મહાભારત · અધ્યાય 13.161
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.161.1
शतायुरुक्तः पुरुषः शतवीर्यश्चि वैदिके ।
कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह ॥ १३.१६१.१ ॥
વેદમાં માણસ સો વર્ષનું આયુષ્ય ધરાવે અને સો ગણા વીર્યવાળો હોય એમ કહેવાયું છે; તો હે પિતામહ, માણસો કેમ મરે છે, બાળકો પણ?
13.161.2
आयुष्मान्केन भवति अल्पायुर्वाऽपि मानवः ।
केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते श्रियम् ॥ १३.१६१.२ ॥
માણસ શાથી દીર્ઘાયુ થાય છે કે અલ્પાયુ થાય છે? શાથી કીર્તિ મેળવે છે અને શાથી સમૃદ્ધિ મેળવે છે?
13.161.3
तपसा ब्रह्मचर्येण जपैर्होमैस्तथा परैः ।
जन्मना यदि वाऽचारात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.१६१.३ ॥
તપથી, બ્રહ્મચર્યથી, જપથી, હોમથી તથા અન્ય સાધનોથી, જન્મથી કે આચારથી — હે પિતામહ, તે મને કહો.
13.161.4
अत्र तेऽहं प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्येनि मानवः ॥ १३.१६१.४ ॥
તું મને જે પૂછે છે તે હું અહીં તને કહીશ — શાથી માણસ અલ્પાયુ અને શાથી દીર્ઘાયુ થાય છે.
13.161.5
येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रियम् ।
यथा च वर्तयन्पुरुषः श्रेयसा सम्प्रयुज्यते ॥ १३.१६१.५ ॥
જેનાથી કીર્તિ મળે છે, જેનાથી સમૃદ્ધિ મળે છે, અને જે રીતે વર્તતો માણસ કલ્યાણથી યુક્ત થાય છે.
13.161.6
आचाराल्लभते ह्यायुराचाराल्लभते श्रियम् ।
आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च ॥ १३.१६१.६ ॥
આચારથી જ માણસ આયુષ્ય મેળવે છે, આચારથી જ સમૃદ્ધિ મેળવે છે, આચારથી જ કીર્તિ મેળવે છે — મૃત્યુ પછી પણ અને અહીં પણ.
13.161.7
दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत् ।
त्रसन्ति चास्य भूतानि तथा परिभवन्ति च ॥ १३.१६१.७ ॥
દુરાચારી માણસ આ લોકમાં દીર્ઘ આયુ પામતો નથી. પ્રાણીઓ તેનાથી ડરે છે અને તેનો તિરસ્કાર કરે છે.
13.161.8
तस्मात्कुर्यादिहाचारं य इच्छेद्भूतिमात्मनः ।
अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ १३.१६१.८ ॥
તેથી જે પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છે તેણે અહીં સદાચાર આચરવો. સદાચાર પાપી શરીરવાળાના અશુભ લક્ષણનો પણ નાશ કરે છે.
13.161.9
आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चारित्रलक्षणाः ।
साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम् ॥ १३.१६१.९ ॥
આચાર એ ધર્મનું લક્ષણ છે; સજ્જનો ચારિત્ર્યના લક્ષણવાળા છે. સાધુઓનું વર્તન જેવું હોય તે જ આચારનું લક્ષણ છે.
13.161.10
अप्यदृष्टं श्रवादेव पुरुषं धर्मचारिणम् ।
स्वानि कर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रियम् ॥ १३.१६१.१० ॥
ધર્મનું આચરણ કરનાર અને પોતાનાં કર્મો કરનાર પુરુષને, જોયો ન હોય તોપણ કેવળ સાંભળવાથી લોકો તેને પ્રિય માને છે.
13.161.11
ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः ।
अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः ॥ १३.१६१.११ ॥
જે નાસ્તિક, નિષ્ક્રિય, ગુરુ અને શાસ્ત્રનું ઉલ્લંઘન કરનારા, અધર્મને જાણનારા અને દુરાચારી હોય છે, તેઓ અલ્પાયુ થાય છે.
13.161.12
विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं सङ्कीर्णमैथुनाः ।
अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिनः ॥ १३.१६१.१२ ॥
જે દુઃશીલ, મર્યાદા તોડનારા, સદા સંકીર્ણ મૈથુન કરનારા છે, તે માણસો અહીં અલ્પાયુ થાય છે અને નરકગામી બને છે.
13.161.13
सर्वलक्षणहीनोऽपि समुदाचारवान्नरः ।
श्रद्दधानोऽनसूयुश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ १३.१६१.१३ ॥
બધાં શુભ લક્ષણો ન હોવા છતાં, સદાચારી, શ્રદ્ધાવાન અને ઈર્ષ્યારહિત મનુષ્ય સો વર્ષ જીવે છે.
13.161.14
अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकः ।
अनसूयुरजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ १३.१६१.१४ ॥
ક્રોધરહિત, સત્યવાદી, જીવોને ન હણનાર, ઈર્ષ્યારહિત અને સરળ મનુષ્ય સો વર્ષ જીવે છે.
13.161.15
लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः सङ्कुसुको नेहायुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.१५ ॥
માટીનાં ઢેફાં મસળનાર, ઘાસ કાપનાર, નખ ચાવનાર, સદા એંઠો અને ગંદો રહેનાર મનુષ્ય અહીં દીર્ઘ આયુષ્ય પામતો નથી.
13.161.16
ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् ।
उत्थाय चोपतिष्ठेत पूर्वां सन्ध्यां कृताञ्जलिः।
एवमेवापरां सन्ध्यां समुपासीत वाग्यतः ॥ १३.१६१.१६ ॥
બ્રાહ્મ મુહૂર્તમાં જાગવું અને ધર્મ-અર્થનું ચિંતન કરવું. ઊઠીને હાથ જોડીને પૂર્વ સંધ્યાની ઉપાસના કરવી; એ જ રીતે વાણી સંયમિત રાખીને અપર સંધ્યાની પણ ઉપાસના કરવી.
13.161.17
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यन्तं कदाचन ।
नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् ॥ १३.१६१.१७ ॥
ઉગતા સૂર્યને અને આથમતા સૂર્યને ક્યારેય ન જોવો; ગ્રહણથી ઢંકાયેલા સૂર્યને, પાણીમાં રહેલા સૂર્યને, અને આકાશના મધ્યમાં આવેલા સૂર્યને પણ ન જોવો.
13.161.18
ऋषयो नित्यसन्ध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुवन् ॥ १३.१६१.१८ ॥
ઋષિઓએ નિત્ય સંધ્યોપાસનાને કારણે દીર્ઘ આયુષ્ય પ્રાપ્ત કર્યું.
13.161.19
सदर्भपाणिस्तत्कुर्वन्वाग्यतस्तन्मनाः शुचिः ।
तस्मात्तिष्ठेत्सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः ॥ १३.१६१.१९ ॥
કુશ હાથમાં લઈને, તે જ કરતાં, વાણી સંયમિત રાખીને, મન તેમાં લગાવીને, શુચિ થઈને — તેથી સદા સવાર અને સાંજની સંધ્યામાં વાણી સંયમિત રાખીને ઊભા રહેવું.
13.161.20
ये न पूर्वामुपासन्ते द्विजाः संध्यां न पश्चिमाम् ।
सर्वांस्तान्धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत् ॥ १३.१६१.२० ॥
જે દ્વિજો સવારની કે સાંજની સંધ્યાની ઉપાસના કરતા નથી, તે સર્વને ધાર્મિક રાજાએ શૂદ્રકર્મો કરાવવાં.
13.161.21
परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित् ।
नहीदृशमनायुष्यं लोके किञ्चन विद्यते ॥ १३.१६१.२१ ॥
કોઈ પણ વર્ણમાં ક્યારેય પરસ્ત્રીઓ પાસે ન જવું; જગતમાં આવું આયુષ્ય ઘટાડનારું બીજું કંઈ નથી.
13.161.22
यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम् ।
तादृशं विद्यते किञ्चिदनायुष्यं नृणामिह ॥ १३.१६१.२२ ॥
અહીં પુરુષ માટે પરસ્ત્રીસેવન જેટલું આયુષ્ય ઘટાડે છે, તેટલું ઘટાડનારું બીજું કંઈ અહીં નથી.
13.161.23
यावन्तो रोमकूपाः स्युः स्त्रीणां गात्रेषु निर्मिताः ।
तावद्वर्षसहस्राणि नरकं पर्युपासते ॥ १३.१६१.२३ ॥
સ્ત્રીઓનાં શરીરોમાં જેટલાં રોમકૂપ રચાયેલાં છે, તેટલાં હજાર વર્ષ (પુરુષો) નરકમાં વસે છે.
13.161.24
मैत्रं प्रसाधनं स्नानमञ्जनं दन्तधावनम् ।
पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम् ॥ १३.१६१.२४ ॥
મૈત્ર (મૈત્રી-આચાર), પ્રસાધન, સ્નાન, અંજન, દંતધાવન — આ સર્વ પૂર્વાહ્નમાં જ કરવું, અને દેવપૂજન પણ.
