Mahābhārata · Adhyāya 13.167
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.167.1
प्रभवश्चाप्ययस्तात वर्णितस्तेऽनुपूर्वशः ।
तथाऽध्यात्माधेभूतं च तथैवात्राधिदैवतम् ॥ १३.१६७.१ ॥
Querido hijo, te han sido descritos en orden el origen y la disolución, y así también lo interior del ser (adhyātma), lo elemental (adhibhūta) y aquí lo divino que preside (adhidaivata).
13.167.2
निखिलेन तु वक्ष्यामि दैवतानि ह देहिनाम् ।
यान्याश्रितेषु देहेषु यानि पृच्छसि शङ्कर ॥ १३.१६७.२ ॥
Oh Śaṅkara, te diré completamente los dioses que habitan en los cuerpos de los seres encarnados y todo lo que preguntas.
13.167.3
वाच्यग्निस्त्वथ जिह्वायां सोमः प्राणे तु मारुतः ।
रूपे चाप्यथ नक्षत्रं जिह्वायां चाप एव तु ॥ १३.१६७.३ ॥
En el habla está Agni; en la lengua, Soma; en el aliento, el Viento. En la forma está también la constelación, y en la lengua las aguas.
13.167.4
नाभ्यां समुद्रश्च विभुर्नखरोम तथैव च ।
वनस्पतिवनौषध्यस्त्वङ्गेषु मरुतस्तथा ॥ १३.१६७.४ ॥
En el ombligo están el océano y el omnipresente; así también en las uñas y el cabello. Los árboles y las hierbas del bosque están en la piel y los miembros, y los Vientos igualmente.
13.167.5
संवत्सराः पर्वसु च आकाशे दैवमानुषे ।
उदाने विद्युदभवद्व्याने पर्जन्य एव च ॥ १३.१६७.५ ॥
Los años están en las articulaciones, y en el cielo lo divino y lo humano. En el aliento ascendente surgió el relámpago, y en el aliento que todo lo penetra, el dios de la lluvia Parjanya.
13.167.6
स्तनयोरेव चाकाशं बले चेन्द्रस्तथैव च ।
मनसोऽप्यथ चेशानस्त्वपाने रुद्र एव च ॥ १३.१६७.६ ॥
En los pechos está el espacio, y en la fuerza igualmente Indra. En la mente también está Īśāna, y en el aliento descendente Rudra.
13.167.7
गन्धर्वाप्सरसो व्याने सत्ये मित्रश्च शङ्कर ।
प्रज्ञायां वरुणश्चैव चक्षुष्यादित्य एव च ॥ १३.१६७.७ ॥
En el aliento vyāna están los Gandharvas y las Apsarases; en la verdad, Mitra, oh Śaṅkara; en la sabiduría, Varuṇa, y en el ojo el sol Āditya.
13.167.8
शरीरे पृथिवी चैव पादयोर्विष्णुरेव च ।
पायौ मित्रस्तथोपस्थे प्रजापतिररिंदम ॥ १३.१६७.८ ॥
En el cuerpo está la tierra, y en los pies Viṣṇu; en el ano Mitra, y asimismo en los genitales Prajāpati, oh domador de enemigos.
13.167.9
मूर्ध्नि चैव दिशः प्राहुर्बुद्धौ ब्रह्मा प्रतिष्ठितः ।
बुध्यमानोऽऽत्मनिष्ठः स्यादधिष्ठाता तु शङ्करः ॥ १३.१६७.९ ॥
En la cabeza, dicen, residen las direcciones; en el intelecto está establecido Brahmā. Para quien está despierto y firme en el yo, el señor que preside es Śaṅkara.
13.167.10
अबुद्धश्चाभवत्तस्माद्बुध्यमानान्न संशयः ।
आभ्यामन्यः परो बुद्धो वेदवादेषु शङ्कर ॥ १३.१६७.१० ॥
Por eso, el que no estaba despierto llegó a estarlo, sin duda. Aparte de estos dos, la suprema conciencia se halla en las doctrinas de los Vedas, oh Śaṅkara.
