॥
स्वकर्मात रमलेला वैश्य दानाने महान फळ मिळवतो; स्वकर्मात रमलेला शूद्र सेवेने स्वर्ग गाठतो.
13.110.22
शूरा बहुविधाः प्रोक्तास्तेषामर्थास्तु मे शृणु ।
शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव हि ॥ १३.११०.२२ ॥
शूर अनेक प्रकारचे सांगितले आहेत; त्यांचे अर्थ (लक्षणे) माझ्याकडून ऐक. शूरवंशीयांसाठी आणि शूरासाठी निर्दिष्ट केलेले फळही ऐक.
13.110.23
यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास्तथा परे ।
युद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्च मानवाः ॥ १३.११०.२३ ॥
यज्ञात शूर, दमात (आत्मसंयमात) शूर, सत्यात शूर आणि इतर; युद्धात शूरही तसेच सांगितले आहेत, आणि दानात शूर मानवही.
13.110.24
बुद्धिशूरास्तथैवान्ये क्षमाशूरास्तथा परे ।
साङ्ख्यशूराश्च बहवो योगशूरास्तथा परे।
अरण्ये गृहवासे च त्यागे शूरास्तथा परे ॥ १३.११०.२४ ॥
बुद्धीत शूर आणि इतरही तसेच; क्षमेत शूर आणि इतरही तसेच; सांख्यात पुष्कळ शूर, योगात शूर आणि इतरही तसेच; अरण्यात, गृहवासात आणि त्यागात शूर आणि इतरही तसेच.
13.110.25
आर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः ।
तैस्तैश्च नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरे।
वेदाध्ययनशूराश्च शूराश्चाध्यापने रताः ॥ १३.११०.२५ ॥
सरळपणात आणि शमात मानव शूर म्हणून राहतात. त्या त्या नियमांनी अनेक शूर आहेत आणि इतरही आहेत. वेदाध्ययनात शूर आणि अध्यापनात रत शूरही आहेत.
13.110.26
गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषया परे ।
मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथा परे ॥ १३.११०.२६ ॥
गुरुसेवेने शूर, पितृसेवेने इतर शूर. मातृसेवेने शूर, आणि भिक्षेत शूर व इतरही.
13.110.27
अरण्ये गृहवासे च शूराश्चातिथिपूजने ।
सर्वे यान्ति पराँल्लोकान्स्वकर्मफलनिर्जितान् ॥ १३.११०.२७ ॥
अरण्यात, गृहस्थाश्रमात आणि अतिथिपूजनात शूर आहेत. ते सर्व आपल्या कर्मफलाने जिंकलेल्या श्रेष्ठ लोकांस जातात.
13.110.28
धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यं च ब्रुवतो नित्यं समं वा स्यान्नवा समम् ॥ १३.११०.२८ ॥
सर्व वेदांचे धारण आणि सर्व तीर्थांत स्नान, सदा सत्य बोलणाऱ्यासाठी ही दोन्ही समान असू शकतील किंवा नसतीलही.
13.110.29
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ १३.११०.२९ ॥
हजार अश्वमेध आणि सत्य तराजूत तोलले. हजार अश्वमेधांपेक्षा सत्यच निश्चितपणे श्रेष्ठ ठरते.
13.110.30
सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्निः प्रदीप्यते ।
सत्येन मरुतो वान्ति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १३.११०.३० ॥
सत्याने सूर्य तपतो, सत्याने अग्नी प्रज्वलित होतो. सत्याने वारे वाहतात, सर्व काही सत्यातच प्रतिष्ठित आहे.
13.110.31
सत्येन देवाः प्रीयन्ते पितरो ब्राह्मणास्तथा ।
सत्यमाहुः परो धर्मस्तस्मात्सत्यं न लोपयेत् ॥ १३.११०.३१ ॥
सत्याने देव, पितर आणि ब्राह्मण प्रसन्न होतात. सत्य हाच परम धर्म म्हटला आहे; म्हणून सत्याचा लोप करू नये.