13.161.25
पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचन ।
नातिकल्यं नातिसायं न च मध्यंदिने स्थिते।
नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलैः सह ॥ १३.१६१.२५ ॥
મળમૂત્ર તરફ જોવું નહીં અને તેના પર ક્યારેય ઊભા રહેવું નહીં. અતિ પ્રભાતે, અતિ સાંજે, કે સૂર્ય મધ્યે હોય ત્યારે મધ્યાહ્નમાં જવું નહીં. અજાણ્યાઓ સાથે, એકલા, કે વૃષલો સાથે જવું નહીં.
13.161.26
पन्था देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च ।
वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च ॥ १३.१६१.२६ ॥
માર્ગ બ્રાહ્મણ, ગાયો અને રાજાઓને જ આપવો. વૃદ્ધ, ભારથી તપેલા, ગર્ભવતી સ્ત્રી અને દુર્બળને પણ માર્ગ આપવો.
13.161.27
प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान्वनस्पतीन् ।
चतुष्पदान्मङ्गलांश्च मान्यान्वृद्धान्द्विजानपि ॥ १३.१६१.२७ ॥
પ્રદક્ષિણા કરવી; પરિચિત વૃક્ષો, મંગળ ચતુષ્પાદ પ્રાણીઓ, માનનીય વૃદ્ધો અને દ્વિજોની પણ પ્રદક્ષિણા કરવી.
13.161.28
मध्यंदिने निशाकाले अर्धरात्रे च सर्वदा ।
चतुष्पथं न सेवेत उभे सन्ध्ये तथैव च ॥ १३.१६१.२८ ॥
મધ્યાહ્ને, રાત્રે, મધ્યરાત્રિએ અને હંમેશાં ચાર રસ્તાના ચોકમાં જવું નહીં; બંને સંધ્યાકાળે પણ એમ જ.
13.161.29
उपानहौ न वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत् ।
ब्रह्मचारी च नित्यं स्यात्पादं पादेन नाक्रमेत् ॥ १३.१६१.२९ ॥
બીજાઓએ પહેરેલાં ચંપલ અને વસ્ત્ર ન પહેરવાં. બ્રહ્મચારી સદા રહેવો; એક પગ બીજા પગ પર ન મૂકવો.
13.161.30
अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च जन्मनि ।
अष्टम्यामथ द्वादश्यां ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥ १३.१६१.३० ॥
અમાવાસ્યા, પૂર્ણિમા, ચતુર્દશી, જન્મદિવસ, અષ્ટમી અને દ્વાદશીએ બ્રહ્મચારી સદા બ્રહ્મચર્યમાં રહેવો.
13.161.31
वृथा मांसं न खादेनि पृष्ठमांसं तथैव च ।
आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत् ॥ १३.१६१.३१ ॥
નિરર્થક માંસ ન ખાવું, એ જ રીતે પીઠ પાછળ નિંદા પણ ન કરવી. ગાળ, અપવાદ અને ચાડી-ચુગલી છોડી દેવી.
13.161.32
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी ।
न हीनतो वरमभ्याददीत।
ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत ।
न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥ १३.१६१.३२ ॥
બીજાને પીડા આપનાર ન બનવું, ક્રૂર વચનો ન બોલવા. નીચ માણસ પાસેથી કંઈ પણ ન લેવું. જે વાણીથી બીજો ઉદ્વિગ્ન થાય, એવી પાપમય, પીડાદાયક વાત ન કહેવી.
13.161.33
अतिवादबाणा मुखतो निःसरन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य वा मर्मसु ये पतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ १३.१६१.३३ ॥
અતિ કઠોર વચનરૂપી બાણ મુખમાંથી નીકળે છે; એનાથી ઘવાયેલો માણસ રાત-દિવસ શોક કરે છે. બીજાના મર્મસ્થાને વાગતાં એવાં બાણ પંડિતે બીજાઓ પર ન છોડવાં.
13.161.34
संरोहत्यग्निना दग्धं वनं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ १३.१६१.३४ ॥
અગ્નિથી બળેલું વન ફરી લીલુંછમ થાય છે, કુહાડીથી કપાયેલું વન પણ. પરંતુ વાણીથી કહેલા બીભત્સ કઠોર વચનનો ઘા રૂઝાતો નથી.
13.161.35
कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरतः ।
वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः ॥ १३.१६१.३५ ॥
કાંટાળાં બાણ, લોખંડના બાણ શરીરમાંથી કાઢી શકાય છે. પણ વાણીનો કાંટો કાઢી શકાતો નથી, કારણ કે એ હૃદયમાં જ બેસી રહે છે.
13.161.36
हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान् ।
रूपद्रविणहीनांश्च सत्यहीनांश्च नाक्षिपेत् ॥ १३.१६१.३६ ॥
અંગહીન, વધારાના અંગવાળા, વિદ્યાહીન, વૃદ્ધ, રૂપ કે ધન વગરના અને સત્યહીન લોકોનો અનાદર ન કરવો.
13.161.37
नास्तिक्यं वेदनिन्दां च परनिन्दां च कुत्सनम् ।
द्वेषस्तम्भाभिमानं च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत् ॥ १३.१६१.३७ ॥
નાસ્તિકતા, વેદનિંદા, પરનિંદા, દ્વેષ, હઠ, અભિમાન અને કઠોરતાનો ત્યાગ કરવો.
13.161.38
परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत् ।
अन्यत्रि पुत्राच्छिष्याच्च शिक्षार्थं ताडनं स्मृतं ॥ १३.१६१.३८ ॥
બીજા પર દંડ ઉગામવો નહીં; ક્રોધથી તેને પાડી પણ દેવો નહીં. ફક્ત પુત્ર કે શિષ્યને શિક્ષણ માટે તાડન કરવું સ્મૃતિમાં વિહિત છે.
13.161.39
न ब्राह्म्णान्परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् ।
तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्तथाऽस्यायुर्न रिष्यते ॥ १३.१६१.३९ ॥
બ્રાહ્મણોની નિંદા ન કરવી, નક્ષત્રો તરફ નિર્દેશ ન કરવો, પક્ષની તિથિ ન કહેવી; તેથી તેનું આયુષ્ય ક્ષીણ થતું નથી.
13.161.40
अमावास्यामृते नित्यं दन्तधावनमाचरेत् ।
इतिहासपुराणानि दानं वेदं च नित्यशः।
गायत्रीमननं नित्यं कुर्यात्सन्ध्यां समाहितः ॥ १३.१६१.४० ॥
અમાવસ્યા સિવાય નિત્ય દાંતણ કરવું. ઇતિહાસ, પુરાણો, દાન અને વેદનો નિત્ય અભ્યાસ કરવો; નિત્ય ગાયત્રી-જપ કરીને એકાગ્ર મનથી સંધ્યા કરવી.
13.161.41
कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्यामाक्रम्य वा पुनः ।
पादप्रक्षालनं कुर्यात्स्वाध्याये भोजने तथा ॥ १३.१६१.४१ ॥
મળ-મૂત્ર ત્યાગ કર્યા પછી, અથવા રસ્તા પર ચાલ્યા પછી ફરી પગ ધોવા; તે જ રીતે સ્વાધ્યાય અને ભોજન સમયે પણ.
13.161.42
त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् ।
अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥ १३.१६१.४२ ॥
દેવોએ બ્રાહ્મણો માટે ત્રણ પવિત્ર વસ્તુઓ નક્કી કરી: પાણીથી ધોઈને અદૃશ્ય મલિનતા દૂર કરેલું, અને વાણીથી જેની પ્રશંસા થાય છે તે.
13.161.43
यावकं कृसरं मांसं शष्कुलीं पायसं तथा ।
आत्मार्थंतं न प्रकर्तव्यं देवार्थं तु प्रकल्पयेत् ॥ १३.१६१.४३ ॥
યાવક, કૃસર, માંસ, શષ્કુલી અને પાયસ પોતાના માટે ન બનાવવા; દેવો માટે જ તૈયાર કરવા.
13.161.44
नित्यमग्निं परिचरेद्भिक्षां दद्याच्च नित्यदा ।
दन्तकाष्ठे च सन्ध्यायां मलोत्सर्गे च मौनगः ॥ १३.१६१.४४ ॥
નિત્ય અગ્નિની સેવા કરવી અને હંમેશા ભિક્ષા આપવી; દાતણ કરતી વખતે, સંધ્યાએ અને મળત્યાગ વખતે મૌન રાખવું.
13.161.45
न चाभ्युदितसायी स्यात्प्रायश्चित्ती तथा भवेत् ।
मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत्।
आचार्यमथवाऽप्यन्तं तथाऽऽयुर्विदन्ते महत् ॥ १३.१६१.४५ ॥
સૂર્યોદય પછી ન સૂવું; સૂઈ જવાય તો પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. માતા-પિતાને ઊઠીને પહેલાં વંદન કરવું, અથવા આચાર્યને પણ; તેથી મહાન આયુષ્ય મળે છે.