13.167.11
यदाश्रितानि देहेषु दैवतानि पृथक्पृथक् ।
योऽग्नये जायते नित्यमात्मयाजी समाहितः ॥ १३.१६७.११ ॥
Quien constantemente ofrece a Agni las deidades que residen por separado en los cuerpos, con la mente recogida y concentrada, es un sacrificador de sí mismo.
13.167.12
य एवमनुपश्येत दैवतानि समाहितः ।
सोत्र योगी भवत्येव य एवमनुपश्यति।
स सर्वज्ञयाजिभ्यो ह्यात्मयाजी विशिष्यते ॥ १३.१६७.१२ ॥
Quien, recogido así, contempla a las deidades se convierte aquí mismo en yogui; y quien así contempla, el que se sacrifica a sí mismo, supera a todos los sacrificadores que lo saben todo.
13.167.13
मुखे जुहोति यो नित्यं कृत्स्नं विश्वमिदं जगत् ।
सोत्मवित्प्रोच्यते तज्ज्ञैर्महादेव महात्मभिः ॥ १३.१६७.१३ ॥
Aquel que siempre ofrece en su boca todo este mundo como oblación es llamado conocedor del ātman por los grandes almas que lo saben, oh Mahādeva.
13.167.14
सर्वेभ्यः परमेभ्यो वै दैवतेभ्यो ह्यात्मयाजिना ।
गन्तव्यं परमाकाङ्क्षन्परमेव च चिन्तयन् ॥ १३.१६७.१४ ॥
El que se sacrifica a sí mismo debe ir más allá de todas las deidades supremas, deseando lo supremo y meditando solo en lo supremo.
13.167.15
यथा संक्रमते देहाद्देही त्रिपुरसूदन ।
तथास्य स्थानमाख्यास्ये पृथक्त्वेनेह शङ्कर ॥ १३.१६७.१५ ॥
Así como el ser encarnado pasa desde el cuerpo, oh destructor de Tripura, así te declararé aquí por separado su morada, oh Śaṅkara.
13.167.16
पादाभ्यां वैष्णवं स्थानमाप्नोति विनियोजनात् ।
पायुना मित्रमाप्नोति उपस्थेन प्रजापतिम् ॥ १३.१६७.१६ ॥
Mediante los pies, alcanza la morada de Viṣṇu al ser puestos en uso; por el ano alcanza a Mitra, y por el órgano genital alcanza a Prajāpati.
13.167.17
नाभ्या च वारुणं स्थानं स्तनाभ्यां तु भवो लभेत् ।
बाहुभ्यां वासवं स्थानं श्रोत्राभ्यामाप्नुयाद्दिशः।
आदित्यं चक्षुषा स्थानं मूर्ध्ना ब्रह्मण एव च ॥ १३.१६७.१७ ॥
Por el ombligo se obtiene la morada de Varuṇa, por los pechos a Bhava; por los brazos la morada de Vāsava (Indra), por los oídos se alcanzan las direcciones. Por los ojos la morada de Āditya, y por la coronilla la morada de Brahmā.
13.167.18
अथ मूर्धसु यः प्राणान्धारयेत समाहितः ।
बुद्ध्या मानमवाप्नोति द्रव्यावस्थं च संशयः ॥ १३.१६७.१८ ॥
Luego, quien, recogido, mantiene los alientos vitales en la coronilla, alcanza honor por medio del intelecto y también el estado de sustancia; no hay duda.
13.167.19
अव्यक्तात्परमं शुद्धमप्रमेयमनामयम् ।
तमाहुः परमं नित्यं यद्यदाप्नोति बुद्धिमान् ॥ १३.१६७.१९ ॥
Más allá de lo no manifiesto, supremo, puro, inmensurable, libre de aflicción: a eso llaman supremo y eterno, lo que alcanza el sabio.
