મહાભારત · અધ્યાય 13.152
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.152.1
एवं स भिक्षुर्निर्वाणं प्राप्नुयाद्दग्धकिल्बिषः ।
इहस्थो देहमुत्सृज्य नीडं शकुनिवद्यथा ॥ १३.१५२.१ ॥
આ રીતે પાપોને બાળી નાખનાર તે ભિક્ષુ નિર્વાણ પામે; જેમ પક્ષી માળો છોડે, તેમ અહીં રહીને દેહનો ત્યાગ કરે.
13.152.2
सत्पथालम्बनादेव शूद्रः प्राप्नोति सद्गतिम् ।
ब्रह्मणः स्थानमचलं स्थानात्स्थानमवाप्नुयात् ॥ १३.१५२.२ ॥
સત્પથનો આશ્રય લેવાથી જ શૂદ્ર પણ સદ્ગતિ પામે છે; એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને ઉન્નત થઈ તે બ્રહ્મનું અચલ સ્થાન પામી શકે.
13.152.3
यथा खनन्खनित्रेण जाङ्गले वारि विन्दति ।
अनिर्वेदात्ततः स्थानमीप्सितं प्रतिपद्यते ॥ १३.१५२.३ ॥
સૂકા પ્રદેશમાં કોદાળીથી ખોદનાર માણસ પાણી પામે છે, તેમ નિરાશ ન થવાથી તે ઇચ્છિત સ્થાન પામે છે.
13.152.4
सैषा गतिरनाद्यन्ता सर्वैरप्युपधारिता ।
तस्माच्छूद्रैरनिर्वेदाच्छ्रद्दधानैस्तु नित्यदा।
वर्तितव्यं यथाशक्त्या यथा प्रोक्तं मनीषिभिः। ॥ १३.१५२.४ ॥
આ ગતિનો આદિ-અંત નથી અને સૌએ તેને જાણી છે; તેથી શ્રદ્ધાવાન શૂદ્રોએ નિરાશ ન થઈ, હંમેશાં શક્તિ અનુસાર, જ્ઞાનીઓએ કહ્યા પ્રમાણે વર્તવું જોઈએ.
13.152.5
यत्करोति तदश्नाति शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
नाकृतं भुज्यते कर्म न कृतं नश्यते फलम् ॥ १३.१५२.५ ॥
જે કરે છે તે જ તે ભોગવે છે, શુભ હોય કે અશુભ. ન કરેલું કર્મ ભોગવાતું નથી, અને કરેલા કર્મનું ફળ નાશ પામતું નથી.
13.152.6
तथा शुभसमाचारः शुभमेवाप्नुते फलम् ।
तथाऽशुभसमाचारो ह्यशुभं समवाप्नुते।
शुभान्येव समादद्याद्य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १३.१५२.६ ॥
તેવી જ રીતે શુભ આચરણવાળો શુભ ફળ જ પામે છે, અને અશુભ આચરણવાળો અશુભ ફળ જ પામે છે. જે પોતાની ઉન્નતિ ઇચ્છે, તેણે માત્ર શુભ કર્મો જ અપનાવવાં.
13.152.7
भूतिश्च नान्यतः शक्त्या शूद्राणामिति निश्चयः ।
क्रते यतीनां शुश्रूषामिति सन्तो व्यवस्थिताः ॥ १३.१५२.७ ॥
શૂદ્રોને સમૃદ્ધિ બીજા કોઈ રીતે મળતી નથી, એ નિશ્ચય છે. યતિઓની સેવા કરવાથી જ (તે મળે છે), એમ સંતોએ સ્થાપિત કર્યું છે.
13.152.8
तस्मादागमसम्पन्नो भवेत्सुनियतेन्द्रियः ।
शक्यते ह्यागमादेव गतिं प्राप्तुमनामयाम् ॥ १३.१५२.८ ॥
તેથી શાસ્ત્રજ્ઞાનથી સંપન્ન અને ઇન્દ્રિયોને સારી રીતે નિયંત્રિત કરનાર થવું જોઈએ, કારણ કે શાસ્ત્રથી જ દુઃખરહિત ગતિ પ્રાપ્ત કરવી શક્ય છે.
13.152.9
वरा चैषा गतिर्दृष्टा यामन्वेपन्ति साधवः ।
यत्रामृतत्वं लभते त्यक्त्वा दुःखमनन्तरम् ॥ १३.१५२.९ ॥
સંતો જે શ્રેષ્ઠ ગતિ શોધે છે તે જોવામાં આવી છે; દુઃખ છોડ્યા પછી તરત જ જ્યાં અમૃતત્વ મળે છે.
13.152.10
इमं हि धर्मिमास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्याश्च शूद्राश्च प्राप्नुयुः परमां गतिम्।
किं पुनर्ब्राह्मणो विद्वान्क्षत्रियो वा बहुश्रुतः ॥ १३.१५२.१० ॥
આ ધર્મનો આશ્રય લઈને જેઓ પાપયોનિમાં જન્મ્યા હોય — સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો અને શૂદ્રો પણ — તેઓ પરમ ગતિ પામી શકે; તો વિદ્વાન બ્રાહ્મણ કે બહુશ્રુત ક્ષત્રિયની તો વાત જ શી?