13.161.46
वर्जयेद्दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यशः ।
भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि विवर्जयेत्।
उदङ्मुखश्च सततं शौचं कुर्यात्समाहितः ॥ १३.१६१.४६ ॥
હંમેશા વર્જિત દાતણો છોડવાં; શાસ્ત્રવિહિત વસ્તુઓ ખાવી, પર્વ દિવસોમાં તેમને પણ છોડવી. હંમેશા ઉત્તરમુખ બેસીને, એકાગ્રતાથી શૌચ કરવું.
13.161.47
अकृत्वा देवपूजां च नाचरेद्दन्तधावनम् ।
अकृत्वा देवपूजां च नान्यं गच्छेत्कदाचन।
अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम् ॥ १३.१६१.४७ ॥
દેવપૂજા કર્યા વિના દાતણ ન કરવું; દેવપૂજા કર્યા વિના ક્યારેય બીજે ન જવું; પરંતુ ગુરુ, વૃદ્ધ, ધાર્મિક કે વિચક્ષણ પાસે જવું અલગ છે.
13.161.48
अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैः ।
न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद्गर्भिणीं वा कदाचन ॥ १३.१६१.४८ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે મેલો અરીસો ન જોવો, અને અજાણી સ્ત્રી કે ગર્ભવતી સ્ત્રી પાસે ક્યારેય ન જવું.
13.161.49
दारसङ्ग्रहणात्पूर्वं नाचरेन्मैथुनं बुधः ।
अन्यथा त्ववकीर्णः स्यात्प्रायश्चित्तं सदाऽऽचरेत् ॥ १३.१६१.४९ ॥
બુદ્ધિમાને પત્ની સ્વીકાર્યા પહેલાં મૈથુન ન કરવું; નહિતર તે ભ્રષ્ટ થાય, તેથી સદા પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું.
13.161.50
नीदीक्षेत्परदारांश्च रहस्येकासनो भवेत् ।
इन्द्रियाणि सदा यच्छेत्स्वग्ने शुद्धमना भवेत् ॥ १३.१६१.५० ॥
પરસ્ત્રીઓ તરફ કામભાવથી ન જોવું; એકાંતમાં એકલા બેસવું; સદા ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત રાખવી; પોતાના અગ્નિ પાસે શુદ્ધ મનવાળા રહેવું.
13.161.51
उदक्शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यक्शिरा न च ।
प्राक्शिरास्तु स्वपेद्विद्वांस्तथा वै दक्षिणाशिराः ॥ १३.१६१.५१ ॥
વિદ્વાને ઉત્તર તરફ માથું રાખીને ન સૂવું, પશ્ચિમ તરફ માથું રાખીને પણ ન સૂવું; પૂર્વ તરફ માથું રાખીને સૂવું, અને એ જ રીતે દક્ષિણ તરફ પણ.
13.161.52
न भग्ने नावशीर्णो च शयने प्रस्वपीत च ।
नान्तर्धानेन संयुक्ते न च तिर्यक्कदाचन ॥ १३.१६१.५२ ॥
તૂટેલી કે જર્જરિત પથારી પર ન સૂવું, અને આચ્છાદિત પથારી પર પણ ન; અને ક્યારેય આડું થઈને ન સૂવું.
13.161.53
न चापि गच्छेत्कार्येण समयाद्वाऽपि नास्तिकैः ।
आसनं तु पदाऽऽकृष्य न प्रसज्जेत्तथा नरः ॥ १३.१६१.५३ ॥
કાર્ય માટે કે કરારના કારણે પણ નાસ્તિકો પાસે ન જવું; માણસે પગથી આસન ખેંચીને તેના પર આસક્ત થઈને ન બેસવું.
13.161.54
न नग्नः कर्हिचित्स्नायान्न निशायां कदाचन ।
स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः।
न निशायां पुनः स्नायादापद्यग्निद्विजान्तिके ॥ १३.१६१.५४ ॥
નગ્ન થઈને ક્યારેય સ્નાન ન કરવું, રાત્રે પણ ક્યારેય નહીં. સ્નાન કર્યા પછી બુદ્ધિમાને પોતાના અંગો લૂછવા નહીં. આપત્તિમાં પણ રાત્રે ફરી સ્નાન ન કરવું, અગ્નિ અને દ્વિજોની સમીપ સિવાય.
13.161.55
न चानुलिम्पेदस्नात्वा वासश्चापि न निर्धुनेत् ।
आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः ॥ १३.१६१.५५ ॥
સ્નાન કર્યા વિના લેપ ન લગાવવો, વસ્ત્રો પણ ન ખંખેરવાં. માણસે હંમેશાં ભીનાં વસ્ત્રો જ પહેરવાં.
13.161.56
स्रजश्च नावकृष्येत न बहिर्धारयीत च ।
उदक्यया च सम्भाषां न कुर्वीत कदाचन ॥ १३.१६१.५६ ॥
માળા ખેંચવી નહીં, તેને બહાર પહેરવી નહીં. રજસ્વલા સ્ત્રી સાથે ક્યારેય વાત ન કરવી.
13.161.57
नोत्सृजेत पुरिषं च क्षेत्रे मार्गस्य चान्तिके ।
उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात्कदाचन ॥ १३.१६१.५७ ॥
ખેતરમાં કે માર્ગની નજીક મળત્યાગ ન કરવો. મૂત્ર અને મળ બંને પાણીમાં ક્યારેય ન કરવાં.
13.161.58
देवालयेऽथ गोवृन्दे चैत्ये सस्येषु विश्रमे ।
भोक्ष्यं भुक्त्वा क्षुतेऽध्वानं गत्वा मूत्रपुरीषयोः।
द्विराचामेद्यथान्यायं हृद्गतं तु पिबन्नपः ॥ १३.१६१.५८ ॥
દેવાલયમાં, ગોસમૂહમાં, ચૈત્યમાં, પાકોની વચ્ચે, વિશ્રામસ્થાને, ભોજન પછી, છીંક પછી, માર્ગ ચાલ્યા પછી, અથવા મૂત્ર-મળ પછી, વિધિ અનુસાર બે વાર આચમન કરવું; હૃદય સુધી પહોંચે તેમ પાણી પીતાં.
13.161.59
अन्नं बुभुक्षमाणस्तु त्रिमुखेन स्पृशेदपः ।
भुक्त्वा चान्नं तथैव त्रिर्द्विः पुनः परिमार्जयेत् ॥ १३.१६१.५९ ॥
ભૂખ્યા માણસે ભોજન પહેલાં ત્રણ વાર પાણીનો સ્પર્શ કરવો. ભોજન કર્યા પછી પણ એ જ રીતે ત્રણ વાર અને ફરી બે વાર પાણીથી મુખ લૂછવું.
13.161.60
प्राङ्मुखो नित्यमश्नीयाद्वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् ।
प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत् ॥ १३.१६१.६० ॥
હંમેશાં પૂર્વ તરફ મુખ રાખીને ભોજન કરવું; વાણી સંયમિત રાખી, અન્નની નિંદા ન કરતાં ખાવું. મનથી (દોષો) દૂર કરવા, અને ભોજન પછી અગ્નિનો સ્પર્શ કરવો.
13.161.61
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।
धन्यं पश्चान्मुखो भुङ्क्त ऋतं भुङ्क्त उदङ्मुखः ॥ १३.१६१.६१ ॥
પૂર્વ તરફ મુખ રાખી ભોજન કરનાર દીર્ઘાયુ થાય છે; દક્ષિણ તરફ મુખ રાખી ભોજન કરનાર યશસ્વી થાય છે. પશ્ચિમ તરફ મુખ રાખી ભોજન કરનાર ધનવાન થાય છે; ઉત્તર તરફ મુખ રાખી ભોજન કરનાર ઋતનું (ધર્મવ્યવસ્થાનું) પાલન કરે છે.
13.161.62
अग्रासनो जितक्रोधो बालपूर्वस्त्वलङ्कृतः ।
घृताहुतिविशुद्धान्नं हुताग्निश्च क्षिपन्ग्रसेत् ॥ १३.१६१.६२ ॥
આસન પર પ્રથમ બેસનાર, ક્રોધ જીતનાર, બાળકોને પહેલાં આપનાર, સારાં વસ્ત્રો પહેરનાર, ઘીની આહુતિઓથી શુદ્ધ કરેલું અન્ન અગ્નિમાં આહુતિ આપીને, કોળિયા ફેંકી ફેંકીને ખાવું.
13.161.63
अग्निमालभ्य तोयेन सर्वान्प्राणानुपस्पृशेत् ।
गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितले तथा ॥ १३.१६१.६३ ॥
અગ્નિનો સ્પર્શ કરી, પાણીથી સર્વ પ્રાણો (ઇન્દ્રિયો)નો સ્પર્શ કરવો. સર્વ અંગોનો, નાભિનો, અને હથેળીમાં (પાણી લઈને) એ જ રીતે સ્પર્શ કરવો.
13.161.64
नाधितिष्ठेत्तुषं जातु केशभस्मकपालिकाः ।
अन्यस्य चाप्यवस्नातं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १३.१६१.६४ ॥
ફોતરાં, વાળ, રાખ અને માટીનાં ઠીકરાં પર કદી ઊભા ન રહેવું. બીજાએ સ્નાન કરેલી વસ્તુઓથી દૂર જ રહેવું.
