महाभारत · अध्याय 13.138
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.138.1
केन सङ्कल्पितं श्राद्धं कस्मिन्काले किमात्मकम् ।
भृग्वङ्गिरसिके काले मुनिना कतरेण वा ॥ १३.१३८.१ ॥
किसने श्राद्ध का संकल्प किया, किस समय और किस स्वरूप का? भृगु और अंगिरा के काल में, या किसी मुनि ने?
13.138.2
येन सङ्कल्पितं चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ।
कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानि कानि मूलफलानि च।
धान्यजात्यश्च का वर्ज्यास्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.१३८.२ ॥
जिसने यह संकल्प किया, वह मुझे बताइए, हे पितामह। श्राद्धों में कौन-कौन से वर्जित हैं, कौन-से मूल और फल, और कौन-सी धान्य-जातियाँ वर्जित हैं? वह मुझे बताइए, हे पितामह।
13.138.3
यथा श्राद्धं सम्प्रवृत्तं यस्मिन्काले सदात्मकम् ।
येन सङ्कल्पितं चैव तन्मे शृणु जनाधिप ॥ १३.१३८.३ ॥
जिस प्रकार श्राद्ध प्रवृत्त हुआ, जिस काल में और सदा के स्वरूप में, और जिसने उसका संकल्प किया, वह मुझसे सुनो, हे जनाधिप।
13.138.4
स्वायम्भुवोऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान् ।
तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः ॥ १३.१३८.४ ॥
स्वायम्भुव अत्रि, हे कौरव, परम ऋषि और प्रतापी थे। उनके वंश में, हे महाराज, दत्तात्रेय नाम से वे स्मरण किए जाते हैं।
13.138.5
दत्तात्रेयस्य पुत्रोऽभून्निमिर्नाम तपोधनः ।
निमेश्चाप्यभवत्पुत्रः श्रीमान्नाम श्रिया वृतः ॥ १३.१३८.५ ॥
दत्तात्रेय के पुत्र निमि नाम के तपोधन हुए। और निमि के भी श्रीमान नाम के पुत्र हुए, जो ऐश्वर्य से युक्त थे।
13.138.6
पूर्णो वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः ।
कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः ॥ १३.१३८.६ ॥
हजार वर्षों के अंत में, दुष्कर तप पूरा करके, कालधर्म से घिरे हुए आत्मा वाले वे निधन को प्राप्त हुए।
13.138.7
निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा ।
सन्तापमगमत्तीप्रं पुत्रशोकपरायणः ॥ १३.१३८.७ ॥
निमि ने विधि के अनुसार शौच-कर्म करके भी पुत्र-शोक में तत्पर होकर अत्यन्त तीव्र संताप पाया।
13.138.8
अथ कृत्वोपकार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः ।
तमेव गणयञ्शोकं विरात्रे प्रत्यबुध्यत ॥ १३.१३८.८ ॥
फिर चतुर्दशी को उपकारी कर्म करके वह महामति उसी शोक का स्मरण करते हुए रात्रि के अंत में जाग उठे।
13.138.9
तस्यासीत्प्रतिबुद्धस्य शोकेन व्यथितात्मनः ।
मनः संहृत्य विषये बुद्धिर्विस्तारगामिनी ॥ १३.१३८.९ ॥
जागने पर शोक से व्यथित मन वाले उसके मन को विषयों से हटाकर बुद्धि विस्तार की ओर जाने लगी।
13.138.10
ततः सञ्चिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः ।
यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च ॥ १३.१३८.१० ॥
तब एकाग्र होकर उसने श्राद्ध-विधि पर विचार किया, कि उसके लिए जो भोज्य पदार्थ, मूल और फल हैं, वे कौन-से हों।
13.138.11
उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य ह ।
तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपोधनः ॥ १३.१३८.११ ॥
जो कुछ कहे गए थे, और जो अन्य विधियाँ उसकी थीं, उन सबको मन से निश्चय करके वह तपोधन...
