महाभारत · अध्याय 13.161
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.161.1
शतायुरुक्तः पुरुषः शतवीर्यश्चि वैदिके ।
कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह ॥ १३.१६१.१ ॥
वेदात मनुष्य शंभर वर्षे जगतो आणि शंभरपट पराक्रमी असतो असे सांगितले आहे; मग हे पितामहा, माणसे का मरतात, अगदी बालकेही?
13.161.2
आयुष्मान्केन भवति अल्पायुर्वाऽपि मानवः ।
केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते श्रियम् ॥ १३.१६१.२ ॥
माणूस कशाने दीर्घायुषी होतो किंवा अल्पायुषी होतो? कशाने कीर्ती मिळवतो आणि कशाने समृद्धी मिळवतो?
13.161.3
तपसा ब्रह्मचर्येण जपैर्होमैस्तथा परैः ।
जन्मना यदि वाऽचारात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.१६१.३ ॥
तपाने, ब्रह्मचर्याने, जपाने, होमांनी आणि इतर साधनांनी, जन्माने किंवा आचाराने — हे पितामहा, ते मला सांगा.
13.161.4
अत्र तेऽहं प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्येनि मानवः ॥ १३.१६१.४ ॥
तू मला जे विचारतोस ते येथे मी तुला सांगेन — कशाने माणूस अल्पायुषी होतो आणि कशाने दीर्घायुषी होतो.
13.161.5
येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रियम् ।
यथा च वर्तयन्पुरुषः श्रेयसा सम्प्रयुज्यते ॥ १३.१६१.५ ॥
ज्याने कीर्ती मिळते, ज्याने समृद्धी मिळते, आणि ज्या प्रकारे वागणारा माणूस कल्याणाने युक्त होतो.
13.161.6
आचाराल्लभते ह्यायुराचाराल्लभते श्रियम् ।
आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च ॥ १३.१६१.६ ॥
आचारानेच माणूस आयुष्य मिळवतो, आचारानेच समृद्धी मिळवतो, आचारानेच कीर्ती मिळवतो — मृत्यूनंतरही आणि येथेही.
13.161.7
दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत् ।
त्रसन्ति चास्य भूतानि तथा परिभवन्ति च ॥ १३.१६१.७ ॥
दुराचारी मनुष्याला इह लोकी दीर्घायुष्य लाभत नाही. प्राणी त्याला घाबरतात आणि त्याचा अपमान करतात.
13.161.8
तस्मात्कुर्यादिहाचारं य इच्छेद्भूतिमात्मनः ।
अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ १३.१६१.८ ॥
म्हणून जो स्वतःचे कल्याण इच्छितो त्याने येथे सदाचार पाळावा. सदाचार पापी शरीर असलेल्याचेही अशुभ लक्षण नष्ट करतो.
13.161.9
आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चारित्रलक्षणाः ।
साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम् ॥ १३.१६१.९ ॥
आचार हेच धर्माचे लक्षण आहे; सज्जन हे चारित्र्याचे लक्षण असलेले असतात. साधूंचे वर्तन जसे असते, तेच आचाराचे लक्षण.
13.161.10
अप्यदृष्टं श्रवादेव पुरुषं धर्मचारिणम् ।
स्वानि कर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रियम् ॥ १३.१६१.१० ॥
धर्माचरण करणारा आणि आपली कर्मे करणारा पुरुष, पाहिलेला नसला तरी केवळ ऐकण्याने लोक त्याला प्रिय मानतात.
13.161.11
ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः ।
अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः ॥ १३.१६१.११ ॥
जे नास्तिक, निष्क्रिय, गुरु व शास्त्र यांचे उल्लंघन करणारे, अधर्म जाणणारे आणि दुराचारी असतात, ते अल्पायु होतात.
13.161.12
विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं सङ्कीर्णमैथुनाः ।
अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिनः ॥ १३.१६१.१२ ॥
जे दुःशील, मर्यादा मोडणारे, सदैव संकीर्ण मैथुन करणारे असतात, ते मनुष्य इह लोकी अल्पायु होतात आणि नरकात जातात.
13.161.13
सर्वलक्षणहीनोऽपि समुदाचारवान्नरः ।
श्रद्दधानोऽनसूयुश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ १३.१६१.१३ ॥
सर्व शुभ लक्षणे नसली तरीही, सदाचारी, श्रद्धावान आणि असूयारहित मनुष्य शंभर वर्षे जगतो.
13.161.14
अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकः ।
अनसूयुरजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ १३.१६१.१४ ॥
क्रोधरहित, सत्यवादी, प्राण्यांना त्रास न देणारा, असूयारहित आणि सरळ मनुष्य शंभर वर्षे जगतो.
13.161.15
लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः सङ्कुसुको नेहायुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.१५ ॥
मातीची ढेकळे चुरडणारा, गवत कापणारा, नखे चावणारा, नेहमी उष्टावलेला आणि अस्वच्छ असा मनुष्य इथे दीर्घायुष्य मिळवत नाही.
13.161.16
ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् ।
उत्थाय चोपतिष्ठेत पूर्वां सन्ध्यां कृताञ्जलिः।
एवमेवापरां सन्ध्यां समुपासीत वाग्यतः ॥ १३.१६१.१६ ॥
ब्राह्म मुहूर्तावर जागे व्हावे आणि धर्म व अर्थ यांचे चिंतन करावे. उठून हात जोडून पूर्व संध्येची उपासना करावी; तसेच वाणी संयमित ठेवून अपर संध्येचीही उपासना करावी.
13.161.17
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यन्तं कदाचन ।
नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् ॥ १३.१६१.१७ ॥
उगवत्या सूर्याकडे आणि मावळत्या सूर्याकडे कधीही पाहू नये; ग्रहणाने झाकलेल्या सूर्याकडे, पाण्यातील सूर्याकडे आणि आकाशाच्या मध्यावर आलेल्या सूर्याकडेही पाहू नये.
13.161.18
ऋषयो नित्यसन्ध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुवन् ॥ १३.१६१.१८ ॥
ऋषींनी नित्य संध्योपासनेमुळे दीर्घायुष्य मिळवले.
13.161.19
सदर्भपाणिस्तत्कुर्वन्वाग्यतस्तन्मनाः शुचिः ।
तस्मात्तिष्ठेत्सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः ॥ १३.१६१.१९ ॥
कुश हातात घेऊन, तेच करीत, वाणी संयमित ठेवून, मन त्यात लावून, शुचिर्भूत होऊन — म्हणून सदैव सकाळच्या व संध्याकाळच्या संध्येत वाणी संयमित ठेवून उभे राहावे.
13.161.20
ये न पूर्वामुपासन्ते द्विजाः संध्यां न पश्चिमाम् ।
सर्वांस्तान्धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत् ॥ १३.१६१.२० ॥
जे द्विज सकाळची किंवा संध्याकाळची संध्या उपासत नाहीत, त्या सर्वांना धार्मिक राजाने शूद्रकर्मे करावयास लावावीत.
13.161.21
परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित् ।
नहीदृशमनायुष्यं लोके किञ्चन विद्यते ॥ १३.१६१.२१ ॥
कोणत्याही वर्णात कधीही परस्त्रियांकडे जाऊ नये; जगात असे आयुष्य कमी करणारे दुसरे काहीही नाही.
13.161.22
यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम् ।
तादृशं विद्यते किञ्चिदनायुष्यं नृणामिह ॥ १३.१६१.२२ ॥
येथे पुरुषाला परस्त्रीसेवन जितके आयुष्य कमी करते, तितके कमी करणारे दुसरे काही येथे नाही.
13.161.23
यावन्तो रोमकूपाः स्युः स्त्रीणां गात्रेषु निर्मिताः ।
तावद्वर्षसहस्राणि नरकं पर्युपासते ॥ १३.१६१.२३ ॥
स्त्रियांच्या शरीरात जितकी रोमकूपे निर्माण झालेली आहेत, तितकी हजारो वर्षे (पुरुष) नरकात वास करतात.
13.161.24
मैत्रं प्रसाधनं स्नानमञ्जनं दन्तधावनम् ।
पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम् ॥ १३.१६१.२४ ॥
मैत्र (मैत्री-आचार), प्रसाधन, स्नान, अंजन, दंतधावन — हे सर्व पूर्वाह्नीच करावे, आणि देवतापूजनही.