13.110.32
मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमाः ।
मुनयः सत्यशपथास्तस्मात्सत्यं विशिष्यते ॥ १३.११०.३२ ॥
मुनी सत्यात तत्पर असतात; मुनी सत्याच्या पराक्रमाने युक्त असतात; मुनी सत्याची शपथ घेतात. म्हणून सत्यच श्रेष्ठ ठरते.
13.110.33
सत्यवन्तः सत्यलोके मोदन्ते भरतर्षभ ।
दमः सत्यफलावाप्तिरुक्ता सर्वात्मना मया ॥ १३.११०.३३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, सत्यवान सत्यलोकात आनंद पावतात. दमाने (आत्मसंयमाने) सत्याचे फल प्राप्त होते, असे मी पूर्णपणे सांगितले आहे.
13.110.34
असंशयं विनीतात्मा स वै स्वर्गे महीयते ।
ब्रह्मचर्यस्य च गुणं शृणु त्वं वसुधाधिप ॥ १३.११०.३४ ॥
निःसंशय विनीत आत्मा असलेला तो स्वर्गात सन्मानित होतो. हे वसुधाधिपा, आता ब्रह्मचर्याचे गुण ऐक.
13.110.35
आजन्ममरणाद्यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह ।
न तस्य किञ्चिदप्राप्यमिति विद्धि नराधिप ॥ १३.११०.३५ ॥
जन्मापासून मरणापर्यंत जो येथे ब्रह्मचारी राहतो, त्याला काहीही अप्राप्य नाही, हे नराधिपा, जाण.
13.110.36
बह्व्यः कोट्यस्त्वषीणां तु ब्रह्मलोके वसन्त्युत ।
सत्ये रतानां सततं दान्तानामूर्ध्वरेतसाम् ॥ १३.११०.३६ ॥
ब्रह्मलोकात कोट्यवधी ऋषी राहतात—जे सदा सत्यात रत, दान्त आणि ऊर्ध्वरेता आहेत.
13.110.37
ब्रह्मचर्यं दहेद्राजन्सर्वपापान्युपासितम् ।
ब्राह्मणेन विशेषेण ब्राह्ममो ह्यग्निरुच्यते ॥ १३.११०.३७ ॥
हे राजा, आचरलेले ब्रह्मचर्य सर्व पापे जाळते. विशेषतः ब्राह्मणासाठी त्याला ब्राह्म अग्नी म्हटले जाते.
13.110.38
प्रत्यक्षं हि तथा ह्येतद्ब्राह्मणेषु तपस्विषु ।
बिभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारिप्रधर्षितः ॥ १३.११०.३८ ॥
हे ब्राह्मण आणि तपस्वी यांच्यामध्ये प्रत्यक्ष दिसते. ब्रह्मचाऱ्याने पीडित झाल्यावर इंद्रही जसा भीतो.
13.110.39
तद्ब्रह्मचर्यस्य फलमृषीणामिह दृश्यते ।
मातापित्रोः पूजने यो धर्मस्तमपि मे शृणु ॥ १३.११०.३९ ॥
ब्रह्मचर्याचे हे फळ येथे ऋषींमध्ये दिसते. मातापित्यांच्या पूजनातील जो धर्म आहे, तोही माझ्याकडून ऐक.
13.110.40
शुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत्कदाचन ।
मातरं भ्रातरं वाऽपि गुरुमाचार्यमेव च ॥ १३.११०.४० ॥
जो वडिलांची सेवा करतो आणि कधीही त्यांचा द्वेष करत नाही, तसेच माता, भाऊ, गुरू आणि आचार्य यांच्याबाबतही तसेच वागतो.
13.110.41
तस्य राजन्फलं विद्धि स्वर्लोके स्थानमर्चितम् ।
न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषयाऽऽत्मवान् ॥ १३.११०.४१ ॥
हे राजा, त्याचे फळ जाण: स्वर्गलोकात सन्मानित स्थान. गुरुसेवेमुळे आत्मसंयमी माणूस नरक पाहत नाही.