13.167.20
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां स बुद्ध इति पठ्यते ।
बुध्यमानमबुद्धश्च नित्यमेवानुपश्यति ॥ १३.१६७.२० ॥
Por estar consciente y por no estarlo, se le llama 'el despierto'; al consciente y al inconsciente siempre los percibe.
13.167.21
विकारपुरुषस्त्वेष बुध्यमान इति स्मृतः ।
पञ्चविंशतितत्वं तत्प्रोच्यते तत्र संशयः ॥ १३.१६७.२१ ॥
Esta persona modificada es recordada como 'la consciente'; se declara junto con los veinticinco principios, y en ello hay duda.
13.167.22
स एष प्रकृतिस्थत्वात्तस्थुरित्युपदिश्यते ।
महानात्मा महादेव महानत्राधितिष्ठति ॥ १३.१६७.२२ ॥
Porque mora en la naturaleza se le enseña como 'el inmóvil'; el gran yo, el gran dios, el grande aquí reside.
13.167.23
अधिष्ठानादधिष्ठाता प्रोच्यते शास्त्रदर्शनात् ।
एष चेतयते देव मोहजालमबुद्धिमान् ॥ १३.१६७.२३ ॥
Desde el sustrato es llamado el que reside, por la visión de las escrituras; este dios percibe la red de la ilusión, al no ser sabio.
13.167.24
अव्यक्तस्यैव साधर्म्यमेतदाहुर्मनीषिणः ।
सोहं सोहमतो नित्यादज्ञानादिति मन्यते ॥ १३.१६७.२४ ॥
Los sabios dicen que esta es la misma semejanza de lo no manifiesto; 'Yo soy eso, yo soy eso': desde la ignorancia eterna así lo piensa.
13.167.25
यदि बुध्यति चैवायं मन्येयमिति भास्वरः ।
न प्रबुद्धो न वर्तेत पानीयं मत्स्यको यथा ॥ १३.१६७.२५ ॥
Si este resplandeciente comprende y piensa 'yo pienso esto', y aunque despierto no actúa, es como un pez en el agua.
13.167.26
देवता निखिलेनैताः प्रोक्तास्त्रिभुवनेश्वर ।
योगकृत्यं तु तावन्मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १३.१६७.२६ ॥
Oh señor de los tres mundos, estos dioses han sido completamente declarados. Ahora escucha de mí, en orden, la tarea del yoga.
13.167.27
शून्यागारेष्वरण्येषु सागरे वा गुहासु वा ।
विष्टम्भयित्वा त्रीन्दण्डानवाप्तो ह्यद्वयो भवेत् ॥ १३.१६७.२७ ॥
En casas vacías, en bosques, en el mar o en cuevas, habiendo contenido los tres bastones, uno ciertamente alcanza la no-dualidad.
13.167.28
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा पश्चान्मुखोपि वा ।
दक्षिणावदनो वापि बद्ध्वा विधिवदासनम् ॥ १३.१६७.२८ ॥
Mirando al este, al norte, al oeste o al sur, habiendo tomado debidamente un asiento, uno debe sentarse.
13.167.29
स्वस्तिकेनोपसंविष्टः कायमुन्नाम्य भास्वरम् ।
यथोपदिष्टं गुरुणा तथा तद्ब्रह्म धारयेत् ॥ १३.१६७.२९ ॥
Sentado en la postura svastika, levantando el cuerpo radiante, uno debe sostener ese brahman tal como enseñó el maestro.
13.167.30
लघ्वाहारो यतो दान्तस्त्रिकालपरिवर्जकः ।
मूत्रोत्सर्गपुरीषाभ्यामाहारे च समाहितः ॥ १३.१६७.३० ॥
Quien come ligeramente, es dominado y sereno, se abstiene en los tres tiempos y se mantiene recogido al orinar, defecar y comer.
13.167.31
शेषकालं तु युञ्जीत मनसा सुसमाहितः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसा विनिवर्तयेत् ॥ १३.१६७.३१ ॥
En el tiempo restante, con la mente bien recogida, debe aplicarse al yoga; con la mente, debe apartar los sentidos de sus objetos.