13.161.25
पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचन ।
नातिकल्यं नातिसायं न च मध्यंदिने स्थिते।
नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलैः सह ॥ १३.१६१.२५ ॥
मलमूत्राकडे पाहू नये आणि त्यावर कधीही उभे राहू नये. अति पहाटे, अति सायंकाळी किंवा सूर्य माथ्यावर असताना दुपारी जाऊ नये. अनोळखी लोकांसोबत, एकटे किंवा वृषलांसोबत जाऊ नये.
13.161.26
पन्था देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च ।
वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च ॥ १३.१६१.२६ ॥
मार्ग ब्राह्मणांना, गायींना आणि राजांनाच द्यावा. वृद्ध, ओझ्याने तापलेले, गर्भवती स्त्री आणि दुर्बल यांनाही मार्ग द्यावा.
13.161.27
प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान्वनस्पतीन् ।
चतुष्पदान्मङ्गलांश्च मान्यान्वृद्धान्द्विजानपि ॥ १३.१६१.२७ ॥
प्रदक्षिणा करावी; परिचित वृक्ष, मंगल चतुष्पाद प्राणी, मान्य वृद्ध आणि द्विजांचीही प्रदक्षिणा करावी.
13.161.28
मध्यंदिने निशाकाले अर्धरात्रे च सर्वदा ।
चतुष्पथं न सेवेत उभे सन्ध्ये तथैव च ॥ १३.१६१.२८ ॥
मध्यान्ही, रात्री, मध्यरात्री आणि सदैव चौकात (चतुष्पथात) जाऊ नये; दोन्ही संध्याकाळीही तसेच.
13.161.29
उपानहौ न वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत् ।
ब्रह्मचारी च नित्यं स्यात्पादं पादेन नाक्रमेत् ॥ १३.१६१.२९ ॥
इतरांनी घातलेली पादत्राणे आणि वस्त्र वापरू नये. ब्रह्मचारी सदैव असावा; एक पाय दुसऱ्या पायावर ठेवू नये.
13.161.30
अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च जन्मनि ।
अष्टम्यामथ द्वादश्यां ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥ १३.१६१.३० ॥
अमावास्या, पौर्णिमा, चतुर्दशी, जन्मदिवस, अष्टमी आणि द्वादशी या दिवशी ब्रह्मचारी सदैव ब्रह्मचर्यात असावा.
13.161.31
वृथा मांसं न खादेनि पृष्ठमांसं तथैव च ।
आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत् ॥ १३.१६१.३१ ॥
व्यर्थ मांस खाऊ नये, तसेच पाठीमागे निंदा करू नये. शिवीगाळ, अपवाद आणि चुगली यांचा त्याग करावा.
13.161.32
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी ।
न हीनतो वरमभ्याददीत।
ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत ।
न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥ १३.१६१.३२ ॥
इतरांना त्रास देणारा होऊ नये, क्रूर शब्द बोलू नये. हीन माणसाकडून काहीही स्वीकारू नये. ज्या शब्दांनी दुसरा उद्विग्न होईल, असे पापमय, वेदनादायी बोलू नये.
13.161.33
अतिवादबाणा मुखतो निःसरन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य वा मर्मसु ये पतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ १३.१६१.३३ ॥
अतिकठोर शब्दरूपी बाण तोंडातून निघतात; त्यांनी जखमी झालेला माणूस रात्रंदिवस शोक करतो. दुसऱ्याच्या मर्मस्थानी लागणारे ते बाण पंडिताने इतरांवर सोडू नयेत.
13.161.34
संरोहत्यग्निना दग्धं वनं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ १३.१६१.३४ ॥
आगीने जळालेले रान पुन्हा हिरवेगार होते; कुऱ्हाडीने तोडलेलेही रान पुन्हा फुटते. पण वाचेने बोललेल्या घाणेरड्या कठोर शब्दांची जखम भरत नाही.
13.161.35
कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरतः ।
वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः ॥ १३.१६१.३५ ॥
काटेरी बाण, लोखंडी बाण शरीरातून काढता येतात. पण वाचेचा काटा काढता येत नाही, कारण तो हृदयातच रुतून बसतो.
13.161.36
हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान् ।
रूपद्रविणहीनांश्च सत्यहीनांश्च नाक्षिपेत् ॥ १३.१६१.३६ ॥
अपंग, अधिक अवयव असलेल्यांना, विद्याहीनांना, वृद्धांना, रूप व धन नसलेल्यांना आणि सत्यहीनांना अपमानित करू नये.
13.161.37
नास्तिक्यं वेदनिन्दां च परनिन्दां च कुत्सनम् ।
द्वेषस्तम्भाभिमानं च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत् ॥ १३.१६१.३७ ॥
नास्तिकता, वेदनिंदा, परनिंदा, द्वेष, हट्टीपणा, अभिमान आणि कठोरता यांचा त्याग करावा.
13.161.38
परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत् ।
अन्यत्रि पुत्राच्छिष्याच्च शिक्षार्थं ताडनं स्मृतं ॥ १३.१६१.३८ ॥
दुसऱ्यावर दंड उगारू नये; रागाने त्याला पाडूही नये. केवळ पुत्र किंवा शिष्य यांना शिक्षणासाठी ताडन करणे स्मृतीत सांगितले आहे.
13.161.39
न ब्राह्म्णान्परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् ।
तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्तथाऽस्यायुर्न रिष्यते ॥ १३.१६१.३९ ॥
ब्राह्मणांची निंदा करू नये, नक्षत्रांकडे निर्देश करू नये, पक्षाची तिथी सांगू नये; म्हणजे त्याचे आयुष्य क्षीण होत नाही.
13.161.40
अमावास्यामृते नित्यं दन्तधावनमाचरेत् ।
इतिहासपुराणानि दानं वेदं च नित्यशः।
गायत्रीमननं नित्यं कुर्यात्सन्ध्यां समाहितः ॥ १३.१६१.४० ॥
अमावास्या वगळता नित्य दातुन करावे. इतिहास, पुराणे, दान आणि वेद यांचा नित्य अभ्यास करावा; नित्य गायत्री-जप करून एकाग्र मनाने संध्या करावी.
13.161.41
कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्यामाक्रम्य वा पुनः ।
पादप्रक्षालनं कुर्यात्स्वाध्याये भोजने तथा ॥ १३.१६१.४१ ॥
मलमूत्र विसर्जनानंतर, किंवा रस्त्यावर चालल्यानंतर पुन्हा पाय धुवावेत; तसेच स्वाध्याय आणि भोजनाच्या वेळीही.
13.161.42
त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् ।
अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥ १३.१६१.४२ ॥
देवतांनी ब्राह्मणांसाठी तीन पवित्र गोष्टी नेमल्या: पाण्याने धुतलेले, न दिसणारी अशुद्धी दूर केलेले, आणि वाणीने ज्याची स्तुती होते ते.
13.161.43
यावकं कृसरं मांसं शष्कुलीं पायसं तथा ।
आत्मार्थंतं न प्रकर्तव्यं देवार्थं तु प्रकल्पयेत् ॥ १३.१६१.४३ ॥
यावक, कृसर, मांस, शष्कुली आणि पायस हे स्वतःसाठी तयार करू नयेत; देवतांसाठीच तयार करावेत.
13.161.44
नित्यमग्निं परिचरेद्भिक्षां दद्याच्च नित्यदा ।
दन्तकाष्ठे च सन्ध्यायां मलोत्सर्गे च मौनगः ॥ १३.१६१.४४ ॥
नित्य अग्नीची सेवा करावी आणि नेहमी भिक्षा द्यावी; दंतकाष्ठाच्या वेळी, संध्याकाळी आणि मलविसर्जनाच्या वेळी मौन धारण करावे.
13.161.45
न चाभ्युदितसायी स्यात्प्रायश्चित्ती तथा भवेत् ।
मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत्।
आचार्यमथवाऽप्यन्तं तथाऽऽयुर्विदन्ते महत् ॥ १३.१६१.४५ ॥
सूर्योदयानंतर झोपू नये; झोपल्यास प्रायश्चित्त घ्यावे. आई-वडिलांना उठून प्रथम वंदन करावे, किंवा आचार्यांनाही; त्यामुळे दीर्घायुष्य लाभते.
