महाभारत · अध्याय 13.152
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.152.1
एवं स भिक्षुर्निर्वाणं प्राप्नुयाद्दग्धकिल्बिषः ।
इहस्थो देहमुत्सृज्य नीडं शकुनिवद्यथा ॥ १३.१५२.१ ॥
अशा प्रकारे पापे जाळलेल्या त्या भिक्षूने निर्वाण प्राप्त करावे; जसा पक्षी आपले घरटे सोडतो, तसे येथेच राहून देहाचा त्याग करावा.
13.152.2
सत्पथालम्बनादेव शूद्रः प्राप्नोति सद्गतिम् ।
ब्रह्मणः स्थानमचलं स्थानात्स्थानमवाप्नुयात् ॥ १३.१५२.२ ॥
सत्पथाचा आश्रय घेतल्यानेच शूद्रालाही सद्गती प्राप्त होते; एका स्थानातून दुसऱ्या स्थानाकडे जाऊन तो ब्रह्माचे अचल स्थान प्राप्त करू शकतो.
13.152.3
यथा खनन्खनित्रेण जाङ्गले वारि विन्दति ।
अनिर्वेदात्ततः स्थानमीप्सितं प्रतिपद्यते ॥ १३.१५२.३ ॥
कोरड्या प्रदेशात खोदताना कुदळीने माणसाला पाणी सापडते, तसेच निराश न होता तो इच्छित स्थान प्राप्त करतो.
13.152.4
सैषा गतिरनाद्यन्ता सर्वैरप्युपधारिता ।
तस्माच्छूद्रैरनिर्वेदाच्छ्रद्दधानैस्तु नित्यदा।
वर्तितव्यं यथाशक्त्या यथा प्रोक्तं मनीषिभिः। ॥ १३.१५२.४ ॥
ही गती आदि-अंतरहित आहे आणि सर्वांनी ती जाणली आहे; म्हणून श्रद्धावान शूद्रांनी निराश न होता नेहमी आपल्या शक्तीनुसार, ज्ञानी लोकांनी सांगितल्याप्रमाणे वागावे.
13.152.5
यत्करोति तदश्नाति शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
नाकृतं भुज्यते कर्म न कृतं नश्यते फलम् ॥ १३.१५२.५ ॥
जो जे करतो, तेच तो भोगतो, मग ते शुभ असो वा अशुभ. न केलेले कर्म भोगले जात नाही, आणि केलेल्या कर्माचे फळ नष्ट होत नाही.
13.152.6
तथा शुभसमाचारः शुभमेवाप्नुते फलम् ।
तथाऽशुभसमाचारो ह्यशुभं समवाप्नुते।
शुभान्येव समादद्याद्य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १३.१५२.६ ॥
तसेच शुभ आचरण करणाऱ्याला शुभ फळच मिळते, आणि अशुभ आचरण करणाऱ्याला अशुभ फळ मिळते. जो स्वतःची उन्नती इच्छितो, त्याने केवळ शुभ कर्मेच स्वीकारावीत.
13.152.7
भूतिश्च नान्यतः शक्त्या शूद्राणामिति निश्चयः ।
क्रते यतीनां शुश्रूषामिति सन्तो व्यवस्थिताः ॥ १३.१५२.७ ॥
शूद्रांना समृद्धी इतर कोणत्याही मार्गाने मिळत नाही, हा निश्चय आहे. यतींची सेवा केल्यानेच (ती मिळते), असे संतांनी ठरवले आहे.
13.152.8
तस्मादागमसम्पन्नो भवेत्सुनियतेन्द्रियः ।
शक्यते ह्यागमादेव गतिं प्राप्तुमनामयाम् ॥ १३.१५२.८ ॥
म्हणून शास्त्रज्ञानसंपन्न आणि इंद्रियांचा चांगला संयम ठेवणारा असावा, कारण शास्त्रानेच दुःखरहित गती प्राप्त करणे शक्य आहे.
13.152.9
वरा चैषा गतिर्दृष्टा यामन्वेपन्ति साधवः ।
यत्रामृतत्वं लभते त्यक्त्वा दुःखमनन्तरम् ॥ १३.१५२.९ ॥
साधू जी श्रेष्ठ गती शोधतात ती पाहिली गेली आहे; दुःख सोडल्यानंतर लगेच जेथे अमृतत्व प्राप्त होते.
13.152.10
इमं हि धर्मिमास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्याश्च शूद्राश्च प्राप्नुयुः परमां गतिम्।
किं पुनर्ब्राह्मणो विद्वान्क्षत्रियो वा बहुश्रुतः ॥ १३.१५२.१० ॥
या धर्माचा आश्रय घेऊन जे पापयोनीत असतील — स्त्रिया, वैश्य आणि शूद्रही — ते परम गती मिळवू शकतात; मग विद्वान ब्राह्मण किंवा बहुश्रुत क्षत्रिय यांचे काय?
