મહાભારત · અધ્યાય 13.138
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.138.1
केन सङ्कल्पितं श्राद्धं कस्मिन्काले किमात्मकम् ।
भृग्वङ्गिरसिके काले मुनिना कतरेण वा ॥ १३.१३८.१ ॥
કોણે શ્રાદ્ધનો સંકલ્પ કર્યો, કયા સમયે અને કયા સ્વરૂપનું? ભૃગુ-અંગિરસના કાળમાં કે કોઈ મુનિએ?
13.138.2
येन सङ्कल्पितं चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ।
कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानि कानि मूलफलानि च।
धान्यजात्यश्च का वर्ज्यास्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.१३८.२ ॥
જેણે તે સંકલ્પ્યું તે પણ મને કહો, પિતામહ. શ્રાદ્ધોમાં કયા વર્જ્ય છે, કયા મૂળ અને ફળ, કઈ ધાન્યજાતિઓ વર્જ્ય છે? તે મને કહો, પિતામહ.
13.138.3
यथा श्राद्धं सम्प्रवृत्तं यस्मिन्काले सदात्मकम् ।
येन सङ्कल्पितं चैव तन्मे शृणु जनाधिप ॥ १३.१३८.३ ॥
શ્રાદ્ધ કેવી રીતે પ્રવર્ત્યું, કયા કાળમાં, સદાના કયા સ્વરૂપમાં, કોણે તેનો સંકલ્પ કર્યો—તે મારી પાસેથી સાંભળો, જનાધિપ.
13.138.4
स्वायम्भुवोऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान् ।
तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः ॥ १३.१३८.४ ॥
સ્વાયંભુવ અત્રિ, હે કૌરવ, પરમર્ષિ અને પ્રતાપી હતા. તેમના વંશમાં, હે મહારાજ, દત્તાત્રેય નામે તે સ્મરાય છે.
13.138.5
दत्तात्रेयस्य पुत्रोऽभून्निमिर्नाम तपोधनः ।
निमेश्चाप्यभवत्पुत्रः श्रीमान्नाम श्रिया वृतः ॥ १३.१३८.५ ॥
દત્તાત્રેયને નિમિ નામે તપોધન પુત્ર થયો. નિમિને પણ શ્રીમાન નામે પુત્ર થયો, જે ઐશ્વર્યથી યુક્ત હતો.
13.138.6
पूर्णो वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः ।
कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः ॥ १३.१३८.६ ॥
હજાર વર્ષને અંતે, દુષ્કર તપ પૂર્ણ કરીને, કાલધર્મથી ઘેરાયેલા આત્મા સાથે તે નિધનને પામ્યા.
13.138.7
निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा ।
सन्तापमगमत्तीप्रं पुत्रशोकपरायणः ॥ १३.१३८.७ ॥
નિમિએ વિધિ પ્રમાણે શૌચકર્મો કર્યાં, છતાં પુત્રશોકમાં ડૂબીને તીવ્ર સંતાપ પામ્યો.
13.138.8
अथ कृत्वोपकार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः ।
तमेव गणयञ्शोकं विरात्रे प्रत्यबुध्यत ॥ १३.१३८.८ ॥
પછી ચતુર્દશીએ ઉપકાર્ય કર્મો કરીને તે મહામતિ એ જ શોકનું સ્મરણ કરતાં રાત્રિના અંતે જાગ્યો.
13.138.9
तस्यासीत्प्रतिबुद्धस्य शोकेन व्यथितात्मनः ।
मनः संहृत्य विषये बुद्धिर्विस्तारगामिनी ॥ १३.१३८.९ ॥
જાગેલા તેના શોકથી વ્યથિત મનને વિષયોથી પાછું વાળતાં બુદ્ધિ વિસ્તાર તરફ વહેવા લાગી.
13.138.10
ततः सञ्चिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः ।
यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च ॥ १३.१३८.१० ॥
પછી એકાગ્ર થઈને તેણે શ્રાદ્ધવિધિનો વિચાર કર્યો: તેના માટે જે ભોજન, મૂળ અને ફળ છે તે કયાં.
13.138.11
उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य ह ।
तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपोधनः ॥ १३.१३८.११ ॥
જે કહેવાયાં, જે બીજાં હતાં, તેના જે આચાર હતા તે સર્વ મનથી નિશ્ચિત કરીને તે તપોધન...
13.138.12
अमावास्यां महाप्राज्ञो विप्रानानाय्य पूजितान् ।
दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयमथाकरोत् ॥ १३.१३८.१२ ॥
અમાવાસ્યાએ તે મહાપ્રાજ્ઞે પૂજિત બ્રાહ્મણોને બોલાવી, પોતે દક્ષિણાવર્ત બધા દર્ભ પાથર્યા.
