महाभारत · अध्याय 13.167
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.167.1
प्रभवश्चाप्ययस्तात वर्णितस्तेऽनुपूर्वशः ।
तथाऽध्यात्माधेभूतं च तथैवात्राधिदैवतम् ॥ १३.१६७.१ ॥
हे वत्सा! तुला क्रमाने उत्पत्ती आणि लय वर्णन केला आहे; तसेच अध्यात्म, अधिभूत आणि येथे अधिदैवतही.
13.167.2
निखिलेन तु वक्ष्यामि दैवतानि ह देहिनाम् ।
यान्याश्रितेषु देहेषु यानि पृच्छसि शङ्कर ॥ १३.१६७.२ ॥
हे शंकरा! देहधारींच्या देहांत आश्रित असलेली देवता आणि तू जे विचारत आहेस ते सर्व मी संपूर्णपणे सांगेन.
13.167.3
वाच्यग्निस्त्वथ जिह्वायां सोमः प्राणे तु मारुतः ।
रूपे चाप्यथ नक्षत्रं जिह्वायां चाप एव तु ॥ १३.१६७.३ ॥
वाणीत अग्नी; जिभेत सोम; प्राणात मारुत. रूपात नक्षत्र आणि जिभेत पाणीही.
13.167.4
नाभ्यां समुद्रश्च विभुर्नखरोम तथैव च ।
वनस्पतिवनौषध्यस्त्वङ्गेषु मरुतस्तथा ॥ १३.१६७.४ ॥
नाभीत समुद्र आणि विभु; नखांत व केसांत तसेच. वनस्पती आणि वनौषधी त्वचा व अवयवांत; मरुतही तसेच.
13.167.5
संवत्सराः पर्वसु च आकाशे दैवमानुषे ।
उदाने विद्युदभवद्व्याने पर्जन्य एव च ॥ १३.१६७.५ ॥
संवत्सर पर्वांत; दैव-मानुष आकाशात. उदानात वीज उत्पन्न झाली; व्यानात पर्जन्यही.
13.167.6
स्तनयोरेव चाकाशं बले चेन्द्रस्तथैव च ।
मनसोऽप्यथ चेशानस्त्वपाने रुद्र एव च ॥ १३.१६७.६ ॥
स्तनांत आकाश; बलात इंद्रही तसाच. मनातही ईशान; अपानात रुद्र.
13.167.7
गन्धर्वाप्सरसो व्याने सत्ये मित्रश्च शङ्कर ।
प्रज्ञायां वरुणश्चैव चक्षुष्यादित्य एव च ॥ १३.१६७.७ ॥
व्यानात गंधर्व आणि अप्सरा, सत्यात मित्र, हे शंकरा; प्रज्ञेत वरुण आणि नेत्रात आदित्य.
13.167.8
शरीरे पृथिवी चैव पादयोर्विष्णुरेव च ।
पायौ मित्रस्तथोपस्थे प्रजापतिररिंदम ॥ १३.१६७.८ ॥
शरीरात पृथ्वी, आणि पायांत विष्णू; गुदात मित्र, तसेच उपस्थात प्रजापती, हे अरिंदमा.
13.167.9
मूर्ध्नि चैव दिशः प्राहुर्बुद्धौ ब्रह्मा प्रतिष्ठितः ।
बुध्यमानोऽऽत्मनिष्ठः स्यादधिष्ठाता तु शङ्करः ॥ १३.१६७.९ ॥
मस्तकात दिशा असतात असे म्हणतात; बुद्धीत ब्रह्मदेव प्रतिष्ठित आहेत. जागृत आणि आत्मनिष्ठ असणाऱ्याचा अधिष्ठाता शंकरच आहे.
13.167.10
अबुद्धश्चाभवत्तस्माद्बुध्यमानान्न संशयः ।
आभ्यामन्यः परो बुद्धो वेदवादेषु शङ्कर ॥ १३.१६७.१० ॥
म्हणून जो अबुद्ध होता तो बुद्ध झाला, यात संशय नाही. या दोहोंहून भिन्न असा परम बुद्ध वेदवादांत आहे, हे शंकरा.
13.167.11
यदाश्रितानि देहेषु दैवतानि पृथक्पृथक् ।
योऽग्नये जायते नित्यमात्मयाजी समाहितः ॥ १३.१६७.११ ॥
देहांत वेगवेगळे आश्रित असलेल्या देवतांना, जो नित्य अग्नीसाठी (आहुती) देतो, तो समाहित आत्मयाजी आहे.
13.167.12
य एवमनुपश्येत दैवतानि समाहितः ।
सोत्र योगी भवत्येव य एवमनुपश्यति।
स सर्वज्ञयाजिभ्यो ह्यात्मयाजी विशिष्यते ॥ १३.१६७.१२ ॥
जो अशा प्रकारे समाहित होऊन देवतांना पाहतो, तो येथेच योगी होतो; जो असा पाहतो, तो सर्वज्ञ यजमानांपेक्षाही आत्मयाजी श्रेष्ठ आहे.