13.138.12
अमावास्यां महाप्राज्ञो विप्रानानाय्य पूजितान् ।
दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयमथाकरोत् ॥ १३.१३८.१२ ॥
अमावस्या को उस महाप्रज्ञ ने पूजित ब्राह्मणों को बुलाकर स्वयं दक्षिणावर्त कुश बिछाए।
13.138.13
सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत्समुपानयत् ।
ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्नं ददौ प्रभुः ॥ १३.१३८.१३ ॥
फिर उसने सात ब्राह्मणों को भोजन के लिए एक साथ बुलाया, और नमक के बिना, सावाँ के अन्न का भोजन परोसा।
13.138.14
दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः ।
पादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञ्जते ॥ १३.१३८.१४ ॥
फिर विष्टरों पर और उन ब्राह्मणों के पैरों के पास, जो अन्न खा रहे थे, दक्षिण दिशा की ओर अग्रभाग वाले कुश रखे गए।
13.138.15
कृत्वा च दक्षिणाग्नान्वै दर्भान्स प्रयतः शुचिः ।
प्रददौ श्रीमते पिण्डान्नामगोत्रमुदाहरन् ॥ १३.१३८.१५ ॥
दक्षिणाग्र कुश रखकर, संयमी और शुद्ध होकर उसने श्रीमान् (पितरों) को पिण्ड अर्पित किए, नाम और गोत्र का उच्चारण करते हुए।
13.138.16
तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसङ्करमात्मनः ।
पश्चात्तापेन महता तप्यमानोऽभ्यचिन्तयत् ॥ १३.१३८.१६ ॥
वह करके, मुनिश्रेष्ठ ने अपने धर्म-सङ्कर (धर्म के उल्लंघन) का विचार किया, और बाद के महान पश्चात्ताप से संतप्त होकर वे चिन्तन करने लगे।
13.138.17
अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयेदमनुष्ठितम् ।
कथं नु शापेन न मां दहेयुर्ब्राह्मणा इति ॥ १३.१३८.१७ ॥
"मुनियों ने पहले जो नहीं किया था, वही मैंने क्या कर डाला? अब ब्राह्मण मुझे शाप से कैसे नहीं जला डालेंगे?"
13.138.18
ततः सञ्चिन्तयामास वंशकर्तारमात्मनः ।
बुद्ध्वाऽत्रिं मनसा दध्यौ भगवन्तं समाहितः।
ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधनः ॥ १३.१३८.१८ ॥
तब उसने अपने वंश-प्रवर्तक को सोचा; अत्रि को पहचानकर उसने एकाग्र मन से उन भगवान का ध्यान किया, और ध्यान करते ही तपोधन अत्रि वहाँ आ पहुँचे।
13.138.19
अथात्रिस्तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशोकेन कर्शितम् ।
भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययः ॥ १३.१३८.१९ ॥
तब अविनाशी अत्रि ने उसे इस प्रकार पुत्र-शोक से दुर्बल देखकर अत्यंत प्रिय वचनों से भली-भांति सांत्वना दी।
13.138.20
निमे सङ्कल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन ।
मतो मे पूर्वदृष्टोऽत्र धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम् ॥ १३.१३८.२० ॥
हे निमि! हे तपोधन! तुम्हारा यह पितृयज्ञ का संकल्प मेरे मत में उचित है। पूर्वकाल में यह धर्म स्वयं ब्रह्मा द्वारा ही देखा गया था।
13.138.21
सोयं स्वयभुविहितो धर्मः सङ्कल्पितस्त्वया ।
ऋते स्वयम्भुवः कोऽन्यः श्राद्धे संविधिमाहरेत् ॥ १३.१३८.२१ ॥
यह धर्म, जिसे स्वयंभू ने विहित किया है, तुमने संकल्पित किया है। स्वयंभू के अतिरिक्त श्राद्ध की विधि कौन दूसरा बता सकता है?