13.161.46
वर्जयेद्दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यशः ।
भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि विवर्जयेत्।
उदङ्मुखश्च सततं शौचं कुर्यात्समाहितः ॥ १३.१६१.४६ ॥
नेहमी वर्ज्य असलेली दंतकाष्ठे सोडावीत; शास्त्रात सांगितलेले पदार्थ सेवन करावेत, पर्वदिवशी त्यांचाही त्याग करावा. नेहमी उत्तराभिमुख होऊन, एकाग्र चित्ताने शौच करावे.
13.161.47
अकृत्वा देवपूजां च नाचरेद्दन्तधावनम् ।
अकृत्वा देवपूजां च नान्यं गच्छेत्कदाचन।
अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम् ॥ १३.१६१.४७ ॥
देवपूजा केल्याशिवाय दंतधावन करू नये; देवपूजा केल्याशिवाय कधीही इतरत्र जाऊ नये, पण गुरू, वृद्ध, धार्मिक किंवा विचक्षण व्यक्तीकडे जाणे वेगळे.
13.161.48
अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैः ।
न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद्गर्भिणीं वा कदाचन ॥ १३.१६१.४८ ॥
बुद्धिमान लोकांनी मलिन आरसा पाहू नये, आणि अनोळखी स्त्री किंवा गर्भिणी स्त्रीकडे कधीही जाऊ नये.
13.161.49
दारसङ्ग्रहणात्पूर्वं नाचरेन्मैथुनं बुधः ।
अन्यथा त्ववकीर्णः स्यात्प्रायश्चित्तं सदाऽऽचरेत् ॥ १३.१६१.४९ ॥
बुद्धिमानाने पत्नी स्वीकारण्यापूर्वी मैथुन करू नये; अन्यथा तो भ्रष्ट होईल, म्हणून त्याने नेहमी प्रायश्चित्त करावे.
13.161.50
नीदीक्षेत्परदारांश्च रहस्येकासनो भवेत् ।
इन्द्रियाणि सदा यच्छेत्स्वग्ने शुद्धमना भवेत् ॥ १३.१६१.५० ॥
परस्त्रियांकडे कामदृष्टीने पाहू नये; एकांतात एकटे बसावे; नेहमी इंद्रियांना संयमात ठेवावे; आपल्या अग्नीजवळ शुद्ध मनाने असावे.
13.161.51
उदक्शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यक्शिरा न च ।
प्राक्शिरास्तु स्वपेद्विद्वांस्तथा वै दक्षिणाशिराः ॥ १३.१६१.५१ ॥
विद्वानाने उत्तरेकडे डोके ठेवून झोपू नये, पश्चिमेकडे डोके ठेवूनही नाही; पूर्वेकडे डोके ठेवूनच झोपावे, आणि तसेच दक्षिणेकडेही.
13.161.52
न भग्ने नावशीर्णो च शयने प्रस्वपीत च ।
नान्तर्धानेन संयुक्ते न च तिर्यक्कदाचन ॥ १३.१६१.५२ ॥
तुटलेल्या किंवा जीर्ण झालेल्या शय्येवर झोपू नये, आणि आच्छादन असलेल्या शय्येवरही नाही; आणि कधीही आडवे होऊन झोपू नये.
13.161.53
न चापि गच्छेत्कार्येण समयाद्वाऽपि नास्तिकैः ।
आसनं तु पदाऽऽकृष्य न प्रसज्जेत्तथा नरः ॥ १३.१६१.५३ ॥
कार्यासाठी किंवा कराराने देखील नास्तिकांकडे जाऊ नये; माणसाने पायाने आसन ओढून त्यावर आसक्त होऊन बसू नये.
13.161.54
न नग्नः कर्हिचित्स्नायान्न निशायां कदाचन ।
स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः।
न निशायां पुनः स्नायादापद्यग्निद्विजान्तिके ॥ १३.१६१.५४ ॥
नग्न होऊन कधीही स्नान करू नये, रात्रीही कधी करू नये. स्नान केल्यानंतर सुज्ञ माणसाने आपले अवयव पुसू नयेत. आपत्तीतही रात्री पुन्हा स्नान करू नये, अग्नी व द्विजांच्या समीप असल्याशिवाय.
13.161.55
न चानुलिम्पेदस्नात्वा वासश्चापि न निर्धुनेत् ।
आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः ॥ १३.१६१.५५ ॥
स्नान न करता लेप लावू नये, वस्त्रेही झटकू नयेत. मानवाने सदा ओलेच वस्त्र परिधान करावे.
13.161.56
स्रजश्च नावकृष्येत न बहिर्धारयीत च ।
उदक्यया च सम्भाषां न कुर्वीत कदाचन ॥ १३.१६१.५६ ॥
माळ ओढू नये, ती बाहेर धारण करू नये. रजस्वला स्त्रीशी कधीही संभाषण करू नये.
13.161.57
नोत्सृजेत पुरिषं च क्षेत्रे मार्गस्य चान्तिके ।
उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात्कदाचन ॥ १३.१६१.५७ ॥
शेतात किंवा मार्गाजवळ शौच करू नये. मूत्र व शौच दोन्ही पाण्यात कधीही करू नये.
13.161.58
देवालयेऽथ गोवृन्दे चैत्ये सस्येषु विश्रमे ।
भोक्ष्यं भुक्त्वा क्षुतेऽध्वानं गत्वा मूत्रपुरीषयोः।
द्विराचामेद्यथान्यायं हृद्गतं तु पिबन्नपः ॥ १३.१६१.५८ ॥
देवालयात, गोसमूहात, चैत्यात, पिकांमध्ये, विश्रांतिस्थानी, भोजनानंतर, शिंकेनंतर, मार्गक्रमणानंतर किंवा मूत्र-शौचानंतर यथाविधी दोनदा आचमन करावे; हृदयापर्यंत पोहोचेल असे पाणी पिताना.
13.161.59
अन्नं बुभुक्षमाणस्तु त्रिमुखेन स्पृशेदपः ।
भुक्त्वा चान्नं तथैव त्रिर्द्विः पुनः परिमार्जयेत् ॥ १३.१६१.५९ ॥
भुकेलेल्या माणसाने जेवणापूर्वी तीन वेळा पाण्याला स्पर्श करावा. जेवण झाल्यावरही तसेच तीन वेळा आणि पुन्हा दोन वेळा पाण्याने मुख पुसावे.
13.161.60
प्राङ्मुखो नित्यमश्नीयाद्वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् ।
प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत् ॥ १३.१६१.६० ॥
नेहमी पूर्वाभिमुख बसून जेवण करावे; वाणी संयमित ठेवून, अन्नाची निंदा न करता जेवावे. मनाने (दोष) दूर सारावे आणि जेवण झाल्यावर अग्नीला स्पर्श करावा.
13.161.61
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।
धन्यं पश्चान्मुखो भुङ्क्त ऋतं भुङ्क्त उदङ्मुखः ॥ १३.१६१.६१ ॥
पूर्वाभिमुख जेवणारा दीर्घायुषी होतो; दक्षिणाभिमुख जेवणारा यशस्वी होतो. पश्चिमाभिमुख जेवणारा धनवान होतो; उत्तराभिमुख जेवणारा ऋताचे (धर्मशिस्तीचे) पालन करतो.
13.161.62
अग्रासनो जितक्रोधो बालपूर्वस्त्वलङ्कृतः ।
घृताहुतिविशुद्धान्नं हुताग्निश्च क्षिपन्ग्रसेत् ॥ १३.१६१.६२ ॥
प्रथम आसनावर बसणारा, क्रोध जिंकलेला, मुलांना आधी देणारा, चांगले वस्त्र नेसलेला, तुपाच्या आहुतींनी शुद्ध केलेले अन्न अग्नीत आहुती देऊन घास फेकत फेकत खावे.
13.161.63
अग्निमालभ्य तोयेन सर्वान्प्राणानुपस्पृशेत् ।
गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितले तथा ॥ १३.१६१.६३ ॥
अग्नीला स्पर्श करून पाण्याने सर्व प्राणांना (इंद्रियांना) स्पर्श करावा. सर्व अवयवांना, नाभीला आणि तळहातात (पाणी घेऊन) त्याचप्रमाणे स्पर्श करावा.
13.161.64
नाधितिष्ठेत्तुषं जातु केशभस्मकपालिकाः ।
अन्यस्य चाप्यवस्नातं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १३.१६१.६४ ॥
भुसा, केस, राख आणि मडक्याच्या तुकड्यांवर कधीही उभे राहू नये. दुसऱ्याने स्नान केलेल्या वस्तूपासून दूर राहावे.
