महाभारत · अध्याय 13.166
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.166.1
तत्वसङ्ख्या श्रुता चैषा येषां ब्रह्मविदांवर ।
सर्गसङ्ख्या मया प्रोक्ता नवानामानुपूर्व्यशः।
प्रवक्ष्यामि तु तेऽध्यात्ममधिभूताधिदैवतम् ॥ १३.१६६.१ ॥
हे ब्रह्मवेत्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, तत्त्वसंख्या तू ऐकली आहेस; नऊ सर्गांची संख्या मी क्रमाने सांगितली. आता तुला अध्यात्म, अधिभूत आणि अधिदैवत सांगेन.
13.166.2
स्वभावसत्वस्थमनीशमीशम् ॥ १३.१६६.२ ॥
स्वभाव आणि सत्त्वात स्थित, जो अनीश असूनही ईश आहे.
13.166.3
कैवल्यतां प्राप्य महासुरोत्तम ।
तवैतदाख्यामि मुनीन्द्रवृत्त्या।
रहस्यमेवान्यदवाप्य दिव्यं ।
पवित्रपूतस्तव मृत्युजालम् ॥ १३.१६६.३ ॥
हे असुरोत्तमा, कैवल्य प्राप्त करून मुनींद्रांच्या रीतीने मी तुला हे सांगतो. आणखी एक दिव्य रहस्य मिळवल्यावर तुझे मृत्युजाल पवित्र व शुद्ध होईल.
13.166.4
पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां ।
दद्यान्न देयं त्वपरीक्षिताय।
नाश्रद्दधानाय न चान्यबुद्धे ।
र्नाज्ञानयुक्ताय न विस्मिताय ॥ १३.१६६.४ ॥
ही पृथ्वी रत्नांनी भरलेली असली तरी, जो परीक्षिला गेला नाही, श्रद्धाहीन, भिन्न बुद्धीचा, अज्ञानी किंवा विस्मित आहे त्याला देऊ नये.
13.166.5
स्वाध्याययुक्ताय गुणान्विताय ।
प्रदेयमेतन्नियतेन्द्रियाय ॥ १३.१६६.५ ॥
स्वाध्यायात रमलेल्या, गुणसंपन्न आणि इंद्रियनिग्रह केलेल्यालाच हे द्यावे.
13.166.6
संक्षेपं चाप्यथैतेषां तत्वानां वृषभध्वज ।
अनुलोमानुजातानां प्रतिलोमप्रमीयतम् ॥ १३.१६६.६ ॥
हे वृषभध्वजा, या तत्त्वांचा संक्षेपही ऐक; अनुलोमाने जन्मलेल्यांविषयी आणि प्रतिलोम क्रमाने मोजल्या जाणाऱ्यांविषयी.
13.166.7
प्रवक्ष्यामि तमध्यात्मं साधिभूताधिदैवतम् ।
यथांशुजालमर्कस्य तथैतत्प्रवदन्ति वै ॥ १३.१६६.७ ॥
अधिभूत आणि अधिदैवतासह असलेले ते अध्यात्म मी सांगेन. सूर्याच्या किरणजालाप्रमाणेच हे सांगितले जाते.
13.166.8
संक्षीणे ब्रह्मदिवसे जगज्जलधिमाविशेत् ।
प्रलीयते जले भूमिर्जलमग्नौ प्रलीयते ॥ १३.१६६.८ ॥
ब्रह्मदिवस संपल्यावर जग जलसमुद्रात प्रवेश करते. पृथ्वी पाण्यात लीन होते, पाणी अग्नीत लीन होते.
13.166.9
लीयतेऽग्निस्तथा वायौ वायुराकाश एव तु ।
मनसि प्रलीयते खं तु मनोऽहंकार एव च ॥ १३.१६६.९ ॥
अग्नी वायूत लीन होतो, आणि वायू आकाशातच लीन होतो. आकाश मनात लीन होते, आणि मन अहंकारात लीन होते.
13.166.10
अहङ्कारस्तथा तस्मिन्महति प्रविलीयते ।
महानव्यक्त इत्याहुस्तदेकत्वं प्रचक्षते ॥ १३.१६६.१० ॥
अहंकारही तसाच त्या महतात पूर्णपणे लीन होतो. महानला अव्यक्त म्हणतात; तेच एकत्व असे म्हटले जाते.
