महाभारत · अध्याय 13.138
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.138.1
केन सङ्कल्पितं श्राद्धं कस्मिन्काले किमात्मकम् ।
भृग्वङ्गिरसिके काले मुनिना कतरेण वा ॥ १३.१३८.१ ॥
कोणी श्राद्धाचा संकल्प केला, कोणत्या काळात आणि कोणत्या स्वरूपाचे? भृगु-अंगिरसांच्या काळात की कोणा मुनीने?
13.138.2
येन सङ्कल्पितं चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ।
कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानि कानि मूलफलानि च।
धान्यजात्यश्च का वर्ज्यास्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.१३८.२ ॥
ज्याने तो संकल्प केला तेही मला सांगा, पितामहा. श्राद्धांमध्ये कोणते वर्ज्य, कोणती मुळे व फळे, कोणती धान्यजाती वर्ज्य? ते मला सांगा, पितामहा.
13.138.3
यथा श्राद्धं सम्प्रवृत्तं यस्मिन्काले सदात्मकम् ।
येन सङ्कल्पितं चैव तन्मे शृणु जनाधिप ॥ १३.१३८.३ ॥
श्राद्ध कसे प्रवृत्त झाले, कोणत्या काळात, सदैव टिकणाऱ्या कोणत्या स्वरूपात, कोणी त्याचा संकल्प केला—ते माझ्याकडून ऐका, जनाधिपा.
13.138.4
स्वायम्भुवोऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान् ।
तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः ॥ १३.१३८.४ ॥
स्वायंभुव अत्री, हे कौरवा, परमर्षी आणि प्रतापी होते. त्यांच्या वंशात, हे महाराजा, दत्तात्रेय नावाने ते स्मरले जातात.
13.138.5
दत्तात्रेयस्य पुत्रोऽभून्निमिर्नाम तपोधनः ।
निमेश्चाप्यभवत्पुत्रः श्रीमान्नाम श्रिया वृतः ॥ १३.१३८.५ ॥
दत्तात्रेयांना निमि नावाचा तपोधन पुत्र झाला. निमींनाही श्रीमान नावाचा पुत्र झाला, जो ऐश्वर्याने युक्त होता.
13.138.6
पूर्णो वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः ।
कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः ॥ १३.१३८.६ ॥
हजार वर्षांच्या शेवटी, दुष्कर तप पूर्ण करून, कालधर्माने व्यापलेल्या आत्म्यासह ते निधनास प्राप्त झाले.
13.138.7
निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा ।
सन्तापमगमत्तीप्रं पुत्रशोकपरायणः ॥ १३.१३८.७ ॥
निमीने विधिपूर्वक शौचकर्मे केली, तरी पुत्रशोकात मग्न होऊन तीव्र संताप पावला.
13.138.8
अथ कृत्वोपकार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः ।
तमेव गणयञ्शोकं विरात्रे प्रत्यबुध्यत ॥ १३.१३८.८ ॥
नंतर चतुर्दशीला उपकार्य कर्मे करून तो महामती त्याच शोकाचे चिंतन करत रात्रीच्या शेवटी जागा झाला.
13.138.9
तस्यासीत्प्रतिबुद्धस्य शोकेन व्यथितात्मनः ।
मनः संहृत्य विषये बुद्धिर्विस्तारगामिनी ॥ १३.१३८.९ ॥
जागा झालेल्या त्याचे शोकाने व्यथित मन विषयांपासून आवरले गेले आणि बुद्धी विस्ताराकडे धावू लागली.
13.138.10
ततः सञ्चिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः ।
यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च ॥ १३.१३८.१० ॥
नंतर एकाग्र होऊन त्याने श्राद्धविधीचा विचार केला: त्याच्यासाठी असलेले भोजन, मुळे आणि फळे कोणती.
13.138.11
उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य ह ।
तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपोधनः ॥ १३.१३८.११ ॥
जे सांगितले गेले, आणि इतर जे त्याचे आचार होते, ते सर्व मनात निश्चित करून त्या तपोधनाने...
13.138.12
अमावास्यां महाप्राज्ञो विप्रानानाय्य पूजितान् ।
दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयमथाकरोत् ॥ १३.१३८.१२ ॥
अमावास्येला त्या महाप्राज्ञाने पूजित ब्राह्मणांना बोलावून स्वतः सर्व दर्भ दक्षिणावर्त पसरले.