13.138.13
सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत्समुपानयत् ।
ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्नं ददौ प्रभुः ॥ १३.१३८.१३ ॥
પછી તેણે સાત બ્રાહ્મણોને એકસાથે ભોજન માટે લાવ્યા; મીઠા વિના શ્યામાક અન્ન પીરસ્યું.
13.138.14
दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः ।
पादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञ्जते ॥ १३.१३८.१४ ॥
પછી આસનો પર અને અન્ન જમતા બ્રાહ્મણોના પગ પાસે દક્ષિણાગ્ર દર્ભ મૂકવામાં આવ્યા.
13.138.15
कृत्वा च दक्षिणाग्नान्वै दर्भान्स प्रयतः शुचिः ।
प्रददौ श्रीमते पिण्डान्नामगोत्रमुदाहरन् ॥ १३.१३८.१५ ॥
દક્ષિણાગ્ર દર્ભ મૂકીને, સંયમી અને શુચિ થઈને, નામ અને ગોત્રનું ઉચ્ચારણ કરતાં તેણે શ્રીમંતોને પિંડ અર્પ્યા.
13.138.16
तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसङ्करमात्मनः ।
पश्चात्तापेन महता तप्यमानोऽभ्यचिन्तयत् ॥ १३.१३८.१६ ॥
તે કર્યા પછી, તે મુનિશ્રેષ્ઠે પોતાના ધર્મ-સંકર (ધર્મભંગ)નો વિચાર કર્યો અને પછીથી થયેલા મોટા પશ્ચાત્તાપથી તપ્ત થઈ ચિંતન કરવા લાગ્યા.
13.138.17
अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयेदमनुष्ठितम् ।
कथं नु शापेन न मां दहेयुर्ब्राह्मणा इति ॥ १३.१३८.१७ ॥
"મુનિઓએ પહેલાં જે નહોતું કર્યું તે મેં શું કર્યું? બ્રાહ્મણો શાપથી મને કેમ ન બાળે?"
13.138.18
ततः सञ्चिन्तयामास वंशकर्तारमात्मनः ।
बुद्ध्वाऽत्रिं मनसा दध्यौ भगवन्तं समाहितः।
ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधनः ॥ १३.१३८.१८ ॥
પછી તેણે પોતાના વંશકર્તાનો વિચાર કર્યો; અત્રિને મનમાં ઓળખીને, એકાગ્ર થઈ તે ભગવાનનું ધ્યાન કર્યું; ધ્યાન કરતાં જ તપોધન અત્રિ ત્યાં આવ્યા.
13.138.19
अथात्रिस्तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशोकेन कर्शितम् ।
भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययः ॥ १३.१३८.१९ ॥
ત્યારે અવ્યય અત્રિએ પુત્રશોકથી કૃશ થયેલા તેને તેવો જોઈને પ્રિય વચનોથી ખૂબ આશ્વાસન આપ્યું.
13.138.20
निमे सङ्कल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन ।
मतो मे पूर्वदृष्टोऽत्र धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम् ॥ १३.१३८.२० ॥
નિમિ! હે તપોધન! તારો આ પિતૃયજ્ઞનો સંકલ્પ મારા મતે યોગ્ય છે. આ ધર્મ પહેલાં બ્રહ્માએ પોતે જોયો હતો.
13.138.21
सोयं स्वयभुविहितो धर्मः सङ्कल्पितस्त्वया ।
ऋते स्वयम्भुवः कोऽन्यः श्राद्धे संविधिमाहरेत् ॥ १३.१३८.२१ ॥
સ્વયંભૂએ વિહિત કરેલો આ ધર્મ તેં સંકલ્પ્યો છે. સ્વયંભૂ સિવાય શ્રાદ્ધની વિધિ બીજું કોણ કહી શકે?
13.138.22
अथाख्यास्यामि ते पुत्र श्राद्दे यं विधिमुत्तमम् ।
स्वयम्भुविहितं पुत्र तत्कुरुष्व निबोध मे ॥ १३.१३८.२२ ॥
હવે પુત્ર, સ્વયંભૂએ વિહિત કરેલી તે ઉત્તમ શ્રાદ્ધવિધિ હું તને કહીશ. પુત્ર, તે આચર; મારી પાસેથી સાંભળ.