13.166.11
अव्यक्तस्य महादेव प्रलयं विद्धि ब्रह्म्णि ।
एवमस्यासकृत्क्रीडामाहुस्तत्वविदो जनाः ॥ १३.१६६.११ ॥
हे महादेवा, अव्यक्ताचा प्रलय ब्रह्मात जाण. अशाप्रकारे तत्त्वज्ञ लोक याला वारंवार घडणारी लीला म्हणतात.
13.166.12
अध्यात्ममधिभूतं च तथैवाप्यधिदैवतम् ।
यथावदुदितं शास्त्रं योगे तु सुमहात्मभिः ॥ १३.१६६.१२ ॥
अध्यात्म, अधिभूत आणि तसेच अधिदैवत — शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणेच, महात्म्यांनी योगात सांगितले आहे.
13.166.13
तथैव चेह साङ्ख्ये तु परिसंख्यात्मचिन्तकैः ।
प्रपञ्चितार्थमेतावन्महादेव महात्मभिः ॥ १३.१६६.१३ ॥
त्याप्रमाणेच येथे सांख्यातही, आत्म्याचे गणनेने चिंतन करणाऱ्या महात्म्यांनी हा अर्थ इतका विस्तारला आहे, हे महादेव.
13.166.14
ब्रह्मेति विद्यादध्यात्मं पुरुषं चाधिदैवतम् ।
प्रभवं सर्वभूतानां रक्षणं तत्र कर्म च ॥ १३.१६६.१४ ॥
ब्रह्म हे अध्यात्म आणि पुरुष हे अधिदैवत जाणावे; तेथे सर्व भूतांची उत्पत्ती, त्यांचे रक्षण आणि कर्म ही आहेत.
13.166.15
अध्यात्मं प्राणमित्याहुः क्रतुमप्यधिदैवतम् ।
रथं च यज्ञवाहोऽत्र कर्माहङ्कारमेव च ॥ १३.१६६.१५ ॥
प्राणाला अध्यात्म म्हणतात; यज्ञाला अधिदैवत म्हणतात. येथे रथ, यज्ञवाह, कर्म आणि अहंकार हेही (त्याचप्रमाणे).
13.166.16
अध्यात्मं तु मनो विद्याच्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ।
दैवं च प्रभवश्चैव कर्म व्याहृतयस्तथा ॥ १३.१६६.१६ ॥
मन हे अध्यात्म आणि चंद्र हे अधिदैवत जाणावे; दैव, उत्पत्ती, कर्म आणि व्याहृती हीही तशीच.
13.166.17
विद्यात्तु श्रोत्रमध्यात्ममाकाशमधिदैवतम् ।
सर्वभावाभिधानार्थं शब्दः कर्म सदा स्मृतं ॥ १३.१६६.१७ ॥
श्रोत्र हे अध्यात्म आणि आकाश हे अधिदैवत जाणावे; सर्व भावांना नाव देण्यासाठी शब्दच सदैव कर्म म्हणून स्मृत आहे.
13.166.18
त्वगध्यात्ममथो विद्याद्वायुरत्राधिदैवतम् ।
सन्निपातय विज्ञानं सर्वकर्म च तत्र ह ॥ १३.१६६.१८ ॥
त्वचा हे अध्यात्म आणि येथे वायू हे अधिदैवत जाणावे. तेथे ज्ञानाचा संनिपात आणि सर्व कर्मेही आहेत.
13.166.19
अध्यात्मं चक्षुरित्याहुर्भास्करोऽत्राधिदैवतम् ।
ज्ञापतं सर्ववर्णानां रूपं कर्म सदा स्मृतम् ॥ १३.१६६.१९ ॥
डोळ्यांना अध्यात्म म्हणतात; येथे अधिदैवत सूर्य. सर्व वर्णांचे ज्ञापक रूप आहे, आणि त्याचे कर्म नेहमी स्मरले जाते.
13.166.20
जिह्वेति विद्यादध्यात्ममापश्चात्राधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२० ॥
जीभ अध्यात्म म्हणून जाणावी; येथे अधिदैवत जल.
13.166.21
पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथावद्यतिसत्तमाः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रं चाप्यधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२१ ॥
पायूला अध्यात्म म्हणतात, हे यतिश्रेष्ठांनो, यथावत. विसर्ग अधिभूत; आणि मित्रही अधिदैवत.
13.166.22
उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्देवदेव पिनाकधृक् ।
अनुभावोऽधिभूतं तु दैवतं च प्रजापतिः ॥ १३.१६६.२२ ॥
उपस्थाला अध्यात्म म्हणतात, हे देवदेवा, पिनाकधारी. अनुभाव अधिभूत; आणि दैवत प्रजापती.