13.167.32
मनस्तथैव सङ्गृह्य बुद्ध्या बुद्धिमतां वर ।
विधावमानं धैर्येण विस्फुरन्तमितस्ततः ॥ १३.१६७.३२ ॥
Oh mejor de los sabios, asimismo, habiendo contenido la mente con el intelecto, debe refrenarla con firmeza cuando corre y tiembla de un lado a otro.
13.167.33
निरुध्य सर्वसङ्कल्पांस्ततो वै स्थिरतां व्रजेत् ।
एकाग्रस्तद्विजानीयात्सर्वं गुह्यतमं परम् ॥ १३.१६७.३३ ॥
Habiendo contenido todas las intenciones, debe entonces alcanzar la firmeza; con la atención unificada, debe conocerlo: todo ello es supremo y sumamente secreto.
13.167.34
निवातस्थ इवालोलो यथा दीपोऽतिदीप्यते ।
ऊर्ध्वमेव न तिर्यक्च तथैवाभ्रान्ति ते मनः ॥ १३.१६७.३४ ॥
Como una lámpara en un lugar sin viento, inmóvil, brilla intensamente, así tu mente debe ser solo hacia arriba, no de lado, sin vagar.
13.167.35
हृदिस्थस्तिष्ठते योसौ तस्यैवाभिमुखो यदा ।
मनो भवति देवेश पाषाणमिव निश्चलम् ॥ १३.१६७.३५ ॥
Cuando la mente se vuelve hacia aquel que reside en el corazón, oh señor de los dioses, entonces la mente se vuelve inmóvil como una piedra.
13.167.36
स निर्जने विनिर्घोषे सघोषे चाऽऽवसञ्जने ।
युक्तो यो न विकम्पेत योगी योगविधिः श्रुतः ॥ १३.१६७.३६ ॥
Aquel que, unido al yoga, no tiembla, ya sea en un lugar solitario, en un lugar silencioso, en un lugar ruidoso o en una morada de gente — ese es el yogui; tal es el método del yoga que se ha escuchado.
13.167.37
ततः पश्यति तद्ब्रह्म ज्वलदात्मनि संस्थितम् ।
विद्युदम्बुधरे यद्वत्तद्वदेकमनाश्रयम् ॥ १३.१६७.३७ ॥
Entonces ve aquel brahman establecido en el yo ardiente, como el relámpago en la nube: uno y sin apoyo.
13.167.38
तमस्यगाधे तिष्ठन्तं निस्तमस्कमचेतनम् ।
चेतयानमचेतं च दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १३.१६७.३८ ॥
Permaneciendo en una oscuridad insondable y, sin embargo, libre de oscuridad; inconsciente, otorgando conciencia pero inconsciente; brillando con su propio esplendor.
13.167.39
अङ्गष्ठपर्वमात्रं तन्नैश्रेयसमनिन्दितम् ।
महद्भूतमनन्तं च स्वतन्त्रं विगतज्वरम् ॥ १३.१६७.३९ ॥
Es del tamaño de la articulación de un pulgar, y sin embargo es la suprema felicidad, sin falta, gran ser, infinito, independiente y libre de ardor.
13.167.40
ज्योतिषां ज्योतिषं देवं विष्णुमत्यन्तनिर्मलम् ।
नारायणमणीयांसमीश्वराणामधीश्वरम् ॥ १३.१६७.४० ॥
La luz de las luces, el dios Viṣṇu, purísimo, Nārāyaṇa, más sutil, señor de los señores.
13.167.41
विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं प्रभुम् ।
अविज्ञाय निमज्जन्ति लोकाः संसारसागरे ॥ १३.१६७.४१ ॥
Sin conocer a Nārāyaṇa, el señor más allá del universo, eterno, que es el universo mismo, los mundos se hunden en el océano del renacer.