13.138.23
कृत्वाऽग्निशरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपोधन ।
ततोऽग्नयेऽथ सोमाय वरुणाय च नित्यशः ॥ १३.१३८.२३ ॥
હે તપોધન! પ્રથમ મંત્રપૂર્વક અગ્નિનું શરણ લઈને, પછી નિત્ય અગ્નિ, સોમ અને વરુણ માટે (આહુતિ આપવી).
13.138.24
विश्वेदवाश्च यि नित्यं पितृभिः सह गोचराः ।
तेभ्यः सङ्कल्पिता भागाः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥ १३.१३८.२४ ॥
વિશ્વેદેવો (…) પિતૃઓ સાથે સદા પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં વિચરે છે. તેમના માટે ભાગો સ્વયંભૂએ પોતે સંકલ્પ્યા છે.
13.138.25
स्तोतव्या चेह पृथिवी लोकस्यैव तु धारिणी ।
वैष्णवी काश्यपि चेति तथैवेहाक्षयेति च ॥ १३.१३८.२५ ॥
અહીં લોકને ધારણ કરનારી પૃથ્વીની સ્તુતિ કરવી; તેને વૈષ્ણવી, કાશ્યપી કહે છે, અને અહીં અક્ષયા પણ કહી છે.
13.138.26
उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभुः ।
ततोऽग्निश्चैव सोमश्च आराध्याविह तेऽनघ ॥ १३.१३८.२६ ॥
પાણી લાવતી વખતે સર્વવ્યાપી વરુણની સ્તુતિ કરવી; પછી, હે નિષ્પાપ, અહીં અગ્નિ અને સોમની આરાધના કરવી.
13.138.27
देवास्तु पितरो नाम निर्मिता ये स्वयम्भुवा ।
ऊष्मपा ये महाभागास्तेषां भागः प्रकल्पितः ॥ १३.१३८.२७ ॥
સ્વયંભૂએ સર્જેલા દેવો પિતૃ નામના છે; ઊષ્મપ એવા મહાભાગ્યવાનો માટે તેમનો ભાગ નક્કી કરાયો છે.
13.138.28
ते श्राद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात् ।
सप्तकाः पितृवंशास्तु पूर्वदृष्टाः स्वयंभुवा ॥ १३.१३८.२८ ॥
શ્રાદ્ધથી પૂજાતાં તેઓ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે; સ્વયંભૂએ પૂર્વે જોયેલા સપ્તક પિતૃવંશો પણ એમ જ.
13.138.29
विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वमेव ते ।
तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम् ॥ १३.१३८.२९ ॥
અગ્નિમુખ વિશ્વેદેવો પહેલેથી ગણાયેલા છે; ભાગને યોગ્ય એ મહાત્માઓનાં નામ હું કહીશ.
13.138.30
सहः कृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत्पावनस्तथा ।
ग्राम्यः क्षेम्यः समूहश्च दिव्यसानुस्तथैव च ॥ १३.१३८.३० ॥
સહ, કૃતિ, વિપાપ્મા, પુણ્યકૃત્, પાવન તથા, ગ્રામ્ય, ક્ષેમ્ય, સમૂહ અને દિવ્યસાનુ પણ.
13.138.31
विवस्वान्वीर्यवाञ्श्रीमान्कीर्तिमान्कृत एव च ।
जितात्मा मुनिवीर्यश्च दीप्तरोमा भयङ्करः ॥ १३.१३८.३१ ॥
વિવસ્વાન, વીર્યવાન, શ્રીમાન, કીર્તિમાન, કૃત પણ, જિતાત્મા, મુનિવીર્ય, દીપ્તરોમા, ભયંકર.
13.138.32
अनुकर्मा प्रतीतश्च प्रदाताऽप्यंशुमांस्तथा ।
शैलाभः परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा ॥ १३.१३८.३२ ॥
અનુકર્મા, પ્રતીત, દાતા પણ, અંશુમાન, શૈલાભ, પરમક્રોધી, ધીર, ઉષ્ણી, ભૂપતિ.
13.138.33
स्रजो वज्रीवरी चैव विश्वेदेवाः सनातनाः ।
विद्युद्वर्चाः सोमवर्चाः सूर्यश्रीश्चेति नामतः ॥ १३.१३८.३३ ॥
સૃજ, વજ્રી, વરી પણ; વિશ્વદેવો સનાતન; વિદ્યુદ્વર્ચ, સોમવર્ચ, સૂર્યશ્રી એવાં નામે.
13.138.34
सोमपः सूर्यसावित्रो दत्तात्मा पुण्डरीयकः ।
उष्णीनाभो नभोदश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च ॥ १३.१३८.३४ ॥
સોમપ, સૂર્ય-સાવિત્ર, દત્તાત્મા, પુંડરીયક, ઉષ્ણીનાભ, નભોદ પણ, વિશ્વાયુ અને દીપ્તિ.
