મહાભારત · અધ્યાય 13.162
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.162.1
कथं ज्येष्ठः कनिष्ठेषु वर्तेत भरतर्षभ ।
कनिष्ठाश्च यथा ज्येष्ठे वर्तेरंस्तद्ब्रवीहि मे ॥ १३.१६२.१ ॥
હે ભરતર્ષભ, જ્યેષ્ઠે કનિષ્ઠો સાથે કેવી રીતે વર્તવું અને કનિષ્ઠોએ જ્યેષ્ઠ સાથે કેવી રીતે વર્તવું, તે મને કહો.
13.162.2
ज्येष्ठवत्तात वर्तस्व ज्येष्ठोसि हि तथा भवान् ।
गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या च शिष्यस्य भारत ॥ १३.१६२.२ ॥
વત્સ, જ્યેષ્ઠની જેમ વર્ત; તું પણ જ્યેષ્ઠ જ છે. ગુરુ પ્રત્યેનો વ્યવહાર શિષ્ય પ્રત્યેના વ્યવહાર કરતાં વધુ ગંભીર છે, ભારત.
13.162.3
न गुरावकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम् ।
गुरौ हि सदृशी वृत्तिर्यथा शिष्यस्य भारत ॥ १३.१६२.३ ॥
અપરિપક્વ બુદ્ધિવાળા ગુરુ સાથે શિષ્ય વર્તી શકે નહીં. ભારત, ગુરુ પ્રત્યેનો યોગ્ય વ્યવહાર શિષ્યના વ્યવહારને અનુરૂપ હોવો જોઈએ.
13.162.4
अन्धः स्यादन्धवेलायां जडः स्यादपि वा बुधः ।
परिहारेण तद्ब्रूयाद्यस्तेषां स्याद्व्यतिक्रमः ॥ १३.१६२.४ ॥
આંધળો હોય, જડબુદ્ધિ હોય કે બુદ્ધિમાન—તેમનામાંથી કોઈ અંધતાના સમયે ભૂલ કરે તો તે સંકેતથી, ટાળીને કહેવી જોઈએ.
13.162.5
प्रत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुर्यथाऽहिताः ।
श्रियाऽभितप्तास्तद्भेदान्नभिन्नाः स्युः समाहिताः
श्रियाऽभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास्तथाऽरयः ॥ १३.१६२.५ ॥
ભિન્ન હૃદયવાળા લોકો શત્રુઓની જેમ ખુલ્લેઆમ ભેદ પાડે છે. સમૃદ્ધિથી તપેલા લોકો તે ભેદથી અલગ થાય છે; જેઓ એક છે તેઓ અલગ થતા નથી. હે કૌન્તેય, સમૃદ્ધિથી તપેલા શત્રુઓ ભેદ જ ઇચ્છે છે.
13.162.6
ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः ।
हन्ति सर्वमपि ज्येष्ठः प्रायो दुर्विनयादिह ॥ १३.१६२.६ ॥
જ્યેષ્ઠ કુળને વધારે છે, અથવા ફરી નાશ પણ કરે છે. અહીં મોટે ભાગે દુર્વિનયને કારણે જ્યેષ્ઠ બધું નષ્ટ કરે છે.
13.162.7
अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्ठो भ्राता यवीयसः ।
अज्येष्ठः स्यादभागश्च नियम्यो राजभिश्च सः ॥ १३.१६२.७ ॥
મોટો ભાઈ નાના ભાઈ સાથે અન્યાય કરે તો તે મોટો રહેતો નથી, તેને ભાગ મળતો નથી, અને રાજાઓએ તેને નિયંત્રિત કરવો જોઈએ.
13.162.8
निकृती हि नरो लोकान्पापान्गच्छत्यसंशयम् ।
विफलं तस्य पुत्रत्वं मोघं जनयितुः स्मृतम् ॥ १३.१६२.८ ॥
કપટી માણસ નિઃશંક પાપી લોકોમાં જાય છે; તેનું પુત્રપણું નિષ્ફળ અને તેના જન્મદાતા માટે વ્યર્થ કહેવાયું છે.
13.162.9
पित्रोरनर्थायक कुले जायते पापपूरुषः ।
अकीर्तिं जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च ॥ १३.१६२.९ ॥
પાપી પુરુષ માતા-પિતાના અનર્થ માટે કુળમાં જન્મે છે; તે અપકીર્તિ જ ઉત્પન્ન કરે છે અને કીર્તિને છુપાવી દે છે.