13.138.13
सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत्समुपानयत् ।
ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्नं ददौ प्रभुः ॥ १३.१३८.१३ ॥
नंतर त्याने सात ब्राह्मणांना एकदम भोजनासाठी आणले; मीठाशिवाय वरईचे अन्न वाढले.
13.138.14
दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः ।
पादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञ्जते ॥ १३.१३८.१४ ॥
नंतर आसनांवर आणि अन्न खाणाऱ्या ब्राह्मणांच्या पायांजवळ दक्षिणाग्र दर्भ ठेवले गेले.
13.138.15
कृत्वा च दक्षिणाग्नान्वै दर्भान्स प्रयतः शुचिः ।
प्रददौ श्रीमते पिण्डान्नामगोत्रमुदाहरन् ॥ १३.१३८.१५ ॥
दक्षिणाग्र दर्भ ठेवून, संयमी आणि शुचिर्भूत होऊन, नाम व गोत्र उच्चारत त्याने श्रीमंतांना पिंड अर्पण केले.
13.138.16
तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसङ्करमात्मनः ।
पश्चात्तापेन महता तप्यमानोऽभ्यचिन्तयत् ॥ १३.१३८.१६ ॥
ते केल्यानंतर, त्या मुनिश्रेष्ठाने स्वतःच्या धर्मसंकराचा (धर्मभंगाचा) विचार केला आणि नंतरच्या मोठ्या पश्चात्तापाने संतप्त होऊन चिंतन करू लागला.
13.138.17
अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयेदमनुष्ठितम् ।
कथं नु शापेन न मां दहेयुर्ब्राह्मणा इति ॥ १३.१३८.१७ ॥
"मुनींनी पूर्वी जे केले नव्हते, ते मी काय केले? ब्राह्मण शापाने मला कसे जाळणार नाहीत?"
13.138.18
ततः सञ्चिन्तयामास वंशकर्तारमात्मनः ।
बुद्ध्वाऽत्रिं मनसा दध्यौ भगवन्तं समाहितः।
ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधनः ॥ १३.१३८.१८ ॥
नंतर त्याने आपल्या वंशप्रवर्तकाचा विचार केला; अत्रीला मनात ओळखून, एकाग्र होऊन त्या भगवंताचे ध्यान केले; ध्यान करताच तपोधन अत्री तेथे आले.
13.138.19
अथात्रिस्तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशोकेन कर्शितम् ।
भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययः ॥ १३.१३८.१९ ॥
तेव्हा अव्यय अत्रीने पुत्रशोकाने कृश झालेल्या त्याला तसे पाहून प्रिय वाक्यांनी फार सांत्वन दिले.
13.138.20
निमे सङ्कल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन ।
मतो मे पूर्वदृष्टोऽत्र धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम् ॥ १३.१३८.२० ॥
निमि! हे तपोधना! तुझा हा पितृयज्ञाचा संकल्प माझ्या मते योग्य आहे. हा धर्म पूर्वी ब्रह्मदेवांनीच स्वतः पाहिला होता.
13.138.21
सोयं स्वयभुविहितो धर्मः सङ्कल्पितस्त्वया ।
ऋते स्वयम्भुवः कोऽन्यः श्राद्धे संविधिमाहरेत् ॥ १३.१३८.२१ ॥
स्वयंभूने विहित केलेला हा धर्म तू संकल्पिला आहेस. स्वयंभूशिवाय श्राद्धाची विधी दुसरा कोण सांगू शकेल?
13.138.22
अथाख्यास्यामि ते पुत्र श्राद्दे यं विधिमुत्तमम् ।
स्वयम्भुविहितं पुत्र तत्कुरुष्व निबोध मे ॥ १३.१३८.२२ ॥
आता पुत्रा, स्वयंभूने विहित केलेली ती उत्तम श्राद्धविधी मी तुला सांगतो. पुत्रा, ती आचर; माझ्याकडून ऐक.
13.138.23
कृत्वाऽग्निशरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपोधन ।
ततोऽग्नयेऽथ सोमाय वरुणाय च नित्यशः ॥ १३.१३८.२३ ॥
हे तपोधना! प्रथम मंत्रपूर्वक अग्नीला शरण जाऊन, नंतर नित्य अग्नी, सोम आणि वरुण यांच्यासाठी (आहुती द्यावी).