13.152.11
न चाप्यक्षीणपापस्य ज्ञानं भवति देहिनः ।
ज्ञानोपलब्धिर्भवति कृतकृत्यो यदा भवेत् ॥ १३.१५२.११ ॥
ज्याचे पाप क्षीण झालेले नाही, त्या देहधारीला ज्ञान होत नाही; कृतकृत्य झाल्यावरच ज्ञानप्राप्ती होते.
13.152.12
उपलभ्य तु विज्ञानं ज्ञानं वाऽप्यनसूयकः ।
तथैव वर्तेद्गुरुषु भूयांसं वा समाहितः ॥ १३.१५२.१२ ॥
विज्ञान किंवा ज्ञान प्राप्त करूनही माणसाने मत्सररहित राहावे; आणि गुरुजन व थोरांप्रति एकाग्र होऊन तसेच वर्तन करावे.
13.152.13
अथावमन्येत गुरुं तथा तेषु प्रवर्तते ।
व्यर्थमस्य श्रुतं भवति ज्ञानमज्ञानतां व्रजेत् ॥ १३.१५२.१३ ॥
एखादा गुरूंचा अपमान करून त्यांच्याशी तसाच व्यवहार करतो, तर त्याचे श्रुतज्ञान व्यर्थ ठरते आणि त्याचे ज्ञान अज्ञानात बदलते.
13.152.14
गतिं चाप्यशुभां गच्छेन्निरयाय न संशयः ।
प्रक्षीयते तस्य पुण्यं ज्ञानमस्य विरुध्यते ॥ १३.१५२.१४ ॥
तो निःसंशय अशुभ गती प्राप्त करून नरकात जातो. त्याचे पुण्य क्षीण होते आणि त्याचे ज्ञान अडथळ्यात सापडते.
13.152.15
अदृष्टपूर्वकल्याणो यथा दृष्ट्वा विधिं नरः ।
उत्सेकान्मोहमापद्य तत्वज्ञानमवाप्तवान् ॥ १३.१५२.१५ ॥
पूर्वी कल्याण न पाहिलेला मनुष्य विधी पाहून, अहंकारामुळे मोहात पडून तत्त्वज्ञान मिळवतो, तसे.
13.152.16
एवमेवि हि नोत्सेकः कर्तव्यो ज्ञानसम्भवः ।
फलं ज्ञानस्य हि शमः प्रशामाय यतेत्सदा ॥ १३.१५२.१६ ॥
तसाच अहंकार करू नये, कारण ज्ञानाचा उदय त्यातून होत नाही. ज्ञानाचे फळ शम आहे; म्हणून नेहमी प्रशमासाठी प्रयत्न करावा.
13.152.17
उपशान्तेन दान्तेन क्षमायुक्तेन सर्वदा ।
शुश्रूषा प्रतिपत्तव्या नित्यमेवानसूयता ॥ १३.१५२.१७ ॥
शांत, संयमी आणि क्षमाशील राहून नेहमी, मत्सरविरहित होऊन नित्य सेवा करावी.
13.152.18
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
इन्द्रियार्थांश्च मनसा मनो बुद्धौ समादधेत् ॥ १३.१५२.१८ ॥
धैर्याने शिश्न व उदर रक्षावे; डोळ्यांनी हात-पाय रक्षावे; मनाने इंद्रियविषय रक्षावे आणि मन बुद्धीत स्थिर करावे.
13.152.19
धृत्याऽऽसीत ततो गत्वा शुद्धदेशं सुसंवृतम् ।
लब्धासनं यथा दृष्टं विधिपूर्वं समाचरेत् ॥ १३.१५२.१९ ॥
धैर्याने बसावे; नंतर शुद्ध आणि चांगल्या प्रकारे झाकलेल्या जागी जाऊन, आसन मिळवून, जसे विहित पाहिले आहे तसे विधिपूर्वक आचरण करावे.
13.152.20
ज्ञानयुक्तस्तथा देवं हृदिस्थमुपलक्षयेत् ।
आदीप्यमानं वपुषा विधूममनलं यथा ॥ १३.१५२.२० ॥
ज्ञानयुक्ताने त्याचप्रमाणे हृदयात स्थित असलेल्या देवाला ओळखावे; तो धूररहित अग्नीप्रमाणे आपल्या रूपाने प्रकाशमान आहे.