13.161.65
शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च धारयेत् ।
निषष्णश्चापि खादेन न तु गच्छन्कदाचन ॥ १३.१६१.६५ ॥
શાંતિહોમ કરવા અને સાવિત્રી મંત્રો ધારણ કરવા. બેસીને જ ખાવું, ચાલતાં ક્યારેય નહીં.
13.161.66
मूत्रं नोत्तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे ।
आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् ॥ १३.१६१.६६ ॥
ઊભા રહીને મૂત્રત્યાગ ન કરવો; રાખ પર કે ગૌશાળામાં પણ નહીં. ભીના પગે ભોજન કરી શકાય, પણ ભીના પગે સૂવું નહીં.
13.161.67
आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो वर्षाणां जीवते शतम् ।
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन।
अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तता ह्यायुर्न रिष्यते ॥ १३.१६१.६७ ॥
ભીના પગે ભોજન કરનાર સો વર્ષ જીવે છે. એંઠા મોંએ અગ્નિ, ગાય અને બ્રાહ્મણ — આ ત્રણ તેજસ્વી વસ્તુઓને ક્યારેય ન અડકવું; એમ કરવાથી આયુષ્ય નાશ પામતું નથી.
13.161.68
त्रीणि ज्योतींषि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन ।
सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः ॥ १३.१६१.६८ ॥
એંઠા મોંએ ત્રણ જ્યોતિઓ ક્યારેય ન જોવી — સૂર્ય, ચંદ્ર અને બધાં નક્ષત્રો.
13.161.69
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रमन्ति यूनः स्थविर आगते ।
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥ १३.१६१.६९ ॥
વૃદ્ધ આવે ત્યારે યુવાનના પ્રાણ ઊંચે ચાલ્યા જાય છે; ઊભા થઈને અભિવાદન કરવાથી તે ફરી પાછા આવે છે.
13.161.70
अभिवादयीत वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वयम् ।
कृताञ्जलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात् ॥ १३.१६१.७० ॥
વૃદ્ધોને અભિવાદન કરવું અને પોતે આસન આપવું. હાથ જોડીને પાસે બેસવું; તેઓ જાય ત્યારે પાછળ જવું.
13.161.71
न चासीतासने भिन्ने भिन्नकांस्यं च वर्जयेत् ।
नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुमर्हति ॥ १३.१६१.७१ ॥
તૂટેલા આસન પર ન બેસવું અને તૂટેલું કાંસાનું પાત્ર ત્યજવું. એક જ વસ્ત્રે ભોજન ન કરવું; નગ્ન થઈને સ્નાન કરવું યોગ્ય નથી.
13.161.72
स्पप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोपि संविशेत् ।
उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाः ॥ १३.१६१.७२ ॥
નગ્ન થઈને સૂવું નહીં, અને ઉચ્છિષ્ટ હોય ત્યારે પણ સૂવું નહીં. ઉચ્છિષ્ટ હાથે માથાને ન અડવું, કારણ કે સર્વ પ્રાણ તેના પર આશ્રિત છે.
13.161.73
केशग्रहं प्रहारांश्च सिरस्येतान्विवर्जयेत् ।
न संहाताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः।
न चाभीक्ष्णं शिरःस्नायात्तथा स्यायुर्न रिष्यते ॥ १३.१६१.७३ ॥
વાળ પકડવા અને માથા પર પ્રહાર કરવા — આ છોડવાં. બંને હાથ જોડીને પોતાનું માથું ન ખંજવાળવું; વારંવાર માથે સ્નાન ન કરવું; તેથી આયુષ્ય ઘટતું નથી.
13.161.74
शिरःस्नातस्तु तैलैश्च नाङ्गं किञ्चिदपि स्पृशेत् ।
तिलपिष्टं न चाश्नीयाद्गतसर्वरसं तथा ॥ १३.१६१.७४ ॥
માથું નાહ્યા પછી તેલથી શરીરનું કોઈ અંગ પણ ન અડવું. તલનો લોટ ન ખાવો; જેનો બધો રસ ઊડી ગયો હોય એવું ભોજન પણ ન ખાવું.
13.161.75
नाध्यापयेत्तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन ।
वाते च पूतिगन्धे च मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥ १३.१६१.७५ ॥
ઉચ્છિષ્ટ હોય ત્યારે ભણાવવું નહીં, અને ક્યારેય પોતે પણ ભણવું નહીં. પવનમાં અને દુર્ગંધમાં, મનથી પણ તેનો વિચાર ન કરવો.
13.161.76
अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
आयुरस्य निकृन्तामि प्रज्ञामस्याददे तथा ॥ १३.१६१.७६ ॥
અહીં પ્રાચીન જ્ઞાનીઓ યમે ગાયેલી ગાથાઓનું કીર્તન કરે છે: 'હું એનું આયુષ્ય કાપીશ, અને એની પ્રજ્ઞા પણ લઈ લઈશ.'
13.161.77
उच्छिष्टो यः प्राद्रवति स्वाध्यायं चाधिगच्छति ।
यश्चानध्यायकालेऽपि मोहादभ्यस्यति द्विजः ॥ १३.१६१.७७ ॥
જે ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં દોડધામ કરીને સ્વાધ્યાય કરે છે, અને જે દ્વિજ અનધ્યાય સમયે પણ મોહથી અભ્યાસ કરે છે—
13.161.78
तस्य वेदः प्रणश्येत आयुश्चि परिहीयते ।
तस्माद्युक्तो ह्यनध्याये नाधीयीत कदाचन ॥ १३.१६१.७८ ॥
તેનો વેદ નાશ પામે છે અને આયુષ્ય ઘટે છે. તેથી અનધ્યાયમાં સંયમી માણસે કદી અધ્યયન ન કરવું.
13.161.79
प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिगां च प्रतिद्विजान् ।
ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः ॥ १३.१६१.७९ ॥
જે સૂર્ય સામે, અગ્નિ સામે, ગાય સામે, દ્વિજો સામે અને માર્ગમાં મૂત્ર કરે છે, તેઓ આયુષ્ય ગુમાવનારા થાય છે.
13.161.80
उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः ।
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथा हन्युर्न रिष्यते ॥ १३.१६१.८० ॥
દિવસે મળ-મૂત્ર બંને ઉત્તરાભિમુખ થઈને કરવાં; રાત્રે દક્ષિણાભિમુખ થઈને. આમ કરનારને હાનિ થતી નથી.
13.161.81
त्रीन्कृशान्नावजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषु ।
ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः ॥ १३.१६१.८१ ॥
દીર્ઘાયુની ઇચ્છા રાખનારે નિર્બળ લાગતા ત્રણનો અનાદર ન કરવો: બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને સર્પ; આ ત્રણેય આશીવિષ છે.
13.161.82
दहत्याशीविषः क्रुद्धो यावत्पश्यति चक्षुषा ।
क्षत्रियोपि दहेत्क्रुद्धो यावत्स्पृशति तेजसा ॥ १३.१६१.८२ ॥
ક્રોધિત આશીવિષ જ્યાં સુધી આંખથી જુએ ત્યાં સુધી બાળે છે. ક્રોધિત ક્ષત્રિય પણ પોતાના તેજથી જ્યાં સુધી સ્પર્શે ત્યાં સુધી બાળે છે.
13.161.83
ब्राह्म्णिस्तु कुलं हन्याद्ध्यानेनावेक्षितेन च ।
तस्मादेतत्त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डितः ॥ १३.१६१.८३ ॥
બ્રાહ્મણ ધ્યાનથી અને દૃષ્ટિથી કુળનો નાશ કરી શકે છે. તેથી પંડિતે આ ત્રણેનું યત્નપૂર્વક સેવન કરવું.
13.161.84
गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्तव्यः कदाचन ।
अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो युदिष्ठिर ॥ १३.१६१.८४ ॥
ગુરુ સાથે વેરમાં ક્યારેય હઠ ન કરવી. હે યુધિષ્ઠિર, ક્રોધિત ગુરુને મનાવીને પ્રસન્ન કરવા.
13.161.85
सम्यङ्मिथ्याप्रवृत्तेऽपि वर्तितव्यं गुराविह ।
गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशयः ॥ १३.१६१.८५ ॥
ગુરુ યોગ્ય વર્તન કરે કે અયોગ્ય, આ લોકમાં તેમની સાથે આદરથી વર્તવું. ગુરુનિંદા મનુષ્યોનું આયુષ્ય બાળી નાખે છે, એમાં સંશય નથી.
13.161.86
दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम् ।
उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा ॥ १३.१६१.८६ ॥
પોતાનું હિત ઇચ્છનારે નિવાસથી દૂર પેશાબ કરવો, દૂર પગ ધોવા, અને ઉચ્છિષ્ટ પણ દૂર ફેંકવું.
13.161.87
रक्तमाल्यं न धार्यं स्याच्छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः ।
वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं प्रभो ॥ १३.१६१.८७ ॥
લાલ માળા ન ધારણ કરવી; પંડિતો સફેદ માળા ધારણ કરે છે. હે પ્રભુ, કમળ અને કુવલય સિવાય.