13.138.22
अथाख्यास्यामि ते पुत्र श्राद्दे यं विधिमुत्तमम् ।
स्वयम्भुविहितं पुत्र तत्कुरुष्व निबोध मे ॥ १३.१३८.२२ ॥
अब मैं तुम्हें, हे पुत्र, श्राद्ध की वह उत्तम विधि बताऊँगा जो स्वयंभू ने विहित की है। हे पुत्र, उसे करो और मुझसे सुनो।
13.138.23
कृत्वाऽग्निशरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपोधन ।
ततोऽग्नयेऽथ सोमाय वरुणाय च नित्यशः ॥ १३.१३८.२३ ॥
हे तपोधन! पहले मन्त्रपूर्वक अग्नि की शरण लेकर, फिर नित्य अग्नि, सोम और वरुण के लिए (आहुति देनी चाहिए)।
13.138.24
विश्वेदवाश्च यि नित्यं पितृभिः सह गोचराः ।
तेभ्यः सङ्कल्पिता भागाः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥ १३.१३८.२४ ॥
विश्वेदेव तथा (…) पितरों के साथ सदा अपने-अपने क्षेत्र में रहते हैं। उनके लिए भाग स्वयंभू ने स्वयं ही संकल्पित किए हैं।
13.138.25
स्तोतव्या चेह पृथिवी लोकस्यैव तु धारिणी ।
वैष्णवी काश्यपि चेति तथैवेहाक्षयेति च ॥ १३.१३८.२५ ॥
यहाँ पृथ्वी की स्तुति करनी चाहिए, जो संसार को धारण करने वाली है; उसे वैष्णवी और काश्यपी भी कहते हैं, तथा यहाँ उसे अक्षया भी कहा गया है।
13.138.26
उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभुः ।
ततोऽग्निश्चैव सोमश्च आराध्याविह तेऽनघ ॥ १३.१३८.२६ ॥
जल लाने के समय भी सर्वव्यापी वरुण की स्तुति करनी चाहिए; फिर यहाँ अग्नि और सोम की भी आराधना करनी चाहिए, हे निष्पाप।
13.138.27
देवास्तु पितरो नाम निर्मिता ये स्वयम्भुवा ।
ऊष्मपा ये महाभागास्तेषां भागः प्रकल्पितः ॥ १३.१३८.२७ ॥
देवता तो पितर नाम से स्वयम्भू द्वारा निर्मित हुए हैं; जो ऊष्मप महाभाग हैं, उनका भाग निश्चित किया गया है।
13.138.28
ते श्राद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात् ।
सप्तकाः पितृवंशास्तु पूर्वदृष्टाः स्वयंभुवा ॥ १३.१३८.२८ ॥
श्राद्ध से पूजित होने पर वे निश्चय ही पाप से मुक्त हो जाते हैं; और सप्तक पितृवंश, जिन्हें स्वयम्भू ने पहले देखा था।
13.138.29
विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वमेव ते ।
तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम् ॥ १३.१३८.२९ ॥
अग्निमुख विश्वेदेव देवता पहले ही गिने जा चुके हैं; उन भाग के योग्य महात्माओं के नाम मैं बताऊँगा।
13.138.30
सहः कृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत्पावनस्तथा ।
ग्राम्यः क्षेम्यः समूहश्च दिव्यसानुस्तथैव च ॥ १३.१३८.३० ॥
सह, कृति, विपाप्मा, पुण्यकृत्, पावन तथा, ग्राम्य, क्षेम्य, समूह और दिव्यसानु भी।
13.138.31
विवस्वान्वीर्यवाञ्श्रीमान्कीर्तिमान्कृत एव च ।
जितात्मा मुनिवीर्यश्च दीप्तरोमा भयङ्करः ॥ १३.१३८.३१ ॥
विवस्वान्, वीर्यवान्, श्रीमान्, कीर्तिमान्, कृत भी, जितात्मा, मुनि के समान वीर्यवान्, दीप्त रोमों वाले और भयंकर।
13.138.32
अनुकर्मा प्रतीतश्च प्रदाताऽप्यंशुमांस्तथा ।
शैलाभः परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा ॥ १३.१३८.३२ ॥
अनुकर्मा, प्रसिद्ध, दाता भी, अंशुमान्, पर्वत के समान तेजस्वी, अत्यंत क्रोधी, धीर, उष्णी और भूपति भी।
13.138.33
स्रजो वज्रीवरी चैव विश्वेदेवाः सनातनाः ।
विद्युद्वर्चाः सोमवर्चाः सूर्यश्रीश्चेति नामतः ॥ १३.१३८.३३ ॥
सृज, वज्री, वरी भी, विश्वदेव और सनातन; विद्युत् के समान तेजस्वी, सोम के समान तेजस्वी, सूर्य की श्री वाले, इस प्रकार नामों से।
