महाभारत · अध्याय 13.162
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.162.1
कथं ज्येष्ठः कनिष्ठेषु वर्तेत भरतर्षभ ।
कनिष्ठाश्च यथा ज्येष्ठे वर्तेरंस्तद्ब्रवीहि मे ॥ १३.१६२.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, ज्येष्ठाने कनिष्ठांशी कसे वागावे आणि कनिष्ठांनी ज्येष्ठाशी कसे वागावे, ते मला सांगा.
13.162.2
ज्येष्ठवत्तात वर्तस्व ज्येष्ठोसि हि तथा भवान् ।
गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या च शिष्यस्य भारत ॥ १३.१६२.२ ॥
वत्सा, ज्येष्ठाप्रमाणे वाग; तूही ज्येष्ठच आहेस. गुरूप्रती वर्तन शिष्याप्रती वर्तनापेक्षा अधिक गंभीर असते, हे भारता.
13.162.3
न गुरावकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम् ।
गुरौ हि सदृशी वृत्तिर्यथा शिष्यस्य भारत ॥ १३.१६२.३ ॥
ज्याची बुद्धी अद्याप परिपक्व झालेली नाही अशा गुरूशी शिष्याला वागणे शक्य नाही. हे भारता, गुरूप्रती योग्य वर्तन शिष्याच्या वर्तनास साजेसे असावे.
13.162.4
अन्धः स्यादन्धवेलायां जडः स्यादपि वा बुधः ।
परिहारेण तद्ब्रूयाद्यस्तेषां स्याद्व्यतिक्रमः ॥ १३.१६२.४ ॥
आंधळा असो, मंदबुद्धी असो किंवा बुद्धिमान असो—त्यांच्यापैकी कोणी अंधत्वाच्या क्षणी चूक केली तर ती सूचनेने, टाळून सांगावी.
13.162.5
प्रत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुर्यथाऽहिताः ।
श्रियाऽभितप्तास्तद्भेदान्नभिन्नाः स्युः समाहिताः
श्रियाऽभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास्तथाऽरयः ॥ १३.१६२.५ ॥
विभक्त मनांचे लोक शत्रूंप्रमाणे उघडपणे फूट पाडतात. वैभवाने होरपळलेले लोक त्या फुटीने विभक्त होतात; एकत्र असलेले विभक्त होत नाहीत. हे कौन्तेया, वैभवाने होरपळलेले शत्रू फूट इच्छितात.
13.162.6
ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः ।
हन्ति सर्वमपि ज्येष्ठः प्रायो दुर्विनयादिह ॥ १३.१६२.६ ॥
ज्येष्ठ कुलाची वृद्धी करतो, किंवा पुन्हा त्याचा नाशही करतो. येथे बहुधा दुर्विनयामुळे ज्येष्ठ सर्वकाही नष्ट करतो.
13.162.7
अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्ठो भ्राता यवीयसः ।
अज्येष्ठः स्यादभागश्च नियम्यो राजभिश्च सः ॥ १३.१६२.७ ॥
ज्येष्ठ बंधू धाकट्या बंधूशी गैरवर्तन करत तर तो ज्येष्ठ राहत नाही, त्याला वाटा मिळत नाही आणि राजांनी त्याला नियंत्रित करावे.
13.162.8
निकृती हि नरो लोकान्पापान्गच्छत्यसंशयम् ।
विफलं तस्य पुत्रत्वं मोघं जनयितुः स्मृतम् ॥ १३.१६२.८ ॥
कपटी मनुष्य निःसंशय पापलोकांत जातो; त्याचे पुत्रत्व निष्फळ आणि जनकासाठी व्यर्थ मानले आहे.
13.162.9
पित्रोरनर्थायक कुले जायते पापपूरुषः ।
अकीर्तिं जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च ॥ १३.१६२.९ ॥
पापी पुरुष आईवडिलांच्या अनर्थासाठी कुळात जन्म घेतो; तो अपकीर्तीच निर्माण करतो आणि कीर्तीला झाकून टाकतो.