13.161.88
रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयमित्यपि ।
काञ्चनीयाऽपि माला या न सा दुष्यति कर्हिचित् ॥ १३.१६१.८८ ॥
લાલ ફૂલ માથે ધારણ કરવાં; એ જ રીતે જંગલમાં ઉગેલાં ફૂલ પણ. સોનાની માળા પણ ક્યારેય દૂષિત થતી નથી.
13.161.89
स्नातस्य वर्णकं नित्यमार्द्रं दद्याद्विशांपते ॥ १३.१६१.८९ ॥
હે પ્રજાપતિ, સ્નાન કરેલા માણસને હંમેશાં તાજો લેપ આપવો જોઈએ.
13.161.90
विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरः ।
तथा नान्यधृतं धार्यं न चातिविकृतं तथा ॥ १३.१६१.९० ॥
બુદ્ધિમાન માણસે વસ્ત્ર ઊલટું ન પહેરવું; બીજાએ પહેરેલું કે અતિશય ફાટેલું પણ ન પહેરવું.
13.161.91
अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये नरोत्तम ।
अन्यद्रथ्यासु देवानामर्चायामन्यदेव हि ॥ १३.१६१.९१ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, સૂવા માટે જુદું વસ્ત્ર, રસ્તા પર પહેરવા માટે જુદું, અને દેવપૂજા માટે તો જુદું જ વસ્ત્ર હોવું જોઈએ.
13.161.92
प्रियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन स्थगरेण च ।
पृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान् ॥ १३.१६१.९२ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે પ્રિયંગુ અને ચંદન, બિલ્વ અને સ્થગર, તેમજ કેસર વડે અલગ અલગ લેપ કરવો.
13.161.93
उपवासं च कुर्वीत स्नातः शुचिरलङ्कृतः ।
नोपवासं वृथा कुर्याद्धनं नापहरेदिह ॥ १३.१६१.९३ ॥
સ્નાન કરીને, શુદ્ધ થઈને, શણગાર સજીને ઉપવાસ કરવો; વ્યર્થ ઉપવાસ ન કરવો, અને અહીં બીજાનું ધન ન હરવું.
13.161.94
पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी सदा भवेत् ।
समानमेकपात्रे तु भुञ्जेन्नान्नं जनेश्वर ॥ १३.१६१.९४ ॥
સર્વ પર્વકાળે માણસે હંમેશાં બ્રહ્મચારી રહેવું; હે જનેશ્વર, એક જ પાત્રમાં સાથે બેસીને અન્ન ન ખાવું.
13.161.95
नावलीढमवज्ञातमाघ्रातुं भक्षयेदपि ।
तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्षतामप्रदाय च ॥ १३.१६१.९५ ॥
ચાટેલું, તિરસ્કારેલું, માત્ર સૂંઘેલું ભોજન ન ખાવું; તેમ જ સાર કાઢી લીધેલું, અને જોનારાઓને ન આપીને ન ખાવું.
13.161.96
नासंनिविष्टो मेधावी नाशुचिर्नि च सत्यु च ।
प्रतिषिद्धान्नं धर्मेषु भक्ष्यान्भुञ्जीत पृष्ठतः ॥ १३.१६१.९६ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે યોગ્ય રીતે બેઠા વિના, અશુદ્ધ થઈને, અને નિષિદ્ધ અન્ન ન ખાવું; ખાવા યોગ્ય વસ્તુઓ પાછળથી ખાવી.
13.161.97
पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च ।
उदुम्बरं न खादेश्च भवार्थी पुरुषो नृप ॥ १३.१६१.९७ ॥
હે રાજા, કલ્યાણ ઇચ્છનારા પુરુષે પીપળ, વડ, શણશાક અને ઉમરડો ન ખાવાં.
13.161.98
आजं गव्यं च यन्मांसं मायूरं चैव वर्जयेत् ।
वर्जयेच्छुष्कमांसं च तथा पर्युषितं च यत् ॥ १३.१६१.९८ ॥
બકરી, ગાયનું માંસ અને મોરનું માંસ વર્જવું; સૂકું માંસ અને વાસી ભોજન પણ વર્જવું.
13.161.99
न पाणौ लवणं विद्वान्प्राश्नीयान्न च रात्रिषु ।
दधिसक्तून्न दोषायां पिबेन्मधु च नित्यशः ॥ १३.१६१.९९ ॥
વિદ્વાને હાથમાંનું મીઠું ચાખવું ન જોઈએ, રાત્રે ન ખાવું; રાત્રે દહીં-સત્તુ ન ખાવાં, હંમેશાં મધ પીવું.
13.161.100
सायं प्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः ।
वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च ॥ १३.१६१.१०० ॥
સાંજે અને સવારે ભોજન કરવું, વચ્ચે એકાગ્રતાથી ન ખાવું; વાળ ભળેલું અન્ન ન ખાવું, અને બીજાના શ્રાદ્ધનું ભોજન પણ ન ખાવું.
13.161.101
वाग्यतो नैकवस्त्रश्च नासंविष्टः कदाचन ।
भूमौ सदैव नाश्नीयान्नाशौचं न च शब्दवत् ॥ १३.१६१.१०१ ॥
મૌન રહીને, એક જ વસ્ત્ર પહેરીને, ક્યારેય સૂઈને નહીં, હંમેશાં જમીન પર બેસીને ભોજન કરવું; અશુદ્ધ અવસ્થામાં કે અવાજ કરતાં ભોજન ન કરવું.
13.161.102
तोयपूर्वं प्रदायान्नमतिथिभ्यो विशाम्पते ।
पश्चाद्भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः ॥ १३.१६१.१०२ ॥
હે રાજન, પાણી સાથે પહેલાં અન્ન અતિથિઓને આપીને, બુદ્ધિમાન માણસે પછી ભોજન કરવું; મન બીજે હોય ત્યારે પણ ભોજન ન કરવું.
13.161.103
समानमेकपङ्क्त्यां तु भोज्यमन्नं नरेश्वर ।
विषं हालाहलं भुङ्क्ते योऽप्रदाय सुहृज्जने ॥ १३.१६१.१०३ ॥
હે નરેશ્વર, એક જ પંક્તિમાં બેસીને ભોજ્ય અન્ન સમાનપણે વહેંચીને ખાવું; જે મિત્રોને આપ્યા વિના ખાય છે, તે હાલાહલ ઝેર ખાય છે.
13.161.104
पानीयं पायसं सक्तून्दधि सर्पिर्मधून्यपि ।
निरस्य शेषमन्येषां न प्रदेयं तु कस्यचित् ॥ १३.१६१.१०४ ॥
પીવાનું પાણી, ખીર, સત્તુ, દહીં, ઘી અને મધ પણ — બીજાઓ માટેનું બાકી રાખી, કોઈને (ઉચ્છિષ્ટ) ન આપવું.
13.161.105
भुञ्जानो मनुजव्याघ्र नैव शङ्कां समाचरेत् ।
दधि चाप्यनु पानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना ॥ १३.१६१.१०५ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર, ભોજન કરતી વખતે શંકા ન રાખવી; કલ્યાણ ઇચ્છનારે ભોજન પછી દહીં પણ ન પીવું.
13.161.106
आचम्य चैकहस्तेन परिस्राव्य तथोदकम् ।
अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत् ॥ १३.१६१.१०६ ॥
આચમન કરીને, એક હાથે પાણી ગાળીને, પછી જમણા પગના અંગૂઠા પર પાણી છાંટવું.
13.161.107
पाणिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्ट्वा चाग्निं समाहितः ।
ज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नोति प्रयोगकुशलो नरः ॥ १३.१६१.१०७ ॥
હાથ માથા પર મૂકીને, એકાગ્ર ચિત્તે અગ્નિને સ્પર્શીને, કર્મકુશળ માણસ સ્વજનોમાં શ્રેષ્ઠતા પામે છે.
13.161.108
अद्भिः प्राणान्समालभ्य नाभिं पाणितले तथा ।
स्पृशंश्चैव प्रतिष्ठेत न चाप्यार्द्रेण पाणिना ॥ १३.१६१.१०८ ॥
પાણીથી પ્રાણોને સ્પર્શીને, હથેળીથી નાભિને સ્પર્શીને ઊભો રહે; ભીના હાથથી પણ નહીં.
13.161.109
अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्तमुदाहृतम् ।
कनिष्ठिकायाः पश्चात्तु देवतीर्थमिहोच्यते ॥ १३.१६१.१०९ ॥
અંગૂઠાના મૂળ નીચે હથેળીમાં બ્રાહ્મ તીર્થ કહેવાયું છે; કનિષ્ઠિકાની પાછળની બાજુને અહીં દેવતીર્થ કહેવાય છે.
13.161.110
अङ्गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्च भारत ।
तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्ट्वाऽऽपो न्यायतः सदा ॥ १३.१६१.११० ॥
અંગૂઠા અને તર્જની વચ્ચેના ભાગથી, હે ભારત, પાણીને સ્પર્શીને સદા ન્યાયપૂર્વક પિતૃકર્મ કરવું.
