મહાભારત · અધ્યાય 13.166
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.166.1
तत्वसङ्ख्या श्रुता चैषा येषां ब्रह्मविदांवर ।
सर्गसङ्ख्या मया प्रोक्ता नवानामानुपूर्व्यशः।
प्रवक्ष्यामि तु तेऽध्यात्ममधिभूताधिदैवतम् ॥ १३.१६६.१ ॥
હે બ્રહ્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, તત્ત્વસંખ્યા તેં સાંભળી છે; નવ સર્ગોની સંખ્યા મેં ક્રમે કહી. હવે તને અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અધિદૈવત કહીશ.
13.166.2
स्वभावसत्वस्थमनीशमीशम् ॥ १३.१६६.२ ॥
સ્વભાવ અને સત્ત્વમાં સ્થિત; જે અનીશ છે છતાં ઈશ છે.
13.166.3
कैवल्यतां प्राप्य महासुरोत्तम ।
तवैतदाख्यामि मुनीन्द्रवृत्त्या।
रहस्यमेवान्यदवाप्य दिव्यं ।
पवित्रपूतस्तव मृत्युजालम् ॥ १३.१६६.३ ॥
હે અસુરોત્તમ, કૈવલ્ય પામીને મુનીન્દ્રની રીતે હું તને આ કહું છું. બીજું દિવ્ય રહસ્ય મેળવતાં તારી મૃત્યુજાળ પવિત્ર અને શુદ્ધ થશે.
13.166.4
पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां ।
दद्यान्न देयं त्वपरीक्षिताय।
नाश्रद्दधानाय न चान्यबुद्धे ।
र्नाज्ञानयुक्ताय न विस्मिताय ॥ १३.१६६.४ ॥
આ પૃથ્વી રત્નોથી ભરેલી હોય તો પણ, જે અપરીક્ષિત છે, શ્રદ્ધાહીન છે, ભિન્ન બુદ્ધિવાળો છે, અજ્ઞાનયુક્ત કે વિસ્મિત છે તેને ન આપવું.
13.166.5
स्वाध्याययुक्ताय गुणान्विताय ।
प्रदेयमेतन्नियतेन्द्रियाय ॥ १३.१६६.५ ॥
સ્વાધ્યાયમાં લીન, ગુણસંપન્ન અને ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરનારને આ આપવું.
13.166.6
संक्षेपं चाप्यथैतेषां तत्वानां वृषभध्वज ।
अनुलोमानुजातानां प्रतिलोमप्रमीयतम् ॥ १३.१६६.६ ॥
હે વૃષભધ્વજ, આ તત્ત્વોનો સંક્ષેપ પણ સાંભળ; અનુલોમે જન્મેલાઓ વિશે અને પ્રતિલોમ ક્રમે માપાતાઓ વિશે.
13.166.7
प्रवक्ष्यामि तमध्यात्मं साधिभूताधिदैवतम् ।
यथांशुजालमर्कस्य तथैतत्प्रवदन्ति वै ॥ १३.१६६.७ ॥
અધિભૂત અને અધિદૈવત સહિતના તે અધ્યાત્મને હું કહીશ. સૂર્યના કિરણજાળની જેમ આ કહેવાય છે.
13.166.8
संक्षीणे ब्रह्मदिवसे जगज्जलधिमाविशेत् ।
प्रलीयते जले भूमिर्जलमग्नौ प्रलीयते ॥ १३.१६६.८ ॥
બ્રહ્માનો દિવસ ક્ષીણ થાય ત્યારે જગત જલસમુદ્રમાં પ્રવેશે છે. પૃથ્વી જળમાં લીન થાય છે, જળ અગ્નિમાં લીન થાય છે.
13.166.9
लीयतेऽग्निस्तथा वायौ वायुराकाश एव तु ।
मनसि प्रलीयते खं तु मनोऽहंकार एव च ॥ १३.१६६.९ ॥
અગ્નિ વાયુમાં લીન થાય છે, અને વાયુ આકાશમાં જ લીન થાય છે. આકાશ મનમાં લીન થાય છે, અને મન અહંકારમાં લીન થાય છે.
13.166.10
अहङ्कारस्तथा तस्मिन्महति प्रविलीयते ।
महानव्यक्त इत्याहुस्तदेकत्वं प्रचक्षते ॥ १३.१६६.१० ॥
અહંકાર પણ તેવી જ રીતે તે મહત્તમાં સંપૂર્ણપણે લીન થાય છે. મહાનને અવ્યક્ત કહેવાય છે; તેને જ એકત્વ કહેવાય છે.