13.138.24
विश्वेदवाश्च यि नित्यं पितृभिः सह गोचराः ।
तेभ्यः सङ्कल्पिता भागाः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥ १३.१३८.२४ ॥
विश्वेदेव (…) पितरांसह नेहमी आपापल्या क्षेत्रात वावरतात. त्यांच्यासाठी भाग स्वयंभूंनीच स्वतः संकल्पिले आहेत.
13.138.25
स्तोतव्या चेह पृथिवी लोकस्यैव तु धारिणी ।
वैष्णवी काश्यपि चेति तथैवेहाक्षयेति च ॥ १३.१३८.२५ ॥
येथे लोकाला धारण करणाऱ्या पृथ्वीची स्तुती करावी; तिला वैष्णवी, काश्यपी असेही म्हणतात आणि येथे अक्षया असेही म्हटले आहे.
13.138.26
उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभुः ।
ततोऽग्निश्चैव सोमश्च आराध्याविह तेऽनघ ॥ १३.१३८.२६ ॥
पाणी आणताना सर्वव्यापी वरुणाची स्तुती करावी; नंतर, हे निष्पाप, येथे अग्नी आणि सोमाची आराधना करावी.
13.138.27
देवास्तु पितरो नाम निर्मिता ये स्वयम्भुवा ।
ऊष्मपा ये महाभागास्तेषां भागः प्रकल्पितः ॥ १३.१३८.२७ ॥
स्वयंभूने निर्माण केलेले देव हेच पितर नावाने ओळखले जातात; ऊष्मप असलेल्या महाभाग्यवानांसाठी त्यांचा भाग निश्चित केला आहे.
13.138.28
ते श्राद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात् ।
सप्तकाः पितृवंशास्तु पूर्वदृष्टाः स्वयंभुवा ॥ १३.१३८.२८ ॥
श्राद्धाने पूजिले असता ते खरोखर पापापासून मुक्त होतात; स्वयंभूने पूर्वी पाहिलेले सप्तक पितृवंशही तसेच.
13.138.29
विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वमेव ते ।
तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम् ॥ १३.१३८.२९ ॥
अग्निमुख विश्वेदेव पूर्वीच गणले गेले आहेत; भागाला पात्र त्या महात्म्यांची नावे मी सांगेन.
13.138.30
सहः कृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत्पावनस्तथा ।
ग्राम्यः क्षेम्यः समूहश्च दिव्यसानुस्तथैव च ॥ १३.१३८.३० ॥
सह, कृति, विपाप्मा, पुण्यकृत्, पावन तसेच, ग्राम्य, क्षेम्य, समूह आणि दिव्यसानु.
13.138.31
विवस्वान्वीर्यवाञ्श्रीमान्कीर्तिमान्कृत एव च ।
जितात्मा मुनिवीर्यश्च दीप्तरोमा भयङ्करः ॥ १३.१३८.३१ ॥
विवस्वान, वीर्यवान, श्रीमान, कीर्तिमान, कृतही, जितात्मा, मुनिवीर्य, दीप्तरोमा, भयंकर.
13.138.32
अनुकर्मा प्रतीतश्च प्रदाताऽप्यंशुमांस्तथा ।
शैलाभः परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा ॥ १३.१३८.३२ ॥
अनुकर्मा, प्रतीत, दाताही, अंशुमान, शैलाभ, परमक्रोधी, धीर, उष्णी, भूपती.
13.138.33
स्रजो वज्रीवरी चैव विश्वेदेवाः सनातनाः ।
विद्युद्वर्चाः सोमवर्चाः सूर्यश्रीश्चेति नामतः ॥ १३.१३८.३३ ॥
सृज, वज्री, वरी हेही; विश्वदेव सनातन; विद्युद्वर्च, सोमवर्च, सूर्यश्री अशी नावे.
13.138.34
सोमपः सूर्यसावित्रो दत्तात्मा पुण्डरीयकः ।
उष्णीनाभो नभोदश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च ॥ १३.१३८.३४ ॥
सोमप, सूर्य-सावित्र, दत्तात्मा, पुण्डरीयक, उष्णीनाभ, नभोद, विश्वायु आणि दीप्ती.