13.166.23
पादावध्यात्ममित्याहुस्त्रिशूलाङ्क मनीषिणः ।
गन्तव्यमधिभूतं तु विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२३ ॥
दोन पायांना अध्यात्म म्हणतात, त्रिशूलांकित मनीषी. गन्तव्य अधिभूत; आणि तेथे अधिदैवत विष्णू.
13.166.24
वागध्यात्मं तथैवाहुः पिनाकिंस्तत्वदर्शिनः ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२४ ॥
वाणीलाही अध्यात्म म्हणतात, पिनाकी तत्त्वदर्शी. वक्तव्य अधिभूत; आणि तेथे अधिदैवत वह्नी.
13.166.25
एतदध्यात्ममतुलं साधिभूताधिदैवतम् ।
मया तु वर्णितं सम्यग्देहिनाममरर्षभ ॥ १३.१६६.२५ ॥
हे अमरश्रेष्ठा, देहधारींसाठी हे अतुलनीय अध्यात्म, अधिभूत आणि अधिदैवत मी सम्यक प्रकारे वर्णन केले आहे.
13.166.26
एतत्कीटपतङ्गे च श्वपाके शुनि हस्तिनि ।
पुत्रिकादंशमशके ब्राह्मणे गवि पार्थिवे ॥ १३.१६६.२६ ॥
हे कीटक आणि पतंगात, श्वपाकात, कुत्र्यात, हत्तीत, पुत्रिका, दंश व डासात, ब्राह्मणात, गाईत आणि राजात (समानपणे) आहे.
13.166.27
सर्वमेव हि द्रष्टव्यमन्यथा मा विचिन्तय ।
अतोऽन्यथा ये पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् ॥ १३.१६६.२७ ॥
सर्व काही याच प्रकारे पाहिले पाहिजे; अन्यथा विचार करू नकोस. याच्या विरुद्ध जे पाहतात त्यांना सम्यक दर्शन होत नाही.
13.166.28
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसकिन्नराः ।
यन्न जानन्ति को ह्येष कुतो वा भगवानिति ॥ १३.१६६.२८ ॥
देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि किन्नर ज्याला जाणत नाहीत — हा कोण, किंवा भगवान कोठून आले?
13.166.29
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम् ।
अनादिमध्यपर्यन्तं कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ १३.१६६.२९ ॥
'ओम्' हे एकाक्षर ब्रह्म आहे; ते सत् व असत् यांच्या पलीकडे आहे; आदी, मध्य, अंत नसलेले; कूटस्थ, अचल व ध्रुव आहे.
13.166.30
योगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् ।
अनादिनिधं देवं देवदेवं सनातनम् ॥ १३.१६६.३० ॥
योगेश्वर, पद्मनाभ, विष्णू, जिष्णू, जगत्पती, आदी-अंतरहित, देव, देवदेव, सनातन.
13.166.31
अपमेयमविज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् ।
कृताञ्जलिः शुचिर्भूत्वा प्रणम्य प्रयतोऽर्चयेत् ॥ १३.१६६.३१ ॥
जो अमेय, अज्ञेय, हरि, नारायण, प्रभू आहे, त्याला हात जोडून, शुचि होऊन, नमस्कार करून, संयमाने पूजावे.
13.166.32
अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः ।
एकोयं वेद भगवांस्त्राता नारायणो हरिः ॥ १३.१६६.३२ ॥
आदि-अंतरहित परब्रह्म देव आणि ऋषी जाणत नाहीत; एकटेच भगवान ते जाणतात — रक्षक नारायण हरी.
13.166.33
नारायणादृषिगणास्ततः सिद्धा महोरगाः ।
देवा देवर्षयश्चैव यं विदुर्दुःखभेषजम् ॥ १३.१६६.३३ ॥
नारायणापासून ऋषिगण निर्माण झाले; नंतर सिद्ध, महोरग, देव आणि देवर्षी — ज्याला ते दुःखाचे औषध मानतात.
13.166.34
यमाहुर्विजितक्लेशं यस्मिंश्च विहिताः प्रजाः ।
यस्मिँल्लोकाः स्फुरन्तीमे जाले शकुनयो यथा ॥ १३.१६६.३४ ॥
क्लेशांवर विजय मिळवलेला म्हणून ते त्याला म्हणतात; त्याच्यात प्रजा स्थापित आहेत; त्याच्यात हे लोक जाळ्यातील पक्ष्यांप्रमाणे चमकतात.