13.166.11
अव्यक्तस्य महादेव प्रलयं विद्धि ब्रह्म्णि ।
एवमस्यासकृत्क्रीडामाहुस्तत्वविदो जनाः ॥ १३.१६६.११ ॥
હે મહાદેવ, અવ્યક્તના પ્રલયને બ્રહ્મમાં જાણો. આ રીતે તત્ત્વજ્ઞો આને વારંવાર થતી લીલા કહે છે.
13.166.12
अध्यात्ममधिभूतं च तथैवाप्यधिदैवतम् ।
यथावदुदितं शास्त्रं योगे तु सुमहात्मभिः ॥ १३.१६६.१२ ॥
અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને તેમ જ અધિદૈવત — શાસ્ત્રે કહ્યા પ્રમાણે, મહાત્માઓએ યોગમાં કહ્યું છે.
13.166.13
तथैव चेह साङ्ख्ये तु परिसंख्यात्मचिन्तकैः ।
प्रपञ्चितार्थमेतावन्महादेव महात्मभिः ॥ १३.१६६.१३ ॥
એ જ રીતે અહીં સાંખ્યમાં પણ, આત્માનું ગણનાથી ચિંતન કરનારા મહાત્માઓએ આ અર્થને આટલો વિસ્તાર્યો છે, હે મહાદેવ.
13.166.14
ब्रह्मेति विद्यादध्यात्मं पुरुषं चाधिदैवतम् ।
प्रभवं सर्वभूतानां रक्षणं तत्र कर्म च ॥ १३.१६६.१४ ॥
બ્રહ્મને અધ્યાત્મ અને પુરુષને અધિદૈવત જાણવું; ત્યાં સર્વ ભૂતોની ઉત્પત્તિ, તેમનું રક્ષણ અને કર્મ પણ છે.
13.166.15
अध्यात्मं प्राणमित्याहुः क्रतुमप्यधिदैवतम् ।
रथं च यज्ञवाहोऽत्र कर्माहङ्कारमेव च ॥ १३.१६६.१५ ॥
પ્રાણને અધ્યાત્મ કહે છે; યજ્ઞને અધિદૈવત પણ કહે છે. અહીં રથ, યજ્ઞવાહ, કર્મ અને અહંકાર પણ (એ જ રીતે).
13.166.16
अध्यात्मं तु मनो विद्याच्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ।
दैवं च प्रभवश्चैव कर्म व्याहृतयस्तथा ॥ १३.१६६.१६ ॥
મનને અધ્યાત્મ અને ચંદ્રને અધિદૈવત જાણવું; દૈવ, ઉત્પત્તિ, કર્મ અને વ્યાહૃતિઓ પણ એ જ રીતે.
13.166.17
विद्यात्तु श्रोत्रमध्यात्ममाकाशमधिदैवतम् ।
सर्वभावाभिधानार्थं शब्दः कर्म सदा स्मृतं ॥ १३.१६६.१७ ॥
શ્રોત્રને અધ્યાત્મ અને આકાશને અધિદૈવત જાણવું; સર્વ ભાવોના નામકરણ માટે શબ્દ જ સદા કર્મ તરીકે સ્મરાયેલ છે.
13.166.18
त्वगध्यात्ममथो विद्याद्वायुरत्राधिदैवतम् ।
सन्निपातय विज्ञानं सर्वकर्म च तत्र ह ॥ १३.१६६.१८ ॥
ત્વચાને અધ્યાત્મ અને અહીં વાયુને અધિદૈવત જાણવું; ત્યાં જ્ઞાનનો સંનિપાત અને સર્વ કર્મ પણ છે.
13.166.19
अध्यात्मं चक्षुरित्याहुर्भास्करोऽत्राधिदैवतम् ।
ज्ञापतं सर्ववर्णानां रूपं कर्म सदा स्मृतम् ॥ १३.१६६.१९ ॥
આંખને અધ્યાત્મ કહેવાય છે; અહીં અધિદૈવત સૂર્ય છે. બધા વર્ણોનું જ્ઞાપક રૂપ છે, અને તેનું કર્મ સદા સ્મરાય છે.
13.166.20
जिह्वेति विद्यादध्यात्ममापश्चात्राधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२० ॥
જીભને અધ્યાત્મ જાણવી; અહીં અધિદૈવત જળ છે.
13.166.21
पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथावद्यतिसत्तमाः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रं चाप्यधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२१ ॥
પાયુને અધ્યાત્મ કહે છે, હે યતિશ્રેષ્ઠો, યથાવત્. વિસર્ગ અધિભૂત છે; અને મિત્ર પણ અધિદૈવત છે.
13.166.22
उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्देवदेव पिनाकधृक् ।
अनुभावोऽधिभूतं तु दैवतं च प्रजापतिः ॥ १३.१६६.२२ ॥
ઉપસ્થને અધ્યાત્મ કહે છે, હે દેવદેવ, પિનાકધારી. અનુભાવ અધિભૂત છે; અને દૈવત પ્રજાપતિ છે.