13.161.111
परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन ।
न मन्युः कश्चिदुत्पाद्यः पुरुषेणि भवार्थिना ॥ १३.१६१.१११ ॥
બીજાની નિંદા ન કરવી, કદી અપ્રિય વચન ન બોલવું; કલ્યાણ ઇચ્છતા માણસે કોઈ ક્રોધ ઉત્પન્ન ન કરવો.
13.161.112
एतितैस्तु कथां नेच्छेद्दर्शनं च विवर्जयेत् ।
संसर्गं च न गच्छेत तथाऽऽयुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.११२ ॥
તેમની સાથે વાતચીત ન ઇચ્છવી, તેમનું દર્શન પણ ટાળવું; તેમના સંસર્ગમાં ન જવું; તો માણસ દીર્ઘ આયુષ્ય પામે છે.
13.161.113
न दिवा मैथुनं गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम् ।
न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत्तथाऽऽयुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.११३ ॥
દિવસે મૈથુન ન કરવું, કન્યા કે વેશ્યા પાસે ન જવું, અને સ્નાન ન કર્યું હોય તેવી સ્ત્રી પાસે પણ ન જવું; એ રીતે મનુષ્ય દીર્ઘાયુ પામે છે.
13.161.114
स्वेस्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते ।
त्रिः पीत्वाऽऽपो द्विः प्रमृज्य कृतशौचो भवेन्नरः ॥ १३.१६१.११४ ॥
પોતપોતાના તીર્થથી આચમન કરીને, યોગ્ય કાર્ય માટે તૈયાર થઈને, ત્રણ વાર પાણી પીને અને બે વાર લૂછીને મનુષ્ય શુદ્ધ થવો.
13.161.115
इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानवः ।
कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा ॥ १३.१६१.११५ ॥
મનુષ્યે ઇન્દ્રિયોને એક વાર સ્પર્શી અને ત્રણ વાર પાણી છાંટીને વેદવિહિત કર્મથી પિતૃકર્મ અને દેવકર્મ કરવું.
13.161.116
ब्राह्मणार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृणु कौरव ।
प्रवृत्तं चाहितं चोक्त्वा बहुभोजनवत्तदा ॥ १३.१६१.११६ ॥
હે કૌરવ, બ્રાહ્મણો માટેનું જે શૌચ છે તે પણ મારી પાસેથી સાંભળ; પહેલાં કહેલું અને અહિતકારક, વધુ ભોજન જેવું તે શૌચ.
13.161.117
सर्वशौचेषु ब्राह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत् ।
निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत् ॥ १३.१६१.११७ ॥
સર્વ શૌચમાં બ્રાહ્મ તીર્થથી સ્પર્શ કરવો; થૂંકીને અને છીંક ખાધા પછી પણ પાણી સ્પર્શે તો મનુષ્ય શુચિ થાય છે.
13.161.118
निष्ठिवने मैथुने च क्षुते अक्ष्याविमेचने ।
उदक्या दर्शने तद्वन्नग्नस्याचमनं स्मृतम्।
स्पृशेत्कर्णं सप्रणवं सूर्यमीक्षेत्सदा तदा ॥ १३.१६१.११८ ॥
થૂંકવા, મૈથુન, છીંક, આંખ ખોલવી, રજસ્વલા સ્ત્રીને જોવી અને નગ્ન હોવું એ પ્રસંગોમાં આચમન વિહિત છે; ત્યારે પ્રણવ સાથે કાન સ્પર્શ કરી સદા સૂર્યને જોવો.
13.161.119
वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रमनाथा च स्वसा गुरुः ।
कुलीनः पण्डित इति रक्ष्या निःस्वः स्वशक्तितः।
गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च ॥ १३.१६१.११९ ॥
વૃદ્ધો, સગાંસંબંધીઓ, મિત્રો, અનાથ બહેન, ગુરુ, કુલીન અને પંડિતો—એમની રક્ષા કરવી; નિર્ધનોને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ઘરમાં રાખવા. તેમને ઘરમાં વસાવવું શુભ અને આયુષ્યવર્ધક છે.
13.161.120
गृहे पारावता धार्याः शुकाश्च सहशारिकाः ।
देवताप्रतिमाऽऽदर्शश्चन्दनाः पुष्पवल्लिकाः ॥ १३.१६१.१२० ॥
ઘરમાં કબૂતરો પાળવા, પોપટ અને મેના પણ; દેવમૂર્તિ, અરીસો, ચંદન અને પુષ્પલતાઓ પણ રાખવી.
13.161.121
शुद्धं जलं सुवर्णं च रजतं गृहमङ्गलम् ।
गृहेष्वेते न पापाय यथा वै तैलपायिकाः ॥ १३.१६१.१२१ ॥
શુદ્ધ જળ, સોનું, ચાંદી અને ગૃહમંગળ વસ્તુઓ ઘરમાં પાપકારક નથી હોતી, જેમ તેલ પીનારા દીવા.
13.161.122
उद्दीपकाश्च गृध्रास्च कपोता भ्रमरास्तथा ।
निविशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदाऽऽचरेत् ॥ १३.१६१.१२२ ॥
ઉદ્દીપકો (સળગાવનારાં), ગીધ, કબૂતરો અને ભમરા ત્યાં પ્રવેશે તો ત્યારે શાંતિ-કર્મ જ કરવું.
13.161.123
अमङ्गल्यः सतां शापस्तथाऽऽक्रोशो महात्मनाम् ।
महात्मनोतिगुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हिचित्। ॥ १३.१६१.१२३ ॥
સજ્જનનો શાપ અને મહાત્માઓની નિંદા અમંગળ છે. મહાત્માઓની અતિ ગુપ્ત વાતો ક્યારેય કહેવી નહીં.
13.161.124
अगम्याश्च न गच्छेत राज्ञः पत्नीं सखीस्तथा ।
वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर ॥ १३.१६१.१२४ ॥
અગમ્ય સ્ત્રીઓ પાસે ન જવું — રાજાની પત્ની અને સખીઓ પાસે પણ નહીં; વૈદ્યો, બાળકો, વૃદ્ધો અને સેવકોની (પત્નીઓ પાસે પણ નહીં), હે યુધિષ્ઠિર.
13.161.125
बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च ।
सम्बन्धिनां च राजेन्द्र तथाऽऽयुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.१२५ ॥
સગાંઓ, બ્રાહ્મણો, શરણે આવેલા અને સંબંધીઓનો આદર કરનાર, હે રાજેન્દ્ર, દીર્ઘાયુ પામે છે.
13.161.126
ब्राह्मणस्तपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम् ।
तदा वसेत्सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर ॥ १३.१६१.१२६ ॥
સૂર્યના તાપ અને અગ્નિથી યોગ્ય રીતે બાંધેલા નિવાસમાં, હે મનુજેશ્વર, સમૃદ્ધિ ઇચ્છનાર બુદ્ધિમાન સદા વસવું જોઈએ.
13.161.127
सन्ध्यायां न स्वपेद्राजन्विद्यां न च समाचरेत् ।
न भुञ्जीत च मेधावी तथाऽऽयुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.१२७ ॥
હે રાજન, સંધ્યા સમયે ન સૂવું, વિદ્યાનો અભ્યાસ ન કરવો અને ભોજન પણ ન કરવું. આ રીતે બુદ્ધિમાન દીર્ઘાયુ પામે છે.
13.161.128
नक्तं न कुर्यात्पित्र्याणि नक्तं चैव प्रसाधनम् ।
पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता ॥ १३.१६१.१२८ ॥
રાત્રે પિતૃકર્મ ન કરવું, રાત્રે શૃંગાર ન કરવો, અને રાત્રે જળક્રિયા પણ ન કરવી; સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે એ રીતે વર્તવું.
13.161.129
वर्जनीयाश्चैव नित्यं सक्तवो निशि भारत ।
शेषाणि चावदातानि पानीयं चापि भोजने ॥ १३.१६१.१२९ ॥
હે ભારત, રાત્રે સત્તુ હંમેશાં વર્જ્ય છે; ભોજનમાં બચેલી શુદ્ધ વસ્તુઓ અને પાણી પણ (રાત્રે વર્જ્ય છે).
13.161.130
सौहित्यं न च कर्तव्यं रात्रौ न च समाचरेत् ।
न भुक्त्वा मैथुनं गच्छेन्न धावेन्नातिहासकम्।
द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत् ॥ १३.१६१.१३० ॥
અતિશય ભોજન ન કરવું; રાત્રે તે ન કરવું. ભોજન કર્યા પછી મૈથુન ન કરવું, દોડવું નહીં, અતિશય હસવું પણ નહીં. દ્વિજને હાનિ ન કરવી; ભોજન પછી (એવાં કર્મો) ન કરવાં.
13.161.131
महाकुले प्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा ।
वयसाऽवरां सुनक्षत्रां कन्यामावोढुमर्हति ॥ १३.१६१.१३१ ॥
મહાન કુળમાં જન્મેલી, શુભ લક્ષણોવાળી, વયમાં નાની અને શુભ નક્ષત્રમાં જન્મેલી કન્યા સાથે વિવાહ કરવો યોગ્ય છે.