13.166.35
सप्तर्षयो मनः सप्त साङ्ख्यास्तु मुनिदर्शनात् ।
सप्तर्षयश्चेन्द्रियाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च ॥ १३.१६६.३५ ॥
सप्तर्षी म्हणजे मन; सांख्य मुनिदर्शनाने (सात म्हणतात); सप्तर्षी म्हणजे इंद्रिये, पाच बुद्धींद्रियेही.
13.166.36
श्रोत्रयोश्च दिशः प्राहुर्मनसि त्वथ चन्द्रमाः ॥ १३.१६६.३६ ॥
दोन्ही कानांसाठी दिशा म्हटल्या आहेत; मनात मात्र चंद्र.
13.166.37
मनः षष्ठं बुद्धिः सप्तमी ह्यात्मनि स्थापितानि ।
शरीरेषु नात्मनि तस्य हि कारणानि भन्ति सर्वा-
ण्यपि सर्वकर्मसु वा विषयेषुवा युञ्जन्ति यथात्म-
नि स्वानि कर्माणि प्रवृत्तानि सप्तस्वपि ॥ १३.१६६.३७ ॥
मन सहावे, बुद्धी सातवी; हे सर्व आत्म्यात स्थापित आहेत. शरीरांतील गोष्टी आत्म्यात नाहीत, कारण त्याची कारणे तीच आहेत. सर्व कर्मांत किंवा विषयांत ते आपापली कर्मे सातही ठिकाणी प्रवृत्त करतात.
13.166.38
विषयाणां व्यापकत्वानि तान्येव स्वपतो भूत ।
ग्रामस्याजमात्मानं देवलोकस्थानसंमितं देहान्तर।
गामिनं मुमुक्षुं वानुप्रतिशन्ति सूक्ष्माणि प्रलीयन्ते ॥ १३.१६६.३८ ॥
विषयांचे ते व्याप्तिरूप तेच झोपलेल्याचे आहेत, हे प्राणी. गावासारखा अजन्मा आत्मा, देवलोकाच्या स्थानाने मोजलेला, दुसऱ्या देहात जाणारा, किंवा मोक्षाची इच्छा करणारा; सूक्ष्म गोष्टी त्याचा अनुसरण करून लीन होतात.
13.166.39
मोक्षकाले तमेकं न कश्चिद्वेत्ति स्वपरम् ।
एवं प्रविष्टेषु भूतेषु को जागर्तीत्युच्यते ॥ १३.१६६.३९ ॥
मोक्षाच्या काळी त्या एकाला कोणीही जाणत नाही, स्वकीय किंवा परका. असे प्राणी आत शिरल्यावर कोण जागा असतो असे म्हटले जाते?
13.166.40
निद्राप्रसुप्तेषु वाऽत्र जाग्रत्स्वप्नशीलोत्रसदनौ ।
च देवद्योतनो भगवांश्चात्र क्षत्रेज्ञो बुद्धिर्वाऽभिसुप्त।
स्यापि स्वप्नदर्शनानि पश्यन्ति ॥ १३.१६६.४० ॥
येथे गाढ झोपेत निजलेल्यांमध्ये, किंवा जागृती-स्वप्न स्वभावाच्या दोन निवासांमध्ये, देवांना प्रकाशित करणारा भगवान, आणि येथे क्षेत्रज्ञ, किंवा गाढ झोपलेली बुद्धी — त्यांनाही स्वप्नदर्शने दिसतात.
13.166.41
अप्रतिबुद्धेषु लोकेषु स एव प्रतिबुध्यते। स ।
एष प्राज्ञः। अथ तैजसः कायाग्निः स हि सुप्तस्यात्मा वा ॥ १३.१६६.४१ ॥
अप्रतिबुद्ध लोकांमध्येही तोच जागतो. हा प्राज्ञ. मग तैजस, देहाग्नी; तोच सुप्ताचा आत्मा, किंवा…
13.166.42
अविदुषो वाऽप्रतिबुध्यमानस्यान्नं पचतीत्यन्ते ।
वै तिष्ठति एतदात्मानमधिकृत्यानुज्ञातमिति ॥ १३.१६६.४२ ॥
अविद्वानाचे किंवा अप्रतिबुद्धाचे अन्न ते पचवते, असे शेवटी म्हटले आहे. खरोखर हे या आत्म्याला आधार मानून राहते, असे अनुज्ञात केले आहे.