13.166.23
पादावध्यात्ममित्याहुस्त्रिशूलाङ्क मनीषिणः ।
गन्तव्यमधिभूतं तु विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२३ ॥
બે પગને અધ્યાત્મ કહે છે, ત્રિશૂળાંકિત મનીષીઓ. ગન્તવ્ય અધિભૂત છે; અને ત્યાં અધિદૈવત વિષ્ણુ છે.
13.166.24
वागध्यात्मं तथैवाहुः पिनाकिंस्तत्वदर्शिनः ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२४ ॥
વાણીને પણ અધ્યાત્મ કહે છે, પિનાકી તત્ત્વદર્શીઓ. વક્તવ્ય અધિભૂત છે; અને ત્યાં અધિદૈવત વહ્નિ છે.
13.166.25
एतदध्यात्ममतुलं साधिभूताधिदैवतम् ।
मया तु वर्णितं सम्यग्देहिनाममरर्षभ ॥ १३.१६६.२५ ॥
હે અમરશ્રેષ્ઠ, દેહધારીઓ માટે આ અતુલ્ય અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અધિદૈવતનું મેં સારી રીતે વર્ણન કર્યું છે.
13.166.26
एतत्कीटपतङ्गे च श्वपाके शुनि हस्तिनि ।
पुत्रिकादंशमशके ब्राह्मणे गवि पार्थिवे ॥ १३.१६६.२६ ॥
આ કીટ અને પતંગિયામાં, શ્વપાકમાં, કૂતરામાં, હાથીમાં, પુત્રિકા, ડાંસ અને મચ્છરમાં, બ્રાહ્મણમાં, ગાયમાં અને રાજામાં (સમાન રીતે) છે.
13.166.27
सर्वमेव हि द्रष्टव्यमन्यथा मा विचिन्तय ।
अतोऽन्यथा ये पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् ॥ १३.१६६.२७ ॥
બધું આ રીતે જ જોવું જોઈએ; બીજી રીતે વિચારીશ નહીં. જેઓ આનાથી ભિન્ન જુએ છે, તેમને સમ્યક દર્શન થતું નથી.
13.166.28
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसकिन्नराः ।
यन्न जानन्ति को ह्येष कुतो वा भगवानिति ॥ १३.१६६.२८ ॥
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને કિન્નર જેને જાણતા નથી — આ કોણ છે, અથવા ભગવાન ક્યાંથી આવ્યા?
13.166.29
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम् ।
अनादिमध्यपर्यन्तं कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ १३.१६६.२९ ॥
'ઓમ્' એ એકાક્ષર બ્રહ્મ છે; તે સત્ અને અસત્થી પર છે; આદિ, મધ્ય, અંત વિનાનું; કૂટસ્થ, અચલ અને ધ્રુવ છે.
13.166.30
योगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् ।
अनादिनिधं देवं देवदेवं सनातनम् ॥ १३.१६६.३० ॥
યોગેશ્વર, પદ્મનાભ, વિષ્ણુ, જિષ્ણુ, જગત્પતિ, આદિ-અંત વિનાના, દેવ, દેવદેવ, સનાતન.
13.166.31
अपमेयमविज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् ।
कृताञ्जलिः शुचिर्भूत्वा प्रणम्य प्रयतोऽर्चयेत् ॥ १३.१६६.३१ ॥
જે અમાપ, અજ્ઞેય, હરિ, નારાયણ, પ્રભુ છે, તેમને હાથ જોડી, શુદ્ધ થઈ, પ્રણામ કરીને, સંયમથી પૂજવા.
13.166.32
अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः ।
एकोयं वेद भगवांस्त्राता नारायणो हरिः ॥ १३.१६६.३२ ॥
આદિ-અંત વિનાના પરબ્રહ્મને દેવો કે ઋષિઓ જાણતા નથી; એકલા ભગવાન જ તે જાણે છે — રક્ષક નારાયણ હરિ.
13.166.33
नारायणादृषिगणास्ततः सिद्धा महोरगाः ।
देवा देवर्षयश्चैव यं विदुर्दुःखभेषजम् ॥ १३.१६६.३३ ॥
નારાયણથી ઋષિગણ થયા; પછી સિદ્ધો, મહોરગો, દેવો અને દેવર્ષિઓ — જેને તેઓ દુઃખનું ઔષધ જાણે છે.
13.166.34
यमाहुर्विजितक्लेशं यस्मिंश्च विहिताः प्रजाः ।
यस्मिँल्लोकाः स्फुरन्तीमे जाले शकुनयो यथा ॥ १३.१६६.३४ ॥
ક્લેશો પર વિજય મેળવનાર તરીકે તેઓ તેમને ઓળખે છે; તેમનામાં પ્રજાઓ સ્થાપિત છે; તેમનામાં આ લોકો જાળમાંના પક્ષીઓની જેમ ચમકે છે.
