ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.166
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.166.1
तत्वसङ्ख्या श्रुता चैषा येषां ब्रह्मविदांवर ।
सर्गसङ्ख्या मया प्रोक्ता नवानामानुपूर्व्यशः।
प्रवक्ष्यामि तु तेऽध्यात्ममधिभूताधिदैवतम् ॥ १३.१६६.१ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੱਤਵ-ਸੰਖਿਆ ਤੂੰ ਸੁਣ ਲਈ ਹੈ; ਨੌਂ ਸਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ। ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਦੱਸਾਂਗਾ।
13.166.2
स्वभावसत्वस्थमनीशमीशम् ॥ १३.१६६.२ ॥
ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਜੋ ਅਨੀਸ਼ ਹੈ ਪਰ ਈਸ਼ ਵੀ ਹੈ।
13.166.3
कैवल्यतां प्राप्य महासुरोत्तम ।
तवैतदाख्यामि मुनीन्द्रवृत्त्या।
रहस्यमेवान्यदवाप्य दिव्यं ।
पवित्रपूतस्तव मृत्युजालम् ॥ १३.१६६.३ ॥
ਹੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ, ਕੈਵਲ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀਂਦਰਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰਹੱਸ ਪਾ ਕੇ ਤੇਰਾ ਮੌਤ-ਜਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।
13.166.4
पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां ।
दद्यान्न देयं त्वपरीक्षिताय।
नाश्रद्दधानाय न चान्यबुद्धे ।
र्नाज्ञानयुक्ताय न विस्मिताय ॥ १३.१६६.४ ॥
ਇਹ ਧਰਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਜੋ ਅਪਰੀਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਰਧਾਹੀਨ, ਭਿੰਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਅਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
13.166.5
स्वाध्याययुक्ताय गुणान्विताय ।
प्रदेयमेतन्नियतेन्द्रियाय ॥ १३.१६६.५ ॥
ਸਵਾਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.166.6
संक्षेपं चाप्यथैतेषां तत्वानां वृषभध्वज ।
अनुलोमानुजातानां प्रतिलोमप्रमीयतम् ॥ १३.१६६.६ ॥
ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵੀ ਸੁਣ; ਅਨੁਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ।
13.166.7
प्रवक्ष्यामि तमध्यात्मं साधिभूताधिदैवतम् ।
यथांशुजालमर्कस्य तथैतत्प्रवदन्ति वै ॥ १३.१६६.७ ॥
ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਸਮੇਤ ਉਸ ਅਧਿਆਤਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਖਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਕਿਰਨਜਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.166.8
संक्षीणे ब्रह्मदिवसे जगज्जलधिमाविशेत् ।
प्रलीयते जले भूमिर्जलमग्नौ प्रलीयते ॥ १३.१६६.८ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਜਗਤ ਜਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਲ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.166.9
लीयतेऽग्निस्तथा वायौ वायुराकाश एव तु ।
मनसि प्रलीयते खं तु मनोऽहंकार एव च ॥ १३.१६६.९ ॥
ਅਗਨੀ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.166.10
अहङ्कारस्तथा तस्मिन्महति प्रविलीयते ।
महानव्यक्त इत्याहुस्तदेकत्वं प्रचक्षते ॥ १३.१६६.१० ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.166.11
अव्यक्तस्य महादेव प्रलयं विद्धि ब्रह्म्णि ।
एवमस्यासकृत्क्रीडामाहुस्तत्वविदो जनाः ॥ १३.१६६.११ ॥
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਵਵੇਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਲੀਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
13.166.12
अध्यात्ममधिभूतं च तथैवाप्यधिदैवतम् ।
यथावदुदितं शास्त्रं योगे तु सुमहात्मभिः ॥ १३.१६६.१२ ॥
ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਦੈਵਤ — ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
13.166.13
तथैव चेह साङ्ख्ये तु परिसंख्यात्मचिन्तकैः ।
प्रपञ्चितार्थमेतावन्महादेव महात्मभिः ॥ १३.१६६.१३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਸਾਂਖਯ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਅਰਥ ਇੰਨਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ।
13.166.14
ब्रह्मेति विद्यादध्यात्मं पुरुषं चाधिदैवतम् ।
प्रभवं सर्वभूतानां रक्षणं तत्र कर्म च ॥ १३.१६६.१४ ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਧਿਦੈਵਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਹਨ।
13.166.15
अध्यात्मं प्राणमित्याहुः क्रतुमप्यधिदैवतम् ।
रथं च यज्ञवाहोऽत्र कर्माहङ्कारमेव च ॥ १३.१६६.१५ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਯੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਅਧਿਦੈਵਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਰੱਥ, ਯੱਗਵਾਹ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਵੀ (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ)।