13.161.65
शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च धारयेत् ।
निषष्णश्चापि खादेन न तु गच्छन्कदाचन ॥ १३.१६१.६५ ॥
शांतिहोम करावेत आणि सावित्री मंत्र धारण करावेत. बसूनच जेवावे, चालत असताना कधीही जेवू नये.
13.161.66
मूत्रं नोत्तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे ।
आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् ॥ १३.१६१.६६ ॥
उभ्या राहून लघवी करू नये; राखेवर किंवा गोठ्यात करू नये. ओल्या पायांनी जेवावे, पण ओल्या पायांनी निजू नये.
13.161.67
आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो वर्षाणां जीवते शतम् ।
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन।
अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तता ह्यायुर्न रिष्यते ॥ १३.१६१.६७ ॥
ओल्या पायांनी जेवणारा शंभर वर्षे जगतो. उष्टे तोंड असताना अग्नी, गाय आणि ब्राह्मण ही तीन तेजस्वी वस्तू कधीही स्पर्श करू नये; असे केल्याने आयुष्य नष्ट होत नाही.
13.161.68
त्रीणि ज्योतींषि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन ।
सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः ॥ १३.१६१.६८ ॥
उष्टे तोंड असताना तीन ज्योतींकडे कधीही पाहू नये — सूर्य, चंद्र आणि सर्व नक्षत्रे.
13.161.69
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रमन्ति यूनः स्थविर आगते ।
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥ १३.१६१.६९ ॥
वृद्ध आल्यावर तरुणाचे प्राण वर जातात; उठून उभे राहून अभिवादन केल्याने ते पुन्हा परत येतात.
13.161.70
अभिवादयीत वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वयम् ।
कृताञ्जलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात् ॥ १३.१६१.७० ॥
वृद्धांना अभिवादन करावे आणि स्वतः आसन द्यावे. हात जोडून जवळ बसावे; ते जाताना त्यांच्या मागोमाग जावे.
13.161.71
न चासीतासने भिन्ने भिन्नकांस्यं च वर्जयेत् ।
नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुमर्हति ॥ १३.१६१.७१ ॥
तुटक्या आसनावर बसू नये आणि तुटकी कांस्यपात्रे वर्ज्य करावीत. एकाच वस्त्रात भोजन करू नये; नग्न होऊन स्नान करणे योग्य नाही.
13.161.72
स्पप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोपि संविशेत् ।
उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाः ॥ १३.१६१.७२ ॥
नग्न होऊन निजू नये, आणि उष्टे असतानाही निजू नये. उष्ट्या हाताने डोके स्पर्शू नये, कारण सर्व प्राण त्यावरच आश्रित आहेत.
13.161.73
केशग्रहं प्रहारांश्च सिरस्येतान्विवर्जयेत् ।
न संहाताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः।
न चाभीक्ष्णं शिरःस्नायात्तथा स्यायुर्न रिष्यते ॥ १३.१६१.७३ ॥
केस धरणे व डोक्यावर प्रहार करणे हे टाळावे. दोन्ही हात एकत्र करून स्वतःचे डोके खाजवू नये; वारंवार डोक्यावर स्नान करू नये; त्यामुळे आयुष्य नष्ट होत नाही.
13.161.74
शिरःस्नातस्तु तैलैश्च नाङ्गं किञ्चिदपि स्पृशेत् ।
तिलपिष्टं न चाश्नीयाद्गतसर्वरसं तथा ॥ १३.१६१.७४ ॥
डोक्यास स्नान केल्यानंतर तेलाने शरीराचा कोणताही अवयव स्पर्शू नये. तिळाची पिठी खाऊ नये; ज्याचा सर्व रस गेला आहे असे अन्नही खाऊ नये.
13.161.75
नाध्यापयेत्तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन ।
वाते च पूतिगन्धे च मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥ १३.१६१.७५ ॥
उष्टे असताना शिकवू नये आणि कधीही स्वतः अभ्यासही करू नये. वाऱ्यात व दुर्गंधात, मनानेही त्याचा विचार करू नये.
13.161.76
अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
आयुरस्य निकृन्तामि प्रज्ञामस्याददे तथा ॥ १३.१६१.७६ ॥
येथे पुरातन जाणते यमाने गायिलेल्या गाथा सांगतात: 'याचे आयुष्य मी तोडीन, आणि याची प्रज्ञाही घेईन.'
13.161.77
उच्छिष्टो यः प्राद्रवति स्वाध्यायं चाधिगच्छति ।
यश्चानध्यायकालेऽपि मोहादभ्यस्यति द्विजः ॥ १३.१६१.७७ ॥
जो उच्छिष्ट अवस्थेत धावपळ करत स्वाध्याय करतो, आणि जो द्विज अनध्यायाच्या वेळीही मोहाने अभ्यास करतो—
13.161.78
तस्य वेदः प्रणश्येत आयुश्चि परिहीयते ।
तस्माद्युक्तो ह्यनध्याये नाधीयीत कदाचन ॥ १३.१६१.७८ ॥
त्याचा वेद नष्ट होतो आणि आयुष्य कमी होते. म्हणून अनध्यायात संयमी माणसाने कधीही अध्ययन करू नये.
13.161.79
प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिगां च प्रतिद्विजान् ।
ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः ॥ १३.१६१.७९ ॥
जे सूर्याकडे तोंड करून, अग्नीकडे, गाईकडे, द्विजांकडे तोंड करून आणि मार्गावर लघवी करतात, ते अल्पायुषी होतात.
13.161.80
उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः ।
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथा हन्युर्न रिष्यते ॥ १३.१६१.८० ॥
दिवसा मलमूत्र दोन्ही उत्तराभिमुख होऊन करावे; रात्री दक्षिणाभिमुख होऊन. असे केल्याने त्याला हानी होत नाही.
13.161.81
त्रीन्कृशान्नावजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषु ।
ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः ॥ १३.१६१.८१ ॥
दीर्घायुष्याची इच्छा करणाऱ्याने दुबळे वाटणाऱ्या तिघांचा अनादर करू नये: ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि सर्प; हे तिघेही आशीविष आहेत.
13.161.82
दहत्याशीविषः क्रुद्धो यावत्पश्यति चक्षुषा ।
क्षत्रियोपि दहेत्क्रुद्धो यावत्स्पृशति तेजसा ॥ १३.१६१.८२ ॥
क्रुद्ध झालेला आशीविष जोपर्यंत डोळ्याने पाहतो तोपर्यंत जाळतो. क्रुद्ध क्षत्रियही आपल्या तेजाने जोपर्यंत स्पर्श करतो तोपर्यंत जाळतो.
13.161.83
ब्राह्म्णिस्तु कुलं हन्याद्ध्यानेनावेक्षितेन च ।
तस्मादेतत्त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डितः ॥ १३.१६१.८३ ॥
ब्राह्मण ध्यानाने आणि दृष्टीने कुळाचा नाश करू शकतो. म्हणून शहाण्या माणसाने हे तिन्ही यत्नपूर्वक पाळावेत.
13.161.84
गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्तव्यः कदाचन ।
अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो युदिष्ठिर ॥ १३.१६१.८४ ॥
गुरूशी वैरात कधीही हट्ट धरू नये. हे युधिष्ठिरा, रागावलेल्या गुरूला विनवून प्रसन्न करावे.
13.161.85
सम्यङ्मिथ्याप्रवृत्तेऽपि वर्तितव्यं गुराविह ।
गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशयः ॥ १३.१६१.८५ ॥
गुरू योग्य वागो किंवा अयोग्य वागो, या जगात त्यांच्याशी आदराने वागले पाहिजे. गुरूची निंदा माणसांचे आयुष्य जाळते, यात संशय नाही.
13.161.86
दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम् ।
उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा ॥ १३.१६१.८६ ॥
स्वहित इच्छिणाऱ्याने निवासस्थानापासून दूर लघवी करावी, दूर पाय धुवावेत आणि उच्छिष्ट अन्नही दूरच टाकावे.
13.161.87
रक्तमाल्यं न धार्यं स्याच्छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः ।
वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं प्रभो ॥ १३.१६१.८७ ॥
लाल माळ धारण करू नये; शहाणे लोक पांढरी माळ धारण करतात. हे प्रभो, कमळ आणि कुवलय वगळून.