13.152.11
न चाप्यक्षीणपापस्य ज्ञानं भवति देहिनः ।
ज्ञानोपलब्धिर्भवति कृतकृत्यो यदा भवेत् ॥ १३.१५२.११ ॥
જેનું પાપ ક્ષીણ થયું નથી તે દેહધારીને જ્ઞાન ઉત્પન્ન થતું નથી; કૃતકૃત્ય થાય ત્યારે જ જ્ઞાનપ્રાપ્તિ થાય છે.
13.152.12
उपलभ्य तु विज्ञानं ज्ञानं वाऽप्यनसूयकः ।
तथैव वर्तेद्गुरुषु भूयांसं वा समाहितः ॥ १३.१५२.१२ ॥
વિજ્ઞાન કે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ માણસે ઈર્ષ્યારહિત રહેવું; અને ગુરુજનો તથા શ્રેષ્ઠ વડીલો પ્રત્યે સમાહિત થઈ એવું જ આચરણ કરવું.
13.152.13
अथावमन्येत गुरुं तथा तेषु प्रवर्तते ।
व्यर्थमस्य श्रुतं भवति ज्ञानमज्ञानतां व्रजेत् ॥ १३.१५२.१३ ॥
જો કોઈ ગુરુનું અપમાન કરીને તેમની સાથે તેવી રીતે વર્તે, તો તેનું સાંભળેલું જ્ઞાન વ્યર્થ થાય છે અને તેનું જ્ઞાન અજ્ઞાનમાં ફેરવાય છે.
13.152.14
गतिं चाप्यशुभां गच्छेन्निरयाय न संशयः ।
प्रक्षीयते तस्य पुण्यं ज्ञानमस्य विरुध्यते ॥ १३.१५२.१४ ॥
તે નિઃસંદેહ અશુભ ગતિ પામીને નરકમાં જાય છે. તેનું પુણ્ય ક્ષીણ થાય છે અને તેનું જ્ઞાન અવરોધાય છે.
13.152.15
अदृष्टपूर्वकल्याणो यथा दृष्ट्वा विधिं नरः ।
उत्सेकान्मोहमापद्य तत्वज्ञानमवाप्तवान् ॥ १३.१५२.१५ ॥
પહેલાં કલ્યાણ ન જોનાર માણસ વિધિ જોઈને, અભિમાનથી મોહમાં પડીને તત્ત્વજ્ઞાન મેળવે છે, તેમ.
13.152.16
एवमेवि हि नोत्सेकः कर्तव्यो ज्ञानसम्भवः ।
फलं ज्ञानस्य हि शमः प्रशामाय यतेत्सदा ॥ १३.१५२.१६ ॥
એ જ રીતે અભિમાન ન કરવું, કારણ કે જ્ઞાનનો ઉદય તેનાથી થતો નથી. જ્ઞાનનું ફળ શમ છે; તેથી હંમેશાં પ્રશમ માટે પ્રયત્ન કરવો.
13.152.17
उपशान्तेन दान्तेन क्षमायुक्तेन सर्वदा ।
शुश्रूषा प्रतिपत्तव्या नित्यमेवानसूयता ॥ १३.१५२.१७ ॥
શાંત, સંયમી અને ક્ષમાશીલ બનીને હંમેશાં, ઈર્ષ્યા વિના નિત્ય સેવા કરવી જોઈએ.
13.152.18
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
इन्द्रियार्थांश्च मनसा मनो बुद्धौ समादधेत् ॥ १३.१५२.१८ ॥
ધૈર્યથી જનનેન્દ્રિય અને પેટનું રક્ષણ કરવું; આંખથી હાથ-પગનું; મનથી ઇન્દ્રિયવિષયોનું રક્ષણ કરવું અને મનને બુદ્ધિમાં સ્થિર કરવું.
13.152.19
धृत्याऽऽसीत ततो गत्वा शुद्धदेशं सुसंवृतम् ।
लब्धासनं यथा दृष्टं विधिपूर्वं समाचरेत् ॥ १३.१५२.१९ ॥
ધૈર્યથી બેસવું; પછી શુદ્ધ અને સારી રીતે ઢંકાયેલી જગ્યાએ જઈને, આસન મેળવીને, જેમ વિધાન જોવામાં આવ્યું છે તેમ વિધિપૂર્વક આચરણ કરવું.
13.152.20
ज्ञानयुक्तस्तथा देवं हृदिस्थमुपलक्षयेत् ।
आदीप्यमानं वपुषा विधूममनलं यथा ॥ १३.१५२.२० ॥
જ્ઞાનયુક્ત પુરુષે તેમ જ હૃદયમાં સ્થિત દેવને ઓળખવા; તે ધૂમ્ર વિનાના અગ્નિની જેમ પોતાના રૂપથી પ્રજ્વલિત છે.