13.167.42
यं दृष्ट्वा यतयस्तात न शोचन्ति गतज्वराः ।
जन्ममृत्युभयान्मुक्तास्तीर्णाः संसारसागरम् ॥ १३.१६७.४२ ॥
Querido, al verlo, los ascetas no se afligen; libres de ardor, liberados del temor al nacer y morir, cruzan el océano del renacer.
13.167.43
अणिमा लघिमा भूमा प्राप्तिः प्राकम्यमेव च ।
ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता।
एतदष्टुगुणं योगं योगानाममितं स्मृतम् ॥ १३.१६७.४३ ॥
Aṇimā, laghimā, bhūmā, prāpti, prākāmya, īśitva y vaśitva, y aquello donde el deseo se cumple: este yoga de ocho cualidades se declara el primero entre innumerables yogas.
13.167.44
दृष्ट्वात्मानं निरात्मानमप्रमेयं सनातनम् ।
ते विशन्ति शरीराणि योगेनानेन भास्वरम्।
दैत्यदेवमनुष्याणां बलेन बलवत्तमाः ॥ १३.१६७.४४ ॥
Habiendo visto el yo como no-yo, inmensurable y eterno, entran en cuerpos resplandecientes mediante este yoga: los más poderosos entre demonios, dioses y hombres.
13.167.45
एतत्तत्वमनाद्यन्तं यद्भवाननुपृच्छति ।
नित्यं वयमुपास्यामो योगधर्मं सनातनम् ॥ १३.१६७.४५ ॥
Esta verdad, que no tiene principio ni fin, sobre la que preguntas: siempre practicamos ese dharma eterno del yoga.
13.167.46
योगधर्मान्न धर्मोस्ति गरीयान्सुरसत्तम ।
एतद्धर्म हि धर्माणामपुनर्भवसंस्कृतम् ॥ १३.१६७.४६ ॥
Más grande que el dharma del yoga no existe otro dharma, oh mejor de los dioses; este dharma, refinado hacia la no-reencarnación, es el primero de todos los dharmas.
13.167.47
तत्वतः परमस्तीस्ति केचिदाहुर्मनीषिणः ।
केचिदाहुः परं नास्ति ये ज्ञानफलमाश्रिताः ॥ १३.१६७.४७ ॥
En verdad, algunos sabios dicen que existe lo supremo; mientras otros, que se apoyan en el fruto del conocimiento, dicen que no existe.
13.167.48
ज्ञानस्थः पुरुषस्त्वेष विकृतः स्वेन वर्णितः ।
ये ध्यानेनानुपश्यन्ति नित्यं योगपरायणाः ॥ १३.१६७.४८ ॥
Esta persona, establecida en el conocimiento, aparece alterada de su propia naturaleza porque es descrita por sí misma; quienes, consagrados al yoga, la ven siempre por la meditación, la perciben verdaderamente.
13.167.49
तमेव पुरुषं देवं केचिदेव महेश्वर ।
नित्यमन्यतमाः प्राहुर्ज्ञानं परमकं स्मृतम् ॥ १३.१६७.४९ ॥
Oh Maheśvara, algunos, en verdad, siempre llaman a ese mismo Puruṣa, el dios, de otro modo; eso se considera el conocimiento supremo.
13.167.50
ज्ञानमेव विनिर्मुक्ताः सांख्या गच्छन्ति केवलम् ।
चिन्ताध्यात्मनि चान्यत्र योगाः परमबुद्धयः ॥ १३.१६७.५० ॥
Los Sāṅkhya, completamente liberados solo por el conocimiento, alcanzan únicamente eso; y los yoguis de intelecto supremo lo alcanzan en la reflexión sobre el yo y en otros lugares.
13.167.51
उक्तमेतावदेतत्ते योगदर्शनमुत्तमम् ।
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्याविदर्शनम् ॥ १३.१६७.५१ ॥
Hasta aquí se te ha expuesto esta excelente doctrina del yoga; ahora expondré el conocimiento Sāṅkhya, la enseñanza de la enumeración.