13.161.88
रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयमित्यपि ।
काञ्चनीयाऽपि माला या न सा दुष्यति कर्हिचित् ॥ १३.१६१.८८ ॥
लाल फुले डोक्यावर धारण करावी; तसेच रानात उगवलेली फुलेही. सोन्याची माळही कधीच दूषित होत नाही.
13.161.89
स्नातस्य वर्णकं नित्यमार्द्रं दद्याद्विशांपते ॥ १३.१६१.८९ ॥
हे प्रजापते, स्नान केलेल्या माणसाला नेहमी ताजे लेप द्यावे.
13.161.90
विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरः ।
तथा नान्यधृतं धार्यं न चातिविकृतं तथा ॥ १३.१६१.९० ॥
शहाण्या माणसाने वस्त्र उलटे नेसू नये; दुसऱ्याने घातलेले किंवा फारच जीर्ण झालेले वस्त्र नेसू नये.
13.161.91
अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये नरोत्तम ।
अन्यद्रथ्यासु देवानामर्चायामन्यदेव हि ॥ १३.१६१.९१ ॥
हे नरश्रेष्ठा, शयनासाठी वेगळे वस्त्र, रस्त्यावर घालण्यासाठी वेगळे आणि देवपूजेसाठी आणखी वेगळेच वस्त्र असावे.
13.161.92
प्रियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन स्थगरेण च ।
पृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान् ॥ १३.१६१.९२ ॥
शहाण्या माणसाने प्रियंगू आणि चंदन, बिल्व आणि स्थगर, तसेच केशर यांचे लेप वेगवेगळे लावावे.
13.161.93
उपवासं च कुर्वीत स्नातः शुचिरलङ्कृतः ।
नोपवासं वृथा कुर्याद्धनं नापहरेदिह ॥ १३.१६१.९३ ॥
स्नान करून, शुचिर्भूत होऊन, अलंकार घालून उपवास करावा; व्यर्थ उपवास करू नये, आणि येथे दुसऱ्याचे धन हरण करू नये.
13.161.94
पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी सदा भवेत् ।
समानमेकपात्रे तु भुञ्जेन्नान्नं जनेश्वर ॥ १३.१६१.९४ ॥
सर्व पर्वकाळी माणसाने नेहमी ब्रह्मचारी असावे; हे जनेश्वरा, एकाच पात्रातून बरोबरीने अन्न खाऊ नये.
13.161.95
नावलीढमवज्ञातमाघ्रातुं भक्षयेदपि ।
तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्षतामप्रदाय च ॥ १३.१६१.९५ ॥
चाटलेले, तिरस्कारलेले, केवळ हुंगलेले अन्न खाऊ नये; तसेच ज्यातील सार काढून घेतले आहे ते, आणि पाहणाऱ्यांना न देता खाऊ नये.
13.161.96
नासंनिविष्टो मेधावी नाशुचिर्नि च सत्यु च ।
प्रतिषिद्धान्नं धर्मेषु भक्ष्यान्भुञ्जीत पृष्ठतः ॥ १३.१६१.९६ ॥
बुद्धिमान माणसाने व्यवस्थित न बसता, अशुचि होऊन, आणि निषिद्ध अन्न खाऊ नये; खाण्यायोग्य पदार्थ मागून खावेत.
13.161.97
पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च ।
उदुम्बरं न खादेश्च भवार्थी पुरुषो नृप ॥ १३.१६१.९७ ॥
हे राजा, कल्याण इच्छिणाऱ्या पुरुषाने पिंपळ, वड, शणशाक आणि उंबर खाऊ नयेत.
13.161.98
आजं गव्यं च यन्मांसं मायूरं चैव वर्जयेत् ।
वर्जयेच्छुष्कमांसं च तथा पर्युषितं च यत् ॥ १३.१६१.९८ ॥
शेळी, गाय यांचे मांस आणि मोराचे मांस वर्ज्य करावे; वाळलेले मांस आणि शिळे अन्नही वर्ज्य करावे.
13.161.99
न पाणौ लवणं विद्वान्प्राश्नीयान्न च रात्रिषु ।
दधिसक्तून्न दोषायां पिबेन्मधु च नित्यशः ॥ १३.१६१.९९ ॥
विद्वानाने हातावरील मीठ चाखू नये, रात्री खाऊ नये; रात्री दही-सत्तू खाऊ नये, नेहमी मध सेवन करावा.
13.161.100
सायं प्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः ।
वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च ॥ १३.१६१.१०० ॥
सकाळी आणि संध्याकाळी जेवावे, मध्येच एकाग्रतेने खाऊ नये; केस मिसळलेले अन्न खाऊ नये, तसेच दुसऱ्याच्या श्राद्धाचे अन्नही खाऊ नये.
13.161.101
वाग्यतो नैकवस्त्रश्च नासंविष्टः कदाचन ।
भूमौ सदैव नाश्नीयान्नाशौचं न च शब्दवत् ॥ १३.१६१.१०१ ॥
मौन राहून, एकच वस्त्र परिधान करून, कधीही झोपून नव्हे, नेहमी जमिनीवर बसून भोजन करावे; अशुद्ध अवस्थेत किंवा आवाज करीत भोजन करू नये.
13.161.102
तोयपूर्वं प्रदायान्नमतिथिभ्यो विशाम्पते ।
पश्चाद्भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः ॥ १३.१६१.१०२ ॥
हे राजा, पाण्यासह प्रथम अन्न अतिथींना देऊन, बुद्धिमान माणसाने नंतर भोजन करावे; मन इतरत्र असताना भोजन करू नये.
13.161.103
समानमेकपङ्क्त्यां तु भोज्यमन्नं नरेश्वर ।
विषं हालाहलं भुङ्क्ते योऽप्रदाय सुहृज्जने ॥ १३.१६१.१०३ ॥
हे नरेश्वरा, एकाच पंक्तीत बसून भोज्य अन्न समान वाटून खावे; जो सुहृदांना न देता खातो, तो हालाहल विष खातो.
13.161.104
पानीयं पायसं सक्तून्दधि सर्पिर्मधून्यपि ।
निरस्य शेषमन्येषां न प्रदेयं तु कस्यचित् ॥ १३.१६१.१०४ ॥
पाणी, खीर, सत्तू, दही, तूप आणि मधही — इतरांसाठी उरलेले बाजूला काढून, कोणालाही (उष्टे) देऊ नये.
13.161.105
भुञ्जानो मनुजव्याघ्र नैव शङ्कां समाचरेत् ।
दधि चाप्यनु पानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना ॥ १३.१६१.१०५ ॥
हे नरव्याघ्रा, भोजन करताना शंका घेऊ नये; कल्याण इच्छिणाऱ्याने भोजनानंतर दहीही पिऊ नये.
13.161.106
आचम्य चैकहस्तेन परिस्राव्य तथोदकम् ।
अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत् ॥ १३.१६१.१०६ ॥
आचमन करून, एका हाताने पाणी गाळून, नंतर उजव्या पायाच्या अंगठ्यावर पाणी शिंपडावे.
13.161.107
पाणिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्ट्वा चाग्निं समाहितः ।
ज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नोति प्रयोगकुशलो नरः ॥ १३.१६१.१०७ ॥
हात डोक्यावर ठेवून, एकाग्र मनाने अग्नीला स्पर्श करून, कर्मकुशल माणूस नातेवाईकांमध्ये श्रेष्ठत्व मिळवतो.
13.161.108
अद्भिः प्राणान्समालभ्य नाभिं पाणितले तथा ।
स्पृशंश्चैव प्रतिष्ठेत न चाप्यार्द्रेण पाणिना ॥ १३.१६१.१०८ ॥
पाण्याने प्राणांना स्पर्श करून, तळहाताने नाभीला स्पर्श करून उभे राहावे; ओल्या हाताने नव्हे.
13.161.109
अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्तमुदाहृतम् ।
कनिष्ठिकायाः पश्चात्तु देवतीर्थमिहोच्यते ॥ १३.१६१.१०९ ॥
अंगठ्याच्या मुळाखाली तळहातात ब्राह्म तीर्थ सांगितले आहे; करंगळीच्या मागील भागाला येथे देवतीर्थ म्हटले जाते.
13.161.110
अङ्गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्च भारत ।
तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्ट्वाऽऽपो न्यायतः सदा ॥ १३.१६१.११० ॥
अंगठा आणि तर्जनी यांच्या मधल्या भागाने, हे भरता, पाण्याला स्पर्श करून नेहमी न्यायाने पितृकर्मे करावीत.