13.152.21
रश्मिमन्तमिवादित्यं वैद्युताग्निमिवाम्बरे ।
संस्थितं हृदये पश्येदीशं शाश्वतमव्ययम् ॥ १३.१५२.२१ ॥
આકાશમાં કિરણોવાળા સૂર્ય અને વીજળીના અગ્નિની જેમ હૃદયમાં સ્થિત શાશ્વત અને અવ્યય ઈશ્વરને જોવા.
13.152.22
न चायुक्तेन शक्येत द्रष्टुं देहे महेश्वरः ।
युक्तस्तु पश्यते बुद्ध्या सन्निवेश्य मनो हृदि ॥ १३.१५२.२२ ॥
અયુક્ત માણસ માટે શરીરમાં મહેશ્વરને જોવા શક્ય નથી; પરંતુ યુક્ત પુરુષ મનને હૃદયમાં સ્થિર કરી બુદ્ધિથી તેમને જુએ છે.
13.152.23
अथ त्वेवं न शक्नोति कर्तुं हृदयधारणम् ।
यथासांख्यमुपासीत यथावद्योगमास्थितः ॥ १३.१५२.२३ ॥
પરંતુ જો આ રીતે હૃદયમાં ધારણા કરવી શક્ય ન હોય, તો યોગનો આશ્રય લઈ સાંખ્યના ક્રમ પ્રમાણે યથાવત ઉપાસના કરવી.
13.152.24
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणीह पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वै ।
पञ्च भूतविशेषाश्च मनश्चैव तु षोडश ॥ १३.१५२.२४ ॥
અહીં પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ ભૂતોના વિશેષો અને મન—આ સોળ છે.
13.152.25
तन्मात्राण्यपबि पञ्चैव मनोऽहङ्कार एव च ।
अष्टमं चाप्यथाव्यक्तमेताः प्रकृतिसंज्ञिताः।
एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश ॥ १३.१५२.२५ ॥
તન્માત્રાઓ, પાંચ જ, મન અને અહંકાર પણ; આઠમું અવ્યક્ત — આને 'પ્રકૃતિ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.
13.152.26
एवमेतदिहस्थेन विज्ञेयं तत्वबुद्धिना ।
एवं वर्ष्म समुत्तीर्य तीर्णो भवति नान्यथा ॥ १३.१५२.२६ ॥
અહીં સ્થિત તત્ત્વબુદ્ધિવાળાએ આ આ રીતે જ જાણવું. આ રીતે શરીરને પાર કરીને જ પાર થાય છે, બીજી રીતે નહીં.
13.152.27
परिसंख्यानमेवैतन्मन्तव्यं ज्ञानबुद्धिना ॥ १३.१५२.२७ ॥
આ માત્ર ગણતરી છે; જ્ઞાનબુદ્ધિથી આમ જ માનવું જોઈએ.
13.152.28
अहन्यहनि शान्तात्मा पावनाय हिताय च ।
एवमेव प्रसंख्याय तत्वबुद्धिर्विमुच्यते।
निष्पलं केवलं भवति शुद्धतत्वार्थतत्ववित् ॥ १३.१५२.२८ ॥
શાંત આત્મા દરરોજ પવિત્રતા અને હિત માટે (આનો અભ્યાસ કરે). આ રીતે ગણતરી કરીને તત્ત્વબુદ્ધિ મુક્ત થાય છે; શુદ્ધ તત્ત્વના અર્થને જાણનાર ફળરહિત, કેવળ બને છે.
13.152.29
भिक्षुकाश्रममास्थाय शुश्रूषानिरतो बुधः ।
शूद्रो निर्मुच्यते सत्वसंसर्गादेव नान्यथा ॥ १३.१५२.२९ ॥
ભિક્ષુક-આશ્રમ સ્વીકારીને સેવામાં રત બુદ્ધિમાન શૂદ્ર પણ સત્ત્વના સંસર્ગથી જ મુક્ત થાય છે, બીજી રીતે નહીં.
13.152.30
सत्संनिक्रषे परिवर्तितव्यं ।
विद्याधिकाश्चापि निषेवितव्याः।
सवर्णतां गच्छति सन्निकर्षा-
न्नीलः खगो मेरुमिवाश्रयन्वै ॥ १३.१५२.३० ॥
સજ્જનોના સંગમાં રહેવું; વિદ્યામાં અધિકની સેવા કરવી. મેરુનો આશ્રય લેતા નીલ પક્ષીની જેમ, સમીપતાથી સવર્ણતા પ્રાપ્ત થાય છે.
13.152.31
इत्येवमाख्याय महामुनिस्तदा ।
चतुर्षु वर्णेषु विधानमर्थवित्।
शुश्रूषया वृत्तगतिं समाधिना ।
समाधियुक्तः प्रययौ स्वमाश्रमम् ॥ १३.१५२.३१ ॥
આ રીતે ચાર વર્ણોનું વિધાન જાણનારા તે મહામુનિ કહીને, સેવાથી આચરણની ગતિ અને સમાધિથી એકાગ્રતા જાણીને, સમાધિયુક્ત થઈ પોતાના આશ્રમે ગયા.