13.138.34
सोमपः सूर्यसावित्रो दत्तात्मा पुण्डरीयकः ।
उष्णीनाभो नभोदश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च ॥ १३.१३८.३४ ॥
सोमप, सूर्य-सावित्र, दत्तात्मा, पुण्डरीयक, उष्णीनाभ, नभोद भी और विश्वायु तथा दीप्ति भी।
13.138.35
चमूहरः सुरेशश्च व्योमारिः शङ्करो भवः ।
ईशः कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत् ॥ १३.१३८.३५ ॥
चमूहर, सुरेश भी, व्योमारि, शंकर, भव, ईश, कर्ता, कृति, दक्ष, भुवन और दिव्य कर्म करने वाले।
13.138.36
गणितः पञ्चवीर्यश्च आदित्यो रश्मिवांस्तथा ।
सप्तकृत्सोमवर्चाश्च विश्वकृत्कविरेव च ॥ १३.१३८.३६ ॥
गणित, पञ्चवीर्य, आदित्य, रश्मिवान्, सप्तकृत्, सोमवर्चा भी, विश्वकृत् और कवि भी।
13.138.37
अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव च ।
कीर्तितास्ते महाभागाः कालस्य गतिगोचराः ॥ १३.१३८.३७ ॥
अनुगोप्ता, सुगोप्ता, नप्ता और ईश्वर भी — ये महाभाग्यशाली कहे गए हैं, जो काल की गति के भीतर आते हैं।
13.138.38
अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा ।
हिङ्गुद्रवेषु शाकेषु मूलानां लशुनं तथा ॥ १३.१३८.३८ ॥
अश्राद्धेय हैं ये अन्न — कोदो, पुलक आदि; हींग-मिश्रित व्यंजनों और शाकों में; और मूलों में लहसुन भी।
13.138.39
पलाण्डुः सौभाञ्जनकस्तथा गृञ्जनकादयः ।
कूश्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च ॥ १३.१३८.३९ ॥
प्याज़, सौभाञ्जनक तथा गृञ्जनक आदि; कूष्माण्ड जाति का और लौकी; काला नमक और लवण भी।
13.138.40
ग्राम्यवाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत् ।
कृष्णाजं जीरकं चैव शीतपाकी तथैव च।
अङ्कुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृङ्गाटकानि च ॥ १३.१३८.४० ॥
ग्राम्य सूअर का मांस, और जो बिना प्रोक्षण किया हुआ हो; काला बकरा, जीरा और शीतपाकी भी; इसी प्रकार अंकुर आदि और यहाँ सिंघाड़े भी — ये वर्जित हैं।
13.138.41
वर्जयेल्लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च ।
अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धे च वर्जयेत्। ॥ १३.१३८.४१ ॥
सब प्रकार का लवण वर्जित करे, तथा जामुन के फल भी; छींकने और रोने के समय भी, और श्राद्ध में भी वर्जित करे।
13.138.42
निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च सुदर्शनम् ।
पितरश्च हि देवाश्च नाभिनन्दन्ति तद्धविः ॥ १३.१३८.४२ ॥
निवाप में या हव्य-कव्य में निंदित और सुदर्शन भी; पितर और देवता भी उस हवि को प्रसन्न होकर स्वीकार नहीं करते।
13.138.43
चण्डालश्वपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते ।
काषायवासाः कुष्ठी वा पतितो ब्रह्महाऽपि वा ॥ १३.१३८.४३ ॥
श्राद्ध का समय आने पर चाण्डाल और श्वपच को त्यागना चाहिए, तथा गेरुए वस्त्र पहने हुए, कोढ़ी, पतित या ब्रह्महत्यारा भी।
13.138.44
सङ्कीर्णयोनिर्विप्रश्च सम्बन्धी पतितश्च यः ।
वर्जनीय बुधैरेते निवापे समुपस्थिते ॥ १३.१३८.४४ ॥
मिश्र योनि का ब्राह्मण, सम्बन्धी जो पतित हो, और जो भी—इन्हें बुद्धिमानों को श्राद्ध का समय आने पर त्यागना चाहिए।
13.138.45
इत्येवमुक्त्वा भगवान्स्ववंश्यं तमृषिं पुरा ।
पितामहसभां दिव्या जगामात्रिस्तपोधनः ॥ १३.१३८.४५ ॥
इस प्रकार कहकर भगवान अत्रि, जिनका धन तप है, अपने वंशज उस ऋषि से कहकर पूर्व काल में दिव्य पितामह की सभा को चले गए।