13.166.35
सप्तर्षयो मनः सप्त साङ्ख्यास्तु मुनिदर्शनात् ।
सप्तर्षयश्चेन्द्रियाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च ॥ १३.१६६.३५ ॥
સપ્તર્ષિઓ મન છે; સાંખ્યો મુનિદર્શનથી (સાત કહે છે); સપ્તર્ષિઓ ઇન્દ્રિયો છે, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો પણ.
13.166.36
श्रोत्रयोश्च दिशः प्राहुर्मनसि त्वथ चन्द्रमाः ॥ १३.१६६.३६ ॥
બંને કાન માટે દિશાઓ કહેવાય છે; અને મનમાં તો ચંદ્ર.
13.166.37
मनः षष्ठं बुद्धिः सप्तमी ह्यात्मनि स्थापितानि ।
शरीरेषु नात्मनि तस्य हि कारणानि भन्ति सर्वा-
ण्यपि सर्वकर्मसु वा विषयेषुवा युञ्जन्ति यथात्म-
नि स्वानि कर्माणि प्रवृत्तानि सप्तस्वपि ॥ १३.१६६.३७ ॥
મન છઠ્ઠું, બુદ્ધિ સાતમી; આ બધું આત્મામાં સ્થાપિત છે. શરીરોમાં રહેલાં આત્મામાં નથી, કારણ કે તેનાં કારણો એ જ છે. બધાં કર્મો કે વિષયોમાં તેઓ પોતાનાં કર્મોને સાતેયમાં પ્રવર્તાવે છે.
13.166.38
विषयाणां व्यापकत्वानि तान्येव स्वपतो भूत ।
ग्रामस्याजमात्मानं देवलोकस्थानसंमितं देहान्तर।
गामिनं मुमुक्षुं वानुप्रतिशन्ति सूक्ष्माणि प्रलीयन्ते ॥ १३.१६६.३८ ॥
વિષયોની એ વ્યાપકતાઓ જ સૂનારના છે, હે પ્રાણી. ગામ જેવો અજન્મા આત્મા, દેવલોકના સ્થાન વડે માપાયેલો, બીજા દેહમાં જનારો, અથવા મુક્તિની ઇચ્છા કરનાર; સૂક્ષ્મ વસ્તુઓ તેને અનુસરીને લીન થાય છે.
13.166.39
मोक्षकाले तमेकं न कश्चिद्वेत्ति स्वपरम् ।
एवं प्रविष्टेषु भूतेषु को जागर्तीत्युच्यते ॥ १३.१६६.३९ ॥
મોક્ષકાળે તે એકને કોઈ જાણતું નથી, પોતાનો કે પારકો. આ રીતે જીવો અંદર પ્રવેશે ત્યારે કોણ જાગતું હોય છે એમ કહેવાય છે?
13.166.40
निद्राप्रसुप्तेषु वाऽत्र जाग्रत्स्वप्नशीलोत्रसदनौ ।
च देवद्योतनो भगवांश्चात्र क्षत्रेज्ञो बुद्धिर्वाऽभिसुप्त।
स्यापि स्वप्नदर्शनानि पश्यन्ति ॥ १३.१६६.४० ॥
અહીં ગાઢ નિદ્રામાં સૂતેલાઓમાં, અથવા જાગૃતિ-સ્વપ્ન સ્વભાવવાળા બે નિવાસોમાં, દેવોને પ્રકાશિત કરનાર ભગવાન, અને અહીં ક્ષેત્રજ્ઞ, અથવા ગાઢ નિદ્રામાં સૂતેલી બુદ્ધિ — તેમને પણ સ્વપ્ન-દર્શનો દેખાય છે.
13.166.41
अप्रतिबुद्धेषु लोकेषु स एव प्रतिबुध्यते। स ।
एष प्राज्ञः। अथ तैजसः कायाग्निः स हि सुप्तस्यात्मा वा ॥ १३.१६६.४१ ॥
અપ્રતિબુદ્ધ લોકોમાં પણ તે જ જાગે છે. આ પ્રાજ્ઞ છે. પછી તૈજસ, કાયાગ્નિ; તે જ સૂતેલાનો આત્મા છે, અથવા…
13.166.42
अविदुषो वाऽप्रतिबुध्यमानस्यान्नं पचतीत्यन्ते ।
वै तिष्ठति एतदात्मानमधिकृत्यानुज्ञातमिति ॥ १३.१६६.४२ ॥
અજ્ઞાનીનું કે અપ્રતિબુદ્ધનું અન્ન તે પચાવે છે, એમ અંતે કહેવાયું છે. ખરેખર આ આત્માને આધારે રહે છે, એમ અનુજ્ઞાત કહેવાયું છે.