13.161.132
अपत्यमुत्पाद्य ततः प्रतिष्ठाप्य कुलं तथा ।
पुत्राः प्रदेया जातेषु कुलधर्मेषु भारत ॥ १३.१६१.१३२ ॥
સંતાન ઉત્પન્ન કરીને અને કુળની પ્રતિષ્ઠા સ્થાપીને, હે ભારત, જન્મેલા પુત્રોને કુળધર્મોમાં નિયુક્ત કરવા જોઈએ.
13.161.133
कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते ।
पुत्रा निवेश्याश्च कुलाद्भृत्या लभ्याश्च भारत ॥ १३.१६१.१३३ ॥
કન્યા ઉત્પન્ન કરીને બુદ્ધિમાન કુળપુત્રને આપવી જોઈએ. હે ભારત, પુત્રોને સ્થાપિત કરવા અને કુળમાંથી સેવકો મેળવવા જોઈએ.
13.161.134
शिरःस्नातोथ कुर्वीत दैवं पित्र्यमथापि च ॥ १३.१६१.१३४ ॥
માથું સ્નાન કરીને પછી દેવકર્મ અને પિતૃકર્મ કરવું જોઈએ.
13.161.135
तैलं जन्मदिनेऽष्टम्यां चतुर्दश्यां च पर्वसु ।
नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ्जातो भवेन्नरः।
न प्रोष्ठपदयोः कार्यं तथाऽऽग्नेये च भारत ॥ १३.१६१.१३५ ॥
જન્મદિવસે, અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ તથા પર્વોના દિવસે તેલ ન લગાડવું. જે નક્ષત્રમાં માણસ જન્મ્યો હોય તેમાં પણ ન કરવું. હે ભારત, પ્રૌષ્ઠપદ નક્ષત્રોમાં અને આગ્નેય નક્ષત્રમાં પણ ન કરવું.
13.161.136
दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यरिं च विवर्जयेत् ।
ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत् ॥ १३.१६१.१३६ ॥
ભયંકર સમયોમાં અને બધે શત્રુ-નક્ષત્ર વર્જવું. જ્યોતિષમાં જે જે કહેવાયેલું છે તે બધું વર્જવું.
13.161.137
प्राङ्मुखः श्मश्रुकर्माणि कारयेत्सुसमाहितः ।
उदङ्मुखो वा राजेन्द्र तथाऽऽयुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.१३७ ॥
હે રાજેન્દ્ર, એકાગ્ર ચિત્તે પૂર્વ દિશામાં મુખ રાખીને દાઢી-મૂછ કરાવવી, અથવા ઉત્તર દિશામાં; એનાથી મહાન આયુષ્ય મળે છે.
13.161.138
सामुद्रेणाम्यसा स्नानं क्षौरं श्राद्धेषु भोजनम् ।
अन्तर्वत्नीपतिः कुर्वन्न पुत्रफलमश्नुते ॥ १३.१६१.१३८ ॥
દરિયાના જળથી સ્નાન, શ્રાદ્ધમાં ક્ષૌર અને ભોજન — ગર્ભવતી પત્નીનો પતિ આ કરે તો તેને પુત્રફળ મળતું નથી.
13.161.139
सतां गुरूणां वृद्धानां कुलस्त्रीणां विशेषतः ।
परिवादं न च ब्रूयात्परेषामात्मनस्तथा।
परिवादो ह्यधर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ ॥ १३.१६१.१३९ ॥
સજ્જનો, ગુરુઓ, વૃદ્ધો અને ખાસ કરીને કુલસ્ત્રીઓની નિંદા ન કરવી; બીજાઓની અને પોતાની પણ એમ જ; કારણ કે નિંદા અધર્મ કહેવાય છે, હે ભરતર્ષભ.
13.161.140
वर्जयेद्व्यङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरोत्तम ।
समार्षां व्यङ्गिकां श्चैव मातुः सकुलजां तथा ॥ १३.१६१.१४० ॥
હે નરોત્તમ, અંગવિકલ સ્ત્રી અને કન્યાને ત્યજવી; એ જ રીતે સમાર્ષ વંશની, અંગવિકલ અને માતાના કુળમાં જન્મેલી કન્યાને પણ.
13.161.141
वृद्धां प्रव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम् ।
तथा निकृष्टवर्णा च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत्। ॥ १३.१६१.१४१ ॥
વૃદ્ધા, પ્રવ્રજિતા, એ જ રીતે પતિવ્રતા, નીચ વર્ણની અને ઉચ્ચ વર્ણની સ્ત્રીને પણ ત્યજવી.
13.161.142
अयोनिं च वियोनिं च न गच्छेत विचक्षणः ।
पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न त्वमुद्वोढुमर्हसि ॥ १३.१६१.१४२ ॥
વિચક્ષણ પુરુષે અયોનિ અને વિયોનિ સ્ત્રી પાસે ન જવું; પિંગળા અને કુષ્ઠિની સ્ત્રીને તારે પરણવી ન જોઈએ.
13.161.143
अपस्मारिकुले जातां निहीनां चापि वर्जयेत् ।
श्वित्रिणां च कुले जातां क्षयिणां मनुजेश्वर ॥ १३.१६१.१४३ ॥
હે મનુજેશ્વર, અપસ્મારીના કુળમાં જન્મેલી, નીચ કુળની, શ્વેતકુષ્ઠીના કુળમાં જન્મેલી અને ક્ષયરોગીના કુળમાં જન્મેલી કન્યાને પણ વર્જવી જોઈએ.
13.161.144
सुरोमशामतिस्थूलां कन्यां मातृपितृस्थिताम् ।
अलज्जां भ्रातृजां तुष्टां वर्जयेद्रक्तकेशिनीम् ॥ १३.१६१.१४४ ॥
અતિ રોમવાળી, અતિ સ્થૂળ, માતાપિતા સાથે રહેતી કન્યા, નિર્લજ્જ, ભાઈની પુત્રી, સંતુષ્ટ અને લાલ વાળવાળી કન્યાને વર્જવી જોઈએ.
13.161.145
लक्षणैरन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणैः ।
मनोज्ञां दर्शनीयां च तां भवान्वोढुमर्हति ॥ १३.१६१.१४५ ॥
જે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત અને લક્ષણોથી પ્રશંસનીય છે, જે મનોહર અને દર્શનીય છે, તેને જ તમે પરણવા યોગ્ય છો.
13.161.146
महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर ।
अवरा पतिता चैव न ग्राह्या भूतिमिच्छता ॥ १३.१६१.१४६ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, મહાન કુળમાં કે સમાન કુળમાં લગ્ન કરવા જોઈએ. સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે નીચ અને પતિત કન્યાનો સ્વીકાર ન કરવો.
13.161.147
अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन क्रियाः सुविहिताश्च याः ।
वेदे च ब्राह्मणैः प्रोक्तास्ताश्च सर्वाः समाचरेत् ॥ १३.१६१.१४७ ॥
પ્રયત્નપૂર્વક અગ્નિઓ પ્રગટાવીને, સુવિહિત અને વેદમાં બ્રાહ્મણોએ કહેલી જે ક્રિયાઓ છે, તે સર્વનું આચરણ કરવું.
13.161.148
न चेर्ष्या स्त्रीषु कर्तव्या रक्ष्या दाराश्च सर्वशः ।
अनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्यां विवर्जयेत् ॥ १३.१६१.१४८ ॥
સ્ત્રીઓ પ્રત્યે ઈર્ષ્યા ન કરવી; પત્નીઓનું સર્વ રીતે રક્ષણ કરવું. ઈર્ષ્યા આયુષ્ય ઘટાડનારી છે, તેથી ઈર્ષ્યા વર્જવી.
13.161.149
अनायुष्यं दिवा स्वप्नं तथाऽभ्युदितशायिता ।
प्रातर्निशायां च तथा ये चोच्छिष्टा भवन्ति च ॥ १३.१६१.१४९ ॥
દિવસે ઊંઘવું આયુષ્ય ઘટાડે છે, તેમ જ સૂર્યોદય પછી સૂવું પણ; સવારે અને રાત્રે પણ તેમ જ, અને જે એંઠાં થાય તે પણ.
13.161.150
पारदार्यमनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथा ।
यत्नतो वै न कर्तव्यमत्याशश्चैव भारत ॥ १३.१६१.१५० ॥
પરસ્ત્રીગમન આયુષ્ય ઘટાડે છે, તેમ જ નાપિતના એંઠાથી અશુદ્ધ થવું પણ; હે ભારત, પ્રયત્નપૂર્વક આ ન કરવું, અને અતિ આશા પણ.
13.161.151
सन्ध्यां न भुञ्ज्यान्न स्नायेन्न पुरीषं समुत्सृजेत् ।
प्रयतश्च भवेत्तस्यां न च किञ्चित्समाचरेत् ॥ १३.१६१.१५१ ॥
સંધ્યા સમયે ભોજન ન કરવું, સ્નાન ન કરવું, મળત્યાગ ન કરવો; તે સમયે સંયમી રહેવું અને કંઈ પણ કર્મ ન કરવું.