13.152.21
रश्मिमन्तमिवादित्यं वैद्युताग्निमिवाम्बरे ।
संस्थितं हृदये पश्येदीशं शाश्वतमव्ययम् ॥ १३.१५२.२१ ॥
आकाशात किरणांनी युक्त सूर्यासारखा आणि विजेच्या अग्नीसारखा हृदयात स्थित असलेल्या शाश्वत व अव्यय ईश्वराला पाहावे.
13.152.22
न चायुक्तेन शक्येत द्रष्टुं देहे महेश्वरः ।
युक्तस्तु पश्यते बुद्ध्या सन्निवेश्य मनो हृदि ॥ १३.१५२.२२ ॥
अयुक्त माणसाला देहात महेश्वराला पाहणे शक्य नाही; पण युक्त माणूस मन हृदयात स्थिर करून बुद्धीने त्याला पाहतो.
13.152.23
अथ त्वेवं न शक्नोति कर्तुं हृदयधारणम् ।
यथासांख्यमुपासीत यथावद्योगमास्थितः ॥ १३.१५२.२३ ॥
परंतु अशा प्रकारे हृदयात धारणा करणे शक्य नसेल, तर योगाचा आश्रय घेऊन सांख्याच्या क्रमाने यथायोग्य उपासना करावी.
13.152.24
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणीह पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वै ।
पञ्च भूतविशेषाश्च मनश्चैव तु षोडश ॥ १३.१५२.२४ ॥
येथे पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेंद्रिये, पाच भूतांचे विशेष आणि मन—हे सोळा आहेत.
13.152.25
तन्मात्राण्यपबि पञ्चैव मनोऽहङ्कार एव च ।
अष्टमं चाप्यथाव्यक्तमेताः प्रकृतिसंज्ञिताः।
एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश ॥ १३.१५२.२५ ॥
तन्मात्रा पाचच, मन आणि अहंकारही; आठवे अव्यक्त — या 'प्रकृती' नावाने ओळखल्या जातात.
13.152.26
एवमेतदिहस्थेन विज्ञेयं तत्वबुद्धिना ।
एवं वर्ष्म समुत्तीर्य तीर्णो भवति नान्यथा ॥ १३.१५२.२६ ॥
येथे स्थित असलेल्या तत्त्वबुद्धीने हे असेच जाणावे. असेच शरीर ओलांडूनच मनुष्य पार होतो, अन्यथा नाही.
13.152.27
परिसंख्यानमेवैतन्मन्तव्यं ज्ञानबुद्धिना ॥ १३.१५२.२७ ॥
हे केवळ गणना आहे; ज्ञानबुद्धीने असेच मानावे.
13.152.28
अहन्यहनि शान्तात्मा पावनाय हिताय च ।
एवमेव प्रसंख्याय तत्वबुद्धिर्विमुच्यते।
निष्पलं केवलं भवति शुद्धतत्वार्थतत्ववित् ॥ १३.१५२.२८ ॥
शांत आत्मा दररोज पवित्रतेसाठी आणि हितासाठी (याचा सराव करावा). असे गणन करून तत्त्वबुद्धी मुक्त होते; शुद्ध तत्त्वार्थ जाणणारा फलरहित, केवल होतो.
13.152.29
भिक्षुकाश्रममास्थाय शुश्रूषानिरतो बुधः ।
शूद्रो निर्मुच्यते सत्वसंसर्गादेव नान्यथा ॥ १३.१५२.२९ ॥
भिक्षुक-आश्रम स्वीकारून सेवेत रत झालेला बुद्धिमान शूद्रही सत्त्वाच्या संसर्गानेच मुक्त होतो, अन्यथा नाही.
13.152.30
सत्संनिक्रषे परिवर्तितव्यं ।
विद्याधिकाश्चापि निषेवितव्याः।
सवर्णतां गच्छति सन्निकर्षा-
न्नीलः खगो मेरुमिवाश्रयन्वै ॥ १३.१५२.३० ॥
सज्जनांच्या सान्निध्यात वावरावे; विद्येने श्रेष्ठांची सेवा करावी. मेरूचा आश्रय घेणाऱ्या नील पक्ष्याप्रमाणे, सान्निध्याने सवर्णता प्राप्त होते.
13.152.31
इत्येवमाख्याय महामुनिस्तदा ।
चतुर्षु वर्णेषु विधानमर्थवित्।
शुश्रूषया वृत्तगतिं समाधिना ।
समाधियुक्तः प्रययौ स्वमाश्रमम् ॥ १३.१५२.३१ ॥
अशा प्रकारे चार वर्णांचे विधान जाणणारे ते महामुनी सांगून, सेवेने आचरणाची गती आणि समाधीने एकाग्रता जाणून, समाधियुक्त होऊन आपल्या आश्रमाकडे गेले.