13.161.111
परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन ।
न मन्युः कश्चिदुत्पाद्यः पुरुषेणि भवार्थिना ॥ १३.१६१.१११ ॥
दुसऱ्याची निंदा करू नये, कधीही अप्रिय बोलू नये; कल्याण इच्छिणाऱ्या पुरुषाने कोणताही क्रोध निर्माण करू नये.
13.161.112
एतितैस्तु कथां नेच्छेद्दर्शनं च विवर्जयेत् ।
संसर्गं च न गच्छेत तथाऽऽयुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.११२ ॥
त्यांच्याशी संभाषणाची इच्छा करू नये, त्यांचे दर्शनही टाळावे; त्यांच्या संगतीत जाऊ नये; असे केल्याने माणूस दीर्घायुष्य मिळवतो.
13.161.113
न दिवा मैथुनं गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम् ।
न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत्तथाऽऽयुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.११३ ॥
दिवसा मैथुन करू नये, कन्येजवळ किंवा वेश्येजवळ जाऊ नये, आणि स्नान न केलेल्या स्त्रीजवळही जाऊ नये; अशा रीतीने मनुष्य दीर्घायुष्य मिळवतो.
13.161.114
स्वेस्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते ।
त्रिः पीत्वाऽऽपो द्विः प्रमृज्य कृतशौचो भवेन्नरः ॥ १३.१६१.११४ ॥
आपापल्या तीर्थाने आचमन करून, योग्य कार्यासाठी सिद्ध होऊन, तीनदा पाणी पिऊन आणि दोनदा पुसून मनुष्य शुद्ध व्हावा.
13.161.115
इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानवः ।
कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा ॥ १३.१६१.११५ ॥
मनुष्याने इंद्रियांना एकदा स्पर्श करून व तीनदा पाणी शिंपडून वेदविहित कर्माने पितृकर्म आणि देवकर्म करावे.
13.161.116
ब्राह्मणार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृणु कौरव ।
प्रवृत्तं चाहितं चोक्त्वा बहुभोजनवत्तदा ॥ १३.१६१.११६ ॥
हे कौरवा, ब्राह्मणांसाठी जे शौच आहे, तेही माझ्याकडून ऐक; पूर्वी सांगितलेले आणि अहितकारक, अति भोजनासारखे ते शौच.
13.161.117
सर्वशौचेषु ब्राह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत् ।
निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत् ॥ १३.१६१.११७ ॥
सर्व शौचात ब्राह्मतीर्थाने स्पर्श करावा; थुंकल्यावर व शिंकल्यावरही पाणी स्पर्श केल्यास मनुष्य शुचि होतो.
13.161.118
निष्ठिवने मैथुने च क्षुते अक्ष्याविमेचने ।
उदक्या दर्शने तद्वन्नग्नस्याचमनं स्मृतम्।
स्पृशेत्कर्णं सप्रणवं सूर्यमीक्षेत्सदा तदा ॥ १३.१६१.११८ ॥
थुंकणे, मैथुन, शिंक, डोळे उघडणे, रजस्वला स्त्री पाहणे आणि नग्न असणे या प्रसंगी आचमन विहित आहे; तेव्हा प्रणवासह कान स्पर्श करून सदैव सूर्याकडे पाहावे.
13.161.119
वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रमनाथा च स्वसा गुरुः ।
कुलीनः पण्डित इति रक्ष्या निःस्वः स्वशक्तितः।
गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च ॥ १३.१६१.११९ ॥
वृद्ध, नातेवाईक, मित्र, अनाथ बहीण, गुरू, कुलीन व पंडित यांचे रक्षण करावे; गरीबांना आपल्या शक्तीनुसार घरी ठेवावे. त्यांना घरात वसवणे शुभ व दीर्घायुष्यदायी आहे.
13.161.120
गृहे पारावता धार्याः शुकाश्च सहशारिकाः ।
देवताप्रतिमाऽऽदर्शश्चन्दनाः पुष्पवल्लिकाः ॥ १३.१६१.१२० ॥
घरात कबुतरे पाळावीत, पोपट व मैनाही; देवतेची प्रतिमा, आरसा, चंदन व फुलांच्या वेली ठेवाव्यात.
13.161.121
शुद्धं जलं सुवर्णं च रजतं गृहमङ्गलम् ।
गृहेष्वेते न पापाय यथा वै तैलपायिकाः ॥ १३.१६१.१२१ ॥
शुद्ध पाणी, सोने, चांदी व गृहमंगल वस्तू घरात पापकारक नसतात, जसे तेल पिणारे दिवे.
13.161.122
उद्दीपकाश्च गृध्रास्च कपोता भ्रमरास्तथा ।
निविशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदाऽऽचरेत् ॥ १३.१६१.१२२ ॥
उद्दीपक (पेटवणारे), गिधाडे, कबुतरे आणि भुंगे तेथे शिरले तर तेव्हा शांतीकर्मच करावे.
13.161.123
अमङ्गल्यः सतां शापस्तथाऽऽक्रोशो महात्मनाम् ।
महात्मनोतिगुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हिचित्। ॥ १३.१६१.१२३ ॥
सज्जनांचा शाप आणि महात्म्यांची निंदा अमंगल आहे. महात्म्यांच्या अति गुह्य गोष्टी कधीही सांगू नयेत.
13.161.124
अगम्याश्च न गच्छेत राज्ञः पत्नीं सखीस्तथा ।
वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर ॥ १३.१६१.१२४ ॥
अगम्य स्त्रियांकडे जाऊ नये — राजाच्या पत्नीकडे व सखींकडेही नाही; वैद्य, बालके, वृद्ध व सेवक यांच्या (पत्नींकडेही नाही), हे युधिष्ठिरा.
13.161.125
बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च ।
सम्बन्धिनां च राजेन्द्र तथाऽऽयुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.१२५ ॥
नातेवाईक, ब्राह्मण, शरणागत आणि सोयरे यांचा आदर करणारा, हे राजेंद्रा, दीर्घायुष्य प्राप्त करतो.
13.161.126
ब्राह्मणस्तपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम् ।
तदा वसेत्सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर ॥ १३.१६१.१२६ ॥
सूर्याच्या ताप आणि अग्नीने योग्य प्रकारे बांधलेल्या निवासात, हे मनुजेश्वरा, समृद्धी इच्छिणाऱ्या शहाण्या माणसाने नेहमी राहावे.
13.161.127
सन्ध्यायां न स्वपेद्राजन्विद्यां न च समाचरेत् ।
न भुञ्जीत च मेधावी तथाऽऽयुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.१२७ ॥
हे राजा, संध्याकाळी झोपू नये, विद्येचा अभ्यास करू नये आणि जेवूही नये. अशा प्रकारे बुद्धिमान माणूस दीर्घायुष्य मिळवतो.
13.161.128
नक्तं न कुर्यात्पित्र्याणि नक्तं चैव प्रसाधनम् ।
पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता ॥ १३.१६१.१२८ ॥
रात्री पितृकर्म करू नये, रात्री प्रसाधन करू नये आणि रात्री पाण्याशी संबंधित विधीही करू नयेत; समृद्धी इच्छिणाऱ्याने असेच करावे.
13.161.129
वर्जनीयाश्चैव नित्यं सक्तवो निशि भारत ।
शेषाणि चावदातानि पानीयं चापि भोजने ॥ १३.१६१.१२९ ॥
हे भारता, रात्री सत्तू नेहमी वर्ज्य करावा; जेवणातील उरलेले शुद्ध पदार्थ आणि पाणीही (रात्री वर्ज्य आहेत).
13.161.130
सौहित्यं न च कर्तव्यं रात्रौ न च समाचरेत् ।
न भुक्त्वा मैथुनं गच्छेन्न धावेन्नातिहासकम्।
द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत् ॥ १३.१६१.१३० ॥
अति जेवण करू नये; रात्री तसे करू नये. जेवल्यानंतर मैथुनास जाऊ नये, धावू नये, अति हसू नये. द्विजाला इजा करू नये; जेवल्यानंतर (अशी कर्मे) करू नयेत.
13.161.131
महाकुले प्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा ।
वयसाऽवरां सुनक्षत्रां कन्यामावोढुमर्हति ॥ १३.१६१.१३१ ॥
महान कुलात जन्मलेल्या, शुभ लक्षणांनी युक्त, वयाने लहान आणि शुभ नक्षत्रात जन्मलेल्या कन्येशी विवाह करावा.