13.161.152
ब्राह्मणान्पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिप ।
देवांश्च प्रणमेत्स्नातो गुरूंश्चाप्यभिवादयेत् ॥ १३.१६१.१५२ ॥
હે નરાધિપ, સ્નાન કરીને બ્રાહ્મણોનું પણ પૂજન કરવું; સ્નાન કરેલાએ દેવોને પ્રણામ કરવા અને ગુરુઓને અભિવાદન કરવું.
13.161.153
अनिमन्त्रितो न गच्छेत यज्ञं गच्छेत दर्शकः ।
अनर्चिते ह्यनायुष्यं गमनं तत्र भारत ॥ १३.१६१.१५३ ॥
આમંત્રણ વિના ન જવું; યજ્ઞમાં દર્શક તરીકે જઈ શકાય. હે ભારત, જ્યાં સત્કાર ન થાય ત્યાં જવું આયુષ્ય ઘટાડે છે.
13.161.154
न चैकेन परिव्रज्यं न गन्तव्यं तथा निशि ।
नानापदि परस्यान्नमनिमन्त्रितमाहरेत् ॥ १३.१६१.१५४ ॥
એકલા ફરવું નહીં, રાત્રે પણ જવું નહીં. નાના પ્રકારની આપત્તિમાં બીજાનું અન્ન આમંત્રણ વિના લેવું નહીં.
13.161.155
एकोद्दिष्टं न भुञ्जीत प्रथमं तु विशेषतः ।
सपिण्डीकरणं वर्ज्यं सविधानं च मासिकम् ॥ १३.१६१.१५५ ॥
એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધનું ભોજન ખાસ કરીને પહેલું ન ખાવું. સપિંડીકરણ અને વિધિસર માસિક શ્રાદ્ધ વર્જ્ય છે.
13.161.156
अनागतायां सन्ध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत् ॥ १३.१६१.१५६ ॥
સંધ્યા આવે તે પહેલાં, પશ્ચિમ દિશામાં (સૂર્યાસ્ત સમયે) ઘરમાં જ રહેવું.
13.161.157
मातुः पितुर्गुरूणां च कार्यमेवानुशासनम् ।
हितं चाप्यहितं चापि न विचार्यं नरर्षभ ॥ १३.१६१.१५७ ॥
માતા, પિતા અને ગુરુજનોની આજ્ઞાનું જ પાલન કરવું. હે નરશ્રેષ્ઠ, તે હિતકર છે કે અહિતકર એનો વિચાર ન કરવો.
13.161.158
क्षत्रियस्तु विशेषेण धनुर्वेदं समभ्यसेत् ।
धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यो नाराधिप ॥ १३.१६१.१५८ ॥
ક્ષત્રિયે ખાસ કરીને ધનુર્વેદનો સારી રીતે અભ્યાસ કરવો. હે નરાધિપ, ધનુર્વેદ અને વેદમાં પણ પ્રયત્ન કરવો.
13.161.159
हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह ।
यत्नवान्भव राजेन्द्र यत्नवान्सुवमेधते ॥ १३.१६१.१५९ ॥
હાથીની પીઠ પર, ઘોડાની પીઠ પર અને રથ-સંચાલનમાં પણ પ્રયત્નશીલ રહો. હે રાજેન્દ્ર, પ્રયત્નશીલ માણસ સારી રીતે વૃદ્ધિ પામે છે.
13.161.160
अप्रधृष्यश्च शत्रूमां भृत्यानां स्वजनस्य च ।
प्रजापालनयुक्तश्च नारतिं लभते क्वचित् ॥ १३.१६१.१६० ॥
શત્રુઓ, સેવકો અને સ્વજનો માટે અજેય રહીને, પ્રજાપાલનમાં લાગેલો માણસ ક્યારેય અસંતોષ પામતો નથી.
13.161.161
युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत ।
गान्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप ॥ १३.१६१.१६१ ॥
હે ભારત, તારે યુક્તિશાસ્ત્ર અને શબ્દશાસ્ત્ર જાણવાં જોઈએ; ગાંધર્વશાસ્ત્ર અને કલાઓ પણ સારી રીતે જાણવી જોઈએ, હે નરાધિપ.
13.161.162
पुराणमितिहासाश्च तथाऽऽख्यानानि यानि च ।
महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यमेव ते ॥ १३.१६१.१६२ ॥
પુરાણો, ઇતિહાસો, તેમજ જે આખ્યાનો છે અને મહાત્માઓનું ચરિત્ર, એ તારે હંમેશાં સાંભળવાં જોઈએ.
13.161.163
मान्यानां माननं कुर्यान्निन्द्यानां निन्दनं तथा ।
गोब्राह्मणार्थे युध्येत प्राणानपि परित्यजेत् ॥ १३.१६१.१६३ ॥
માનનીયોનું સન્માન કરવું, નિંદનીયોની નિંદા કરવી; ગાયો અને બ્રાહ્મણો માટે યુદ્ધ કરવું, પ્રાણ પણ ત્યાગી દેવા.
13.161.164
न स्त्रीषु सज्जेद्द्रष्टव्यं शक्त्या दानरुचिर्भवेत् ।
न ब्राह्मणान्परिभवेत्कार्पण्यं ब्राह्मणैर्वृतम्।
पतितान्नाभिभाषेत नाह्वयेत रजस्वलाम् ॥ १३.१६१.१६४ ॥
સ્ત્રીઓમાં આસક્ત ન થવું, તેમને માત્ર જોવા યોગ્ય ગણવી; શક્તિ અનુસાર દાનમાં રુચિ રાખવી. બ્રાહ્મણોનો તિરસ્કાર ન કરવો, બ્રાહ્મણોએ અપનાવેલી કૃપણતાનો પણ નહીં. પતિતો સાથે વાત ન કરવી, રજસ્વલા સ્ત્રીને ન બોલાવવી.
13.161.165
पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन्न चाह्वयेत् ।
स्नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद्विचक्षणः ॥ १३.१६१.१६५ ॥
રજસ્વલા પત્ની પાસે ન જવું, તેને બોલાવવી પણ નહીં; ચોથા દિવસે સ્નાન કરેલી પત્ની પાસે વિચક્ષણ પુરુષે રાત્રે જવું.
13.161.166
पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठेऽहनि पुमान्भवेत् ।
आषोडशादृतुर्मुख्यः पुत्रजन्मनि शब्दितः ॥ १३.१६१.१६६ ॥
પાંચમા દિવસે સ્ત્રી (કન્યા) અને છઠ્ઠા દિવસે પુરુષ (પુત્ર) થાય છે. સોળ દિવસ સુધીનો ઋતુકાળ પુત્રજન્મ માટે મુખ્ય કહેવાયો છે.
13.161.167
एतेन विधिना पत्नीमुपगच्छेत पण्डितः ।
ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि पूजनीयानि सर्वशः ॥ १३.१६१.१६७ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે આ જ વિધિ પ્રમાણે પત્ની પાસે જવું; જ્ઞાતિજનો, સગાં અને મિત્રોનું સર્વ રીતે સન્માન કરવું.
13.161.168
यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ।
अत ऊर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप ॥ १३.१६१.१६८ ॥
યથાશક્તિ વિવિધ દક્ષિણા સાથે યજ્ઞો કરવા; ત્યાર પછી, હે નરાધિપ, અરણ્યનો આશ્રય લેવો.
13.161.169
एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः ।
शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर ॥ १३.१६१.१६९ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આયુષ્યનાં લક્ષણોનો આ સંકેત તને કહેવાયો છે; બાકીનું ત્રૈવિદ્ય વૃદ્ધો પાસેથી જાણવું.
13.161.170
एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः ।
शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर ॥ १३.१६१.१७० ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આયુષ્યનાં લક્ષણોનો આ સંકેત તને કહેવાયો છે; બાકીનું ત્રૈવિદ્ય વૃદ્ધો પાસેથી જાણવું.
13.161.171
आचारो भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः ।
आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ १३.१६१.१७१ ॥
સદાચાર સમૃદ્ધિ ઉત્પન્ન કરે છે, સદાચાર કીર્તિ વધારે છે. સદાચારથી જ આયુષ્ય વધે છે; સદાચાર અશુભ લક્ષણોનો નાશ કરે છે.
13.161.172
आगमानां हि सर्वेषामाचारः श्रेष्ठ उच्यते ।
आचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते ॥ १३.१६१.१७२ ॥
સર્વ આગમોમાં આચાર જ શ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે. આચારથી ધર્મ ઉત્પન્ન થાય છે; ધર્મથી આયુષ્ય વધે છે.
13.161.173
एतद्यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
अनुकम्प्य सर्ववर्णान्ब्रह्मणा समुदाहृतम् ॥ १३.१६१.१७३ ॥
આ યશ, દીર્ઘાયુ, સ્વર્ગ અને મહાન કલ્યાણ આપનારું છે; સર્વ વર્ણો પર કરુણા કરીને બ્રહ્માએ આનો ઉપદેશ કર્યો છે.