13.162.10
सर्वे चापि विकर्मस्था भागं नार्हन्ति सोदराः ।
ज्येष्ठोऽपि दुर्विनीतस्तु कनिष्ठस्तु विशेषतः।
नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत वेतनम् ॥ १३.१६२.१० ॥
ખરાબ કર્મોમાં રહેલા બધા ભાઈઓ ભાગને લાયક નથી; દુર્વિનીત મોટો પણ નથી, અને ખાસ કરીને નાનાઓને આપ્યા વિના મોટાએ વેતન ન લેવું.
13.162.11
अनुजस्य पितुर्दायो जङ्घाश्रमफलोऽध्वगः ।
स्वयमीहेत लब्धं तु नाकामो दातुमर्हति ॥ १३.१६२.११ ॥
નાના પુત્ર માટે પિતાનો વારસો પગના શ્રમથી ચાલનાર મુસાફરના ફળ જેવો છે; તેણે પોતે પ્રયત્ન કરીને મેળવવો. જે આપવા ઇચ્છતો નથી તે આપવાને લાયક નથી.
13.162.12
भ्रातॄणामविभक्तानामुत्थानमपि चेत्सह ।
न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात्कदाचन। ॥ १३.१६२.१२ ॥
વિભાજન વિનાના ભાઈઓએ સાથે મહેનત કરી હોય તો પણ પિતાએ પુત્રોનો ભાગ ક્યારેય અસમાન રીતે ન આપવો.
13.162.13
न ज्येष्ठो वाऽवमन्येत दुष्कृतः सुकृतोऽपि वा ।
गुरूणामपराधो हि शक्यः क्षन्तव्य एव च ॥ १३.१६२.१३ ॥
મોટો ભાઈ દોષી હોય કે નિર્દોષ, તેનું અપમાન ન કરવું. ગુરુજનોના અપરાધ પણ સહન કરીને ક્ષમા આપવી જોઈએ.
13.162.14
यदि स्त्री यद्यवरज श्रेयः पश्येत्तदाचरेत् ।
धर्मार्थः श्रेय इत्याहुस्त्रयो ज्ञाता विधायकाः ॥ १३.१६२.१४ ॥
સ્ત્રી હોય કે નાનો, જે શ્રેયસ્કર દેખાય તે આચરવું. ધર્મ અને અર્થ જ શ્રેય છે એમ કહેવાય છે; આ ત્રણેય વિધાયક તરીકે જાણીતા છે.
13.162.15
दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश ।
दश चैव पितॄन्माता सर्वां वा पृथिवीमपि।
गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः ॥ १३.१६२.१५ ॥
દસ આચાર્ય એક ઉપાધ્યાય સમાન; દસ ઉપાધ્યાય એક પિતા સમાન; દસ પિતા એક માતા સમાન. માતા સમગ્ર પૃથ્વી કરતાં પણ ગૌરવમાં ચઢે છે. માતા સમાન કોઈ ગુરુ નથી.
13.162.16
माता गरीयसी यच्च तेनैतां मन्यते गुरुम् ।
ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत ॥ १३.१६२.१६ ॥
માતા વધુ ગૌરવશાળી છે, તેથી તેને જ ગુરુ માનવામાં આવે છે. હે ભારત! પિતાના મૃત્યુ પછી મોટો ભાઈ પિતા સમાન હોય છે.
13.162.17
स ह्येषां वृत्तिदाता स्यात्स चैतान्प्रतिपालयेत् ।
कनिष्ठास्तं नमस्येरन्सर्वे छन्दानुवर्तिनः ॥ १३.१६२.१७ ॥
તે જ એમનો જીવનનિર્વાહ આપનાર હોય અને તે જ એમનું પાલન કરે. નાના સૌએ તેને નમન કરવું અને તેની ઇચ્છા અનુસાર ચાલવું.
13.162.18
तमेव चोपजीवेरन्यथैव पितरं तथा ।
शरीरमेतौ सृजतः पिता मता च भारत ॥ १३.१६२.१८ ॥
તેના પર જ નિર્ભર રહીને જીવવું, જેમ પિતા પર રહેવાય. હે ભારત! શરીર બનાવનારા આ બે જ છે — પિતા અને માતા.
13.162.19
आचार्यशिष्टा या जातिः सा सत्या साऽजरामरा ।
ज्येष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ। ॥ १३.१६२.१९ ॥
આચાર્ય દ્વારા શિક્ષિત જન્મ એ જ સત્ય છે; તે જરાહીન અને અમર છે. હે ભરતર્ષભ, જ્યેષ્ઠ બહેન પણ માતા સમાન છે.
13.162.20
भ्रातुर्भार्या च तद्वत्स्याद्यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत् ॥ १३.१६२.२० ॥
ભાઈની પત્ની પણ એવી જ છે; બાલ્યાવસ્થામાં જેનું સ્તન કોઈએ પીધું હોય, તે પણ એવી જ.