13.162.10
सर्वे चापि विकर्मस्था भागं नार्हन्ति सोदराः ।
ज्येष्ठोऽपि दुर्विनीतस्तु कनिष्ठस्तु विशेषतः।
नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत वेतनम् ॥ १३.१६२.१० ॥
दुष्कर्मात असलेले सर्व बंधू वाट्यास पात्र नाहीत; दुर्विनीत ज्येष्ठही नाही, आणि विशेषतः धाकट्यांना न देता ज्येष्ठाने वेतन घेऊ नये.
13.162.11
अनुजस्य पितुर्दायो जङ्घाश्रमफलोऽध्वगः ।
स्वयमीहेत लब्धं तु नाकामो दातुमर्हति ॥ १३.१६२.११ ॥
धाकट्या मुलासाठी पित्याचा वारसा पायी चालणाऱ्या वाटसरूच्या फलासारखा आहे; त्याने स्वतः प्रयत्न करून तो मिळवावा. जो देऊ इच्छित नाही तो देण्यास योग्य नाही.
13.162.12
भ्रातॄणामविभक्तानामुत्थानमपि चेत्सह ।
न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात्कदाचन। ॥ १३.१६२.१२ ॥
अविभक्त बंधूंनी एकत्र श्रम केले तरी पित्याने पुत्रांचा वाटा कधीही विषमपणे देऊ नये.
13.162.13
न ज्येष्ठो वाऽवमन्येत दुष्कृतः सुकृतोऽपि वा ।
गुरूणामपराधो हि शक्यः क्षन्तव्य एव च ॥ १३.१६२.१३ ॥
ज्येष्ठ बंधू दोषी असो वा निर्दोष, त्याचा अपमान करू नये. गुरुजनांचे अपराधही सहन करून क्षमा करावी.
13.162.14
यदि स्त्री यद्यवरज श्रेयः पश्येत्तदाचरेत् ।
धर्मार्थः श्रेय इत्याहुस्त्रयो ज्ञाता विधायकाः ॥ १३.१६२.१४ ॥
स्त्री असो वा कनिष्ठ, जे कल्याणकारक वाटेल तेच आचरावे. धर्म आणि अर्थ हेच श्रेय आहे असे म्हणतात; हे तिन्ही विधायक म्हणून ओळखले जातात.
13.162.15
दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश ।
दश चैव पितॄन्माता सर्वां वा पृथिवीमपि।
गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः ॥ १३.१६२.१५ ॥
दहा आचार्य एका उपाध्यायासमान; दहा उपाध्याय एका पित्यासमान; दहा पिते एका मातेसमान. माता संपूर्ण पृथ्वीहूनही गौरवाने मोठी आहे. मातेसमान गुरू नाही.
13.162.16
माता गरीयसी यच्च तेनैतां मन्यते गुरुम् ।
ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत ॥ १३.१६२.१६ ॥
माता अधिक गौरवशाली आहे, म्हणून तिलाच गुरू मानले जाते. हे भारता! पिता मृत झाल्यावर ज्येष्ठ बंधू पित्यासमान असतो.
13.162.17
स ह्येषां वृत्तिदाता स्यात्स चैतान्प्रतिपालयेत् ।
कनिष्ठास्तं नमस्येरन्सर्वे छन्दानुवर्तिनः ॥ १३.१६२.१७ ॥
तोच यांचा उपजीविकादाता असावा आणि तोच यांचे पालन करावा. कनिष्ठ सर्वांनी त्याला नमस्कार करावा आणि त्याच्या इच्छेप्रमाणे वागावे.
13.162.18
तमेव चोपजीवेरन्यथैव पितरं तथा ।
शरीरमेतौ सृजतः पिता मता च भारत ॥ १३.१६२.१८ ॥
त्याच्यावरच उपजीविका करावी, जशी पित्यावर करतात. हे भारता! शरीर घडवणारे हे दोघेच — पिता आणि माता.
13.162.19
आचार्यशिष्टा या जातिः सा सत्या साऽजरामरा ।
ज्येष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ। ॥ १३.१६२.१९ ॥
आचार्यांनी शिकविलेला जन्मच खरा आहे; तो अजर आणि अमर आहे. हे भरतश्रेष्ठा, ज्येष्ठ भगिनीही मातेसमान आहे.
13.162.20
भ्रातुर्भार्या च तद्वत्स्याद्यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत् ॥ १३.१६२.२० ॥
भावाची पत्नीही तशीच असते; बाल्यावस्थेत जिचे स्तन कोणी प्राशन केले असेल, ती तशीच.