13.138.35
चमूहरः सुरेशश्च व्योमारिः शङ्करो भवः ।
ईशः कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत् ॥ १३.१३८.३५ ॥
चमूहर, सुरेश, व्योमारी, शंकर, भव, ईश, कर्ता, कृती, दक्ष, भुवन, दिव्यकर्मकृत्.
13.138.36
गणितः पञ्चवीर्यश्च आदित्यो रश्मिवांस्तथा ।
सप्तकृत्सोमवर्चाश्च विश्वकृत्कविरेव च ॥ १३.१३८.३६ ॥
गणित, पञ्चवीर्य, आदित्य, रश्मिवान, सप्तकृत, सोमवर्च आणि विश्वकृत आणि कवी.
13.138.37
अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव च ।
कीर्तितास्ते महाभागाः कालस्य गतिगोचराः ॥ १३.१३८.३७ ॥
अनुगोप्ता, सुगोप्ता, नप्ता आणि ईश्वर हेही — हे महाभाग्यवान कालाच्या गतीच्या कक्षेत येणारे म्हणून सांगितले आहेत.
13.138.38
अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा ।
हिङ्गुद्रवेषु शाकेषु मूलानां लशुनं तथा ॥ १३.१३८.३८ ॥
श्राद्धास अयोग्य धान्ये — कोद्रव, पुलक; हिंगाच्या रसाच्या भाज्या व पालेभाज्यांत; मुळांत लसूणही.
13.138.39
पलाण्डुः सौभाञ्जनकस्तथा गृञ्जनकादयः ।
कूश्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च ॥ १३.१३८.३९ ॥
कांदा, सौभाञ्जनक, गृञ्जनक इत्यादी; कोहळा जातीचा व दुधी भोपळा; काळे मीठ आणि मीठ.
13.138.40
ग्राम्यवाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत् ।
कृष्णाजं जीरकं चैव शीतपाकी तथैव च।
अङ्कुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृङ्गाटकानि च ॥ १३.१३८.४० ॥
गावठी डुकराचे मांस आणि जे प्रोक्षण न केलेले असेल ते; काळा बोकड, जिरे व शीतपाकी; तसेच अंकुर इत्यादी, येथे शिंगाडेही — हे वर्ज्य आहेत.
13.138.41
वर्जयेल्लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च ।
अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धे च वर्जयेत्। ॥ १३.१३८.४१ ॥
सर्व मीठ आणि जांभळे (जांबूची फळे) वर्ज्य करावीत; शिंकताना व रडताना आणि श्राद्धात वर्ज्य करावीत.
13.138.42
निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च सुदर्शनम् ।
पितरश्च हि देवाश्च नाभिनन्दन्ति तद्धविः ॥ १३.१३८.४२ ॥
निवापात किंवा हव्य-कव्यात निंदित आणि सुदर्शन; पितर आणि देवसुद्धा त्या हविला आनंदाने स्वीकारत नाहीत.
13.138.43
चण्डालश्वपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते ।
काषायवासाः कुष्ठी वा पतितो ब्रह्महाऽपि वा ॥ १३.१३८.४३ ॥
श्राद्धाचा काळ आल्यावर चांडाळ आणि श्वपच वर्ज्य आहेत; भगवे वस्त्र परिधान केलेला, कुष्ठरोगी, पतित किंवा ब्रह्महत्या करणारा हेही.
13.138.44
सङ्कीर्णयोनिर्विप्रश्च सम्बन्धी पतितश्च यः ।
वर्जनीय बुधैरेते निवापे समुपस्थिते ॥ १३.१३८.४४ ॥
संकीर्ण योनीचा ब्राह्मण, पतित नातेवाईक आणि जो कोणी—श्राद्धाचा काळ आल्यावर ज्ञानी लोकांनी यांना वर्ज्य करावे.
13.138.45
इत्येवमुक्त्वा भगवान्स्ववंश्यं तमृषिं पुरा ।
पितामहसभां दिव्या जगामात्रिस्तपोधनः ॥ १३.१३८.४५ ॥
असे सांगून, तपच ज्याचे धन आहे असे भगवान अत्री, आपल्या वंशातील त्या ऋषीला सांगून पूर्वी पितामहाच्या दिव्य सभेकडे गेले.