13.161.132
अपत्यमुत्पाद्य ततः प्रतिष्ठाप्य कुलं तथा ।
पुत्राः प्रदेया जातेषु कुलधर्मेषु भारत ॥ १३.१६१.१३२ ॥
संतती निर्माण करून आणि कुलाची प्रतिष्ठा स्थापून, हे भारता, जन्मलेल्या पुत्रांना कुलधर्मांत नियुक्त करावे.
13.161.133
कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते ।
पुत्रा निवेश्याश्च कुलाद्भृत्या लभ्याश्च भारत ॥ १३.१६१.१३३ ॥
कन्या निर्माण करून बुद्धिमान कुलपुत्राला द्यावी. हे भारता, पुत्रांना स्थिर करावे आणि कुलातून सेवक मिळवावेत.
13.161.134
शिरःस्नातोथ कुर्वीत दैवं पित्र्यमथापि च ॥ १३.१६१.१३४ ॥
डोकेसह स्नान करून मग देवकर्म आणि पितृकर्म करावे.
13.161.135
तैलं जन्मदिनेऽष्टम्यां चतुर्दश्यां च पर्वसु ।
नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ्जातो भवेन्नरः।
न प्रोष्ठपदयोः कार्यं तथाऽऽग्नेये च भारत ॥ १३.१६१.१३५ ॥
वाढदिवशी, अष्टमी आणि चतुर्दशीला व पर्वदिनी तेल लावू नये. ज्या नक्षत्रात मनुष्य जन्मला त्या नक्षत्रातही करू नये. हे भारता, प्रौष्ठपद नक्षत्रांत व आग्नेय नक्षत्रातही करू नये.
13.161.136
दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यरिं च विवर्जयेत् ।
ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत् ॥ १३.१६१.१३६ ॥
भयंकर काळात आणि सर्व ठिकाणी शत्रूचे नक्षत्र टाळावे. ज्योतिषात जे जे सांगितले आहे ते सर्व टाळावे.
13.161.137
प्राङ्मुखः श्मश्रुकर्माणि कारयेत्सुसमाहितः ।
उदङ्मुखो वा राजेन्द्र तथाऽऽयुर्विन्दते महत् ॥ १३.१६१.१३७ ॥
हे राजेन्द्रा, एकाग्र चित्ताने पूर्वाभिमुख होऊन दाढी-मिशा करवाव्यात, किंवा उत्तराभिमुख होऊन; त्यामुळे मोठे आयुष्य मिळते.
13.161.138
सामुद्रेणाम्यसा स्नानं क्षौरं श्राद्धेषु भोजनम् ।
अन्तर्वत्नीपतिः कुर्वन्न पुत्रफलमश्नुते ॥ १३.१६१.१३८ ॥
समुद्राच्या पाण्याने स्नान, श्राद्धांमध्ये क्षौर आणि भोजन — गर्भवती पत्नीचा पती हे करतो तर त्याला पुत्रफल मिळत नाही.
13.161.139
सतां गुरूणां वृद्धानां कुलस्त्रीणां विशेषतः ।
परिवादं न च ब्रूयात्परेषामात्मनस्तथा।
परिवादो ह्यधर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ ॥ १३.१६१.१३९ ॥
सज्जन, गुरू, वृद्ध, विशेषतः कुलस्त्रिया यांची निंदा करू नये; इतरांची आणि स्वतःचीही तशीच; कारण निंदा अधर्म म्हटली जाते, हे भरतर्षभा.
13.161.140
वर्जयेद्व्यङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरोत्तम ।
समार्षां व्यङ्गिकां श्चैव मातुः सकुलजां तथा ॥ १३.१६१.१४० ॥
हे नरोत्तमा, विकलांग स्त्री आणि कन्या टाळावी; तसेच समान ऋषिवंशातील, विकलांग आणि मातृकुलात जन्मलेली कन्या.
13.161.141
वृद्धां प्रव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम् ।
तथा निकृष्टवर्णा च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत्। ॥ १३.१६१.१४१ ॥
वृद्धा, प्रव्रजिता, तसेच पतिव्रता, नीच वर्णाची आणि उच्च वर्णाची स्त्री टाळावी.
13.161.142
अयोनिं च वियोनिं च न गच्छेत विचक्षणः ।
पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न त्वमुद्वोढुमर्हसि ॥ १३.१६१.१४२ ॥
विचक्षण पुरुषाने अयोनि आणि वियोनि स्त्रीकडे जाऊ नये; पिंगला आणि कुष्ठिनी स्त्रीशी तू विवाह करू नयेस.
13.161.143
अपस्मारिकुले जातां निहीनां चापि वर्जयेत् ।
श्वित्रिणां च कुले जातां क्षयिणां मनुजेश्वर ॥ १३.१६१.१४३ ॥
हे मनुजेश्वरा, अपस्माराच्या कुलात जन्मलेली, हीन कुलातील, कुष्ठरोग्यांच्या कुलात जन्मलेली आणि क्षयरोग्यांच्या कुलात जन्मलेली कन्याही टाळावी.
13.161.144
सुरोमशामतिस्थूलां कन्यां मातृपितृस्थिताम् ।
अलज्जां भ्रातृजां तुष्टां वर्जयेद्रक्तकेशिनीम् ॥ १३.१६१.१४४ ॥
अतिरोमयुक्त, अतिस्थूल, मातापित्यांजवळ राहणारी, निर्लज्ज, भावाची कन्या, समाधानी आणि तांबड्या केसांची कन्या टाळावी.
13.161.145
लक्षणैरन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणैः ।
मनोज्ञां दर्शनीयां च तां भवान्वोढुमर्हति ॥ १३.१६१.१४५ ॥
जी शुभ लक्षणांनी युक्त आणि लक्षणांमुळे प्रशंसनीय, मनोहर व दर्शनीय आहे, तिलाच आपण विवाह करण्यास योग्य आहात.
13.161.146
महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर ।
अवरा पतिता चैव न ग्राह्या भूतिमिच्छता ॥ १३.१६१.१४६ ॥
हे युधिष्ठिरा, महान कुलात किंवा समान कुलात विवाह करावा. समृद्धी इच्छिणाऱ्याने हीन आणि पतित कन्या स्वीकारू नये.
13.161.147
अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन क्रियाः सुविहिताश्च याः ।
वेदे च ब्राह्मणैः प्रोक्तास्ताश्च सर्वाः समाचरेत् ॥ १३.१६१.१४७ ॥
प्रयत्नपूर्वक अग्नी प्रज्वलित करून, जे सुविहित विधी आणि वेदात ब्राह्मणांनी सांगितलेले विधी, ते सर्व आचरावेत.
13.161.148
न चेर्ष्या स्त्रीषु कर्तव्या रक्ष्या दाराश्च सर्वशः ।
अनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्यां विवर्जयेत् ॥ १३.१६१.१४८ ॥
स्त्रियांविषयी मत्सर करू नये; पत्नींचे सर्वप्रकारे रक्षण करावे. मत्सर आयुष्य कमी करणारा आहे, म्हणून मत्सर टाळावा.
13.161.149
अनायुष्यं दिवा स्वप्नं तथाऽभ्युदितशायिता ।
प्रातर्निशायां च तथा ये चोच्छिष्टा भवन्ति च ॥ १३.१६१.१४९ ॥
दिवसा झोपणे आयुष्य कमी करते, तसेच सूर्योदयानंतर झोपणे; सकाळी व रात्री तसेच, आणि जे उष्टे होते तेही.
13.161.150
पारदार्यमनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथा ।
यत्नतो वै न कर्तव्यमत्याशश्चैव भारत ॥ १३.१६१.१५० ॥
परस्त्रीगमन आयुष्य कमी करते, तसेच न्हाव्याच्या उष्ट्यामुळे अशुद्ध होणेही; हे भारता, प्रयत्नपूर्वक हे करू नये, आणि अति आशाही.
13.161.151
सन्ध्यां न भुञ्ज्यान्न स्नायेन्न पुरीषं समुत्सृजेत् ।
प्रयतश्च भवेत्तस्यां न च किञ्चित्समाचरेत् ॥ १३.१६१.१५१ ॥
संध्याकाळी भोजन करू नये, स्नान करू नये, मलत्याग करू नये; त्या वेळी संयमी असावे आणि काहीही करू नये.