13.138.35
चमूहरः सुरेशश्च व्योमारिः शङ्करो भवः ।
ईशः कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत् ॥ १३.१३८.३५ ॥
ચમૂહર, સુરેશ પણ, વ્યોમારિ, શંકર, ભવ, ઈશ, કર્તા, કૃતિ, દક્ષ, ભુવન, દિવ્યકર્મકૃત્.
13.138.36
गणितः पञ्चवीर्यश्च आदित्यो रश्मिवांस्तथा ।
सप्तकृत्सोमवर्चाश्च विश्वकृत्कविरेव च ॥ १३.१३८.३६ ॥
ગણિત, પંચવીર્ય, આદિત્ય, રશ્મિવાન, સપ્તકૃત્, સોમવર્ચ પણ, વિશ્વકૃત્ અને કવિ.
13.138.37
अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव च ।
कीर्तितास्ते महाभागाः कालस्य गतिगोचराः ॥ १३.१३८.३७ ॥
અનુગોપ્તા, સુગોપ્તા, નપ્તા અને ઈશ્વર પણ — આ મહાભાગ્યવાન કાળની ગતિના વિષય તરીકે કહેવાયા છે.
13.138.38
अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा ।
हिङ्गुद्रवेषु शाकेषु मूलानां लशुनं तथा ॥ १३.१३८.३८ ॥
શ્રાદ્ધમાં અયોગ્ય ધાન્યો — કોદરા, પુલક; હીંગના રસવાળાં શાક અને ભાજીઓમાં; મૂળોમાં લસણ પણ.
13.138.39
पलाण्डुः सौभाञ्जनकस्तथा गृञ्जनकादयः ।
कूश्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च ॥ १३.१३८.३९ ॥
ડુંગળી, સૌભાંજનક, ગૃંજનક વગેરે; કોળા જાતિનું શાક અને દૂધી; કાળું મીઠું અને મીઠું પણ.
13.138.40
ग्राम्यवाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत् ।
कृष्णाजं जीरकं चैव शीतपाकी तथैव च।
अङ्कुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृङ्गाटकानि च ॥ १३.१३८.४० ॥
ગ્રામ્ય ભૂંડનું માંસ અને જે પ્રોક્ષણ ન કરાયું હોય તે; કાળો બકરો, જીરું અને શીતપાકી પણ; અંકુર વગેરે, અહીં સિંઘોડા પણ — આ વર્જ્ય છે.
13.138.41
वर्जयेल्लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च ।
अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धे च वर्जयेत्। ॥ १३.१३८.४१ ॥
બધું મીઠું અને જાંબુનાં ફળ વર્જવાં; છીંક અને રડવાના સમયે, અને શ્રાદ્ધમાં પણ વર્જવાં.
13.138.42
निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च सुदर्शनम् ।
पितरश्च हि देवाश्च नाभिनन्दन्ति तद्धविः ॥ १३.१३८.४२ ॥
નિવાપમાં કે હવ્ય-કવ્યમાં નિંદિત અને સુદર્શન; પિતૃઓ અને દેવો પણ તે હવિને આનંદથી સ્વીકારતા નથી.
13.138.43
चण्डालश्वपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते ।
काषायवासाः कुष्ठी वा पतितो ब्रह्महाऽपि वा ॥ १३.१३८.४३ ॥
શ્રાદ્ધનો સમય આવે ત્યારે ચાંડાળ અને શ્વપચ વર્જ્ય છે; કાષાય વસ્ત્રધારી, કોઢી, પતિત અથવા બ્રહ્મહત્યારો પણ.
13.138.44
सङ्कीर्णयोनिर्विप्रश्च सम्बन्धी पतितश्च यः ।
वर्जनीय बुधैरेते निवापे समुपस्थिते ॥ १३.१३८.४४ ॥
સંકીર્ણ યોનિનો બ્રાહ્મણ, પતિત સગો, અને જે કોઈ—શ્રાદ્ધ સમય આવે ત્યારે બુદ્ધિમાનોએ આમને વર્જવા.
13.138.45
इत्येवमुक्त्वा भगवान्स्ववंश्यं तमृषिं पुरा ।
पितामहसभां दिव्या जगामात्रिस्तपोधनः ॥ १३.१३८.४५ ॥
આમ કહીને, તપ જેનું ધન છે તે ભગવાન અત્રિ, પોતાના વંશજ તે ઋષિને કહીને, પૂર્વે પિતામહની દિવ્ય સભામાં ગયા.