13.166.16
अध्यात्मं तु मनो विद्याच्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ।
दैवं च प्रभवश्चैव कर्म व्याहृतयस्तथा ॥ १३.१६६.१६ ॥
ਮਨ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਅਧਿਦੈਵਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੈਵ, ਉਤਪਤੀ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਆਹ੍ਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
13.166.17
विद्यात्तु श्रोत्रमध्यात्ममाकाशमधिदैवतम् ।
सर्वभावाभिधानार्थं शब्दः कर्म सदा स्मृतं ॥ १३.१६६.१७ ॥
ਸ੍ਰੋਤ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਅਧਿਦੈਵਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਸਦਾ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
13.166.18
त्वगध्यात्ममथो विद्याद्वायुरत्राधिदैवतम् ।
सन्निपातय विज्ञानं सर्वकर्म च तत्र ह ॥ १३.१६६.१८ ॥
ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਅਧਿਦੈਵਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੇਲ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵੀ ਹਨ।
13.166.19
अध्यात्मं चक्षुरित्याहुर्भास्करोऽत्राधिदैवतम् ।
ज्ञापतं सर्ववर्णानां रूपं कर्म सदा स्मृतम् ॥ १३.१६६.१९ ॥
ਅੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਜਤਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਕਰਮ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.166.20
जिह्वेति विद्यादध्यात्ममापश्चात्राधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२० ॥
ਜੀਭ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਜਲ ਹੈ।
13.166.21
पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथावद्यतिसत्तमाः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रं चाप्यधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२१ ॥
ਗੁਦਾ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮੋ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ। ਵਿਸਰਗ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
13.166.22
उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्देवदेव पिनाकधृक् ।
अनुभावोऽधिभूतं तु दैवतं च प्रजापतिः ॥ १३.१६६.२२ ॥
ਉਪਸਥ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ। ਅਨੁਭਾਵ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੈਵਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।
13.166.23
पादावध्यात्ममित्याहुस्त्रिशूलाङ्क मनीषिणः ।
गन्तव्यमधिभूतं तु विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२३ ॥
ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਮਨੀਸ਼ੀ। ਗੰਤਵ੍ਯ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ।
13.166.24
वागध्यात्मं तथैवाहुः पिनाकिंस्तत्वदर्शिनः ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १३.१६६.२४ ॥
ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਨਾਕੀ ਤਤਵਦਰਸ਼ੀ। ਵਕਤਵ੍ਯ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਵਹਨੀ ਹੈ।
13.166.25
एतदध्यात्ममतुलं साधिभूताधिदैवतम् ।
मया तु वर्णितं सम्यग्देहिनाममरर्षभ ॥ १३.१६६.२५ ॥
ਹੇ ਅਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਅਤੁਲ ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
13.166.26
एतत्कीटपतङ्गे च श्वपाके शुनि हस्तिनि ।
पुत्रिकादंशमशके ब्राह्मणे गवि पार्थिवे ॥ १३.१६६.२६ ॥
ਇਹ ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਪਤੰਗੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਵਪਾਕ ਵਿੱਚ, ਕੁੱਤੇ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ ਵਿੱਚ, ਪੁਤਰਿਕਾ, ਡੰਗ ਅਤੇ ਮੱਛਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ, ਗਊ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ (ਸਮਾਨ ਹੈ)।
13.166.27
सर्वमेव हि द्रष्टव्यमन्यथा मा विचिन्तय ।
अतोऽन्यथा ये पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् ॥ १३.१६६.२७ ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸੋਚ। ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਿਆਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
13.166.28
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसकिन्नराः ।
यन्न जानन्ति को ह्येष कुतो वा भगवानिति ॥ १३.१६६.२८ ॥
ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਜਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ — ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਾਂ ਭਗਵਾਨ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹਨ?