13.161.152
ब्राह्मणान्पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिप ।
देवांश्च प्रणमेत्स्नातो गुरूंश्चाप्यभिवादयेत् ॥ १३.१६१.१५२ ॥
हे नराधिपा, स्नान करून ब्राह्मणांचाही सत्कार करावा; स्नान केलेल्याने देवांना नमस्कार करावा आणि गुरूंना अभिवादन करावे.
13.161.153
अनिमन्त्रितो न गच्छेत यज्ञं गच्छेत दर्शकः ।
अनर्चिते ह्यनायुष्यं गमनं तत्र भारत ॥ १३.१६१.१५३ ॥
आमंत्रणाशिवाय जाऊ नये; यज्ञात प्रेक्षक म्हणून जावे. हे भारता, जिथे सत्कार होत नाही तिथे जाणे आयुष्य कमी करते.
13.161.154
न चैकेन परिव्रज्यं न गन्तव्यं तथा निशि ।
नानापदि परस्यान्नमनिमन्त्रितमाहरेत् ॥ १३.१६१.१५४ ॥
एकट्याने फिरू नये, रात्रीही जाऊ नये. विविध आपत्तींच्या वेळी दुसऱ्याचे अन्न आमंत्रणाशिवाय घेऊ नये.
13.161.155
एकोद्दिष्टं न भुञ्जीत प्रथमं तु विशेषतः ।
सपिण्डीकरणं वर्ज्यं सविधानं च मासिकम् ॥ १३.१६१.१५५ ॥
एकोद्दिष्ट श्राद्धाचे अन्न विशेषतः प्रथम खाऊ नये. सपिंडीकरण आणि विधिपूर्वक मासिक श्राद्ध वर्ज्य आहेत.
13.161.156
अनागतायां सन्ध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत् ॥ १३.१६१.१५६ ॥
संध्या येण्यापूर्वी, पश्चिम दिशेस (सूर्यास्ताच्या वेळी) घरातच राहावे.
13.161.157
मातुः पितुर्गुरूणां च कार्यमेवानुशासनम् ।
हितं चाप्यहितं चापि न विचार्यं नरर्षभ ॥ १३.१६१.१५७ ॥
माता, पिता आणि गुरुजनांची आज्ञाच करावी. हे नरश्रेष्ठा, ती हितकारक आहे की अहितकारक, याचा विचार करू नये.
13.161.158
क्षत्रियस्तु विशेषेण धनुर्वेदं समभ्यसेत् ।
धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यो नाराधिप ॥ १३.१६१.१५८ ॥
क्षत्रियाने विशेषतः धनुर्वेदाचा चांगला अभ्यास करावा. हे नराधिपा, धनुर्वेदात आणि वेदातही प्रयत्न करावा.
13.161.159
हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह ।
यत्नवान्भव राजेन्द्र यत्नवान्सुवमेधते ॥ १३.१६१.१५९ ॥
हत्तीच्या पाठीवर, घोड्याच्या पाठीवर आणि रथसंचालनातही प्रयत्नशील राहा. हे राजेंद्रा, प्रयत्नशील माणूस चांगली प्रगती करतो.
13.161.160
अप्रधृष्यश्च शत्रूमां भृत्यानां स्वजनस्य च ।
प्रजापालनयुक्तश्च नारतिं लभते क्वचित् ॥ १३.१६१.१६० ॥
शत्रूंना, सेवकांना आणि स्वजनांना अजेय राहून, प्रजापालनात गुंतलेला राजा कधीही असंतोष अनुभवत नाही.
13.161.161
युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत ।
गान्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप ॥ १३.१६१.१६१ ॥
हे भारता, तुला युक्तिशास्त्र आणि शब्दशास्त्र जाणले पाहिजे; गांधर्वशास्त्र आणि कलाही नीट जाणल्या पाहिजेत, हे नराधिपा.
13.161.162
पुराणमितिहासाश्च तथाऽऽख्यानानि यानि च ।
महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यमेव ते ॥ १३.१६१.१६२ ॥
पुराणे, इतिहास, तसेच जे आख्यान आहेत आणि महात्म्यांचे चरित्र, ते तुला नेहमी ऐकले पाहिजे.
13.161.163
मान्यानां माननं कुर्यान्निन्द्यानां निन्दनं तथा ।
गोब्राह्मणार्थे युध्येत प्राणानपि परित्यजेत् ॥ १३.१६१.१६३ ॥
मान्यांचा सन्मान करावा, निंद्यांची निंदा करावी; गायी आणि ब्राह्मणांसाठी युद्ध करावे, प्रसंगी प्राणही त्यागावेत.
13.161.164
न स्त्रीषु सज्जेद्द्रष्टव्यं शक्त्या दानरुचिर्भवेत् ।
न ब्राह्मणान्परिभवेत्कार्पण्यं ब्राह्मणैर्वृतम्।
पतितान्नाभिभाषेत नाह्वयेत रजस्वलाम् ॥ १३.१६१.१६४ ॥
स्त्रियांमध्ये आसक्त होऊ नये, त्यांना केवळ पाहण्यायोग्य मानावे; शक्तीनुसार दानाची आवड असावी. ब्राह्मणांचा अपमान करू नये, ब्राह्मणांनी अंगीकारलेल्या कृपणतेचाही नाही. पतितांशी बोलू नये, रजस्वला स्त्रीला बोलावू नये.
13.161.165
पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन्न चाह्वयेत् ।
स्नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद्विचक्षणः ॥ १३.१६१.१६५ ॥
रजस्वला पत्नीजवळ जाऊ नये, तिला बोलावूही नये; चौथ्या दिवशी स्नान केलेल्या पत्नीजवळ विचक्षण पुरुषाने रात्री जावे.
13.161.166
पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठेऽहनि पुमान्भवेत् ।
आषोडशादृतुर्मुख्यः पुत्रजन्मनि शब्दितः ॥ १३.१६१.१६६ ॥
पाचव्या दिवशी स्त्री (कन्या) आणि सहाव्या दिवशी पुरुष (पुत्र) होतो. सोळाव्या दिवसापर्यंतचा ऋतुकाल पुत्रजन्मासाठी मुख्य सांगितला आहे.
13.161.167
एतेन विधिना पत्नीमुपगच्छेत पण्डितः ।
ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि पूजनीयानि सर्वशः ॥ १३.१६१.१६७ ॥
शहाण्या माणसाने याच विधीने पत्नीजवळ जावे; नातेवाईक, संबंधी आणि मित्रांचा सर्व प्रकारे सन्मान करावा.
13.161.168
यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ।
अत ऊर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप ॥ १३.१६१.१६८ ॥
यथाशक्ती विविध दक्षिणांसह यज्ञ करावेत; त्यानंतर, हे नराधिपा, अरण्याचा आश्रय घ्यावा.
13.161.169
एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः ।
शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर ॥ १३.१६१.१६९ ॥
हे युधिष्ठिरा, आयुष्यवर्धक लक्षणांचे हे सूत्र तुला सांगितले; उरलेले त्रैविद्य वृद्धांकडून शिकावे.
13.161.170
एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः ।
शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर ॥ १३.१६१.१७० ॥
हे युधिष्ठिरा, आयुष्यवर्धक लक्षणांचे हे सूत्र तुला सांगितले; उरलेले त्रैविद्य वृद्धांकडून शिकावे.
13.161.171
आचारो भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः ।
आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ १३.१६१.१७१ ॥
सदाचार समृद्धी निर्माण करतो, सदाचार कीर्ती वाढवतो. सदाचारानेच आयुष्य वाढते; सदाचार अशुभ लक्षणांचा नाश करतो.
13.161.172
आगमानां हि सर्वेषामाचारः श्रेष्ठ उच्यते ।
आचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते ॥ १३.१६१.१७२ ॥
सर्व आगमांमध्ये आचार हाच श्रेष्ठ सांगितला आहे. आचारापासून धर्म उत्पन्न होतो; धर्माने आयुष्य वाढते.
13.161.173
एतद्यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
अनुकम्प्य सर्ववर्णान्ब्रह्मणा समुदाहृतम् ॥ १३.१६१.१७३ ॥
हे यश, दीर्घायुष्य, स्वर्ग आणि महान कल्याण देणारे आहे; सर्व वर्णांवर अनुकंपा करून ब्रह्मदेवांनी हे सांगितले आहे.