13.166.29
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम् ।
अनादिमध्यपर्यन्तं कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ १३.१६६.२९ ॥
'ਓਮ' ਇਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜੋ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਆਦਿ, ਮੱਧ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ; ਕੂਟਸਥ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਧਰੁਵ ਹੈ।
13.166.30
योगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् ।
अनादिनिधं देवं देवदेवं सनातनम् ॥ १३.१६६.३० ॥
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਪਦਮਨਾਭ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜਿਸ਼ਨੂ, ਜਗਤਪਤੀ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਦੇਵ, ਦੇਵਦੇਵ, ਸਨਾਤਨ।
13.166.31
अपमेयमविज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् ।
कृताञ्जलिः शुचिर्भूत्वा प्रणम्य प्रयतोऽर्चयेत् ॥ १३.१६६.३१ ॥
ਜੋ ਅਮਾਪ, ਅਜਾਣ, ਹਰਿ, ਨਾਰਾਇਣ, ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.166.32
अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः ।
एकोयं वेद भगवांस्त्राता नारायणो हरिः ॥ १३.१६६.३२ ॥
ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਇਕੱਲੇ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ — ਰੱਖਿਅਕ ਨਾਰਾਇਣ ਹਰਿ।
13.166.33
नारायणादृषिगणास्ततः सिद्धा महोरगाः ।
देवा देवर्षयश्चैव यं विदुर्दुःखभेषजम् ॥ १३.१६६.३३ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਮੂਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਸਿੱਧ, ਮਹਾਸਰਪ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ — ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਦਵਾਈ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
13.166.34
यमाहुर्विजितक्लेशं यस्मिंश्च विहिताः प्रजाः ।
यस्मिँल्लोकाः स्फुरन्तीमे जाले शकुनयो यथा ॥ १३.१६६.३४ ॥
ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਸਨੂੰ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਥਾਪੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੋਕ ਜਾਲ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
13.166.35
सप्तर्षयो मनः सप्त साङ्ख्यास्तु मुनिदर्शनात् ।
सप्तर्षयश्चेन्द्रियाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च ॥ १३.१६६.३५ ॥
ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਮਨ ਹਨ; ਸਾਂਖਿਆ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ (ਸੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ); ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ।
13.166.36
श्रोत्रयोश्च दिशः प्राहुर्मनसि त्वथ चन्द्रमाः ॥ १३.१६६.३६ ॥
ਦੋਹਾਂ ਕੰਨਾਂ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ।
13.166.37
मनः षष्ठं बुद्धिः सप्तमी ह्यात्मनि स्थापितानि ।
शरीरेषु नात्मनि तस्य हि कारणानि भन्ति सर्वा-
ण्यपि सर्वकर्मसु वा विषयेषुवा युञ्जन्ति यथात्म-
नि स्वानि कर्माणि प्रवृत्तानि सप्तस्वपि ॥ १३.१६६.३७ ॥
ਮਨ ਛੇਵਾਂ, ਬੁੱਧੀ ਸੱਤਵੀਂ; ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਨ ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹੀ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।
13.166.38
विषयाणां व्यापकत्वानि तान्येव स्वपतो भूत ।
ग्रामस्याजमात्मानं देवलोकस्थानसंमितं देहान्तर।
गामिनं मुमुक्षुं वानुप्रतिशन्ति सूक्ष्माणि प्रलीयन्ते ॥ १३.१६६.३८ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਉਹ ਪਸਾਰ ਹੀ ਸੌਂਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਜੀਵ। ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ, ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ; ਸੂਖਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
13.166.39
मोक्षकाले तमेकं न कश्चिद्वेत्ति स्वपरम् ।
एवं प्रविष्टेषु भूतेषु को जागर्तीत्युच्यते ॥ १३.१६६.३९ ॥
ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਆਪਣਾ ਨਾ ਪਰਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਵੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਣ ਜਾਗਦਾ ਹੈ?
13.166.40
निद्राप्रसुप्तेषु वाऽत्र जाग्रत्स्वप्नशीलोत्रसदनौ ।
च देवद्योतनो भगवांश्चात्र क्षत्रेज्ञो बुद्धिर्वाऽभिसुप्त।
स्यापि स्वप्नदर्शनानि पश्यन्ति ॥ १३.१६६.४० ॥
ਇੱਥੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜਾਗਣ-ਸੁਪਨੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਦੋ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਗਿਆ, ਜਾਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਬੁੱਧੀ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
13.166.41
अप्रतिबुद्धेषु लोकेषु स एव प्रतिबुध्यते। स ।
एष प्राज्ञः। अथ तैजसः कायाग्निः स हि सुप्तस्यात्मा वा ॥ १३.१६६.४१ ॥
ਅਜਾਗ੍ਰਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੈਜਸ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਗਨੀ; ਉਹੀ ਸੁੱਤੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਾਂ…
13.166.42
अविदुषो वाऽप्रतिबुध्यमानस्यान्नं पचतीत्यन्ते ।
वै तिष्ठति एतदात्मानमधिकृत्यानुज्ञातमिति ॥ १३.१६६.४२ ॥
ਅਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਅਜਾਗ੍ਰਤ ਦਾ ਅੰਨ ਇਹ ਪਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।