13.167.13
मुखे जुहोति यो नित्यं कृत्स्नं विश्वमिदं जगत् ।
सोत्मवित्प्रोच्यते तज्ज्ञैर्महादेव महात्मभिः ॥ १३.१६७.१३ ॥
जो नित्य मुखात या सर्व विश्वजगताची आहुती देतो, त्याला ते जाणणारे महात्मे आत्मज्ञानी म्हणतात, हे महादेव.
13.167.14
सर्वेभ्यः परमेभ्यो वै दैवतेभ्यो ह्यात्मयाजिना ।
गन्तव्यं परमाकाङ्क्षन्परमेव च चिन्तयन् ॥ १३.१६७.१४ ॥
आत्मयज्ञ करणाऱ्याने सर्व श्रेष्ठ देवतांच्याही पलीकडे जावे; परमाची आकांक्षा धरून, परमाचेच चिंतन करत.
13.167.15
यथा संक्रमते देहाद्देही त्रिपुरसूदन ।
तथास्य स्थानमाख्यास्ये पृथक्त्वेनेह शङ्कर ॥ १३.१६७.१५ ॥
देही जसा देहातून संक्रमण करतो, हे त्रिपुरसूदना, तसेच त्याचे स्थान मी येथे वेगवेगळे सांगेन, हे शंकरा.
13.167.16
पादाभ्यां वैष्णवं स्थानमाप्नोति विनियोजनात् ।
पायुना मित्रमाप्नोति उपस्थेन प्रजापतिम् ॥ १३.१६७.१६ ॥
पायांद्वारे योजनेने तो वैष्णव स्थान मिळवतो; गुदाने मित्राला, उपस्थाने प्रजापतीला मिळवतो.
13.167.17
नाभ्या च वारुणं स्थानं स्तनाभ्यां तु भवो लभेत् ।
बाहुभ्यां वासवं स्थानं श्रोत्राभ्यामाप्नुयाद्दिशः।
आदित्यं चक्षुषा स्थानं मूर्ध्ना ब्रह्मण एव च ॥ १३.१६७.१७ ॥
नाभीने वरुणाचे स्थान, स्तनांनी भवाला मिळवावे; बाहूंनी वासवाचे (इंद्राचे) स्थान, कानांनी दिशा मिळवाव्यात. डोळ्यांनी आदित्याचे स्थान, आणि मस्तकाने ब्रह्माचे स्थान.
13.167.18
अथ मूर्धसु यः प्राणान्धारयेत समाहितः ।
बुद्ध्या मानमवाप्नोति द्रव्यावस्थं च संशयः ॥ १३.१६७.१८ ॥
नंतर, जो एकाग्र होऊन मस्तकात प्राण धारण करतो, तो बुद्धीने मान मिळवतो आणि द्रव्यावस्थाही मिळवतो; यात संशय नाही.
13.167.19
अव्यक्तात्परमं शुद्धमप्रमेयमनामयम् ।
तमाहुः परमं नित्यं यद्यदाप्नोति बुद्धिमान् ॥ १३.१६७.१९ ॥
अव्यक्ताच्या पलीकडील, परम, शुद्ध, अप्रमेय आणि निरामय तेच परम आणि नित्य म्हणतात; बुद्धिमान जे जे प्राप्त करतो ते.
13.167.20
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां स बुद्ध इति पठ्यते ।
बुध्यमानमबुद्धश्च नित्यमेवानुपश्यति ॥ १३.१६७.२० ॥
जागणारा आणि न जागणारा, या दोहोंमुळे तो 'बुद्ध' म्हटला जातो; जागणाऱ्याला आणि न जागणाऱ्याला तो सदैव पाहतो.
13.167.21
विकारपुरुषस्त्वेष बुध्यमान इति स्मृतः ।
पञ्चविंशतितत्वं तत्प्रोच्यते तत्र संशयः ॥ १३.१६७.२१ ॥
हा विकार-पुरुष 'जागणारा' असे स्मरला जातो; तो पंचवीस तत्त्वांसह सांगितला जातो, त्यात संशय आहे.
13.167.22
स एष प्रकृतिस्थत्वात्तस्थुरित्युपदिश्यते ।
महानात्मा महादेव महानत्राधितिष्ठति ॥ १३.१६७.२२ ॥
तो प्रकृतीत स्थित असल्यामुळे 'स्थिर' असे सांगितले जाते; महान आत्मा, महादेव, महान येथे अधिष्ठित आहे.
13.167.23
अधिष्ठानादधिष्ठाता प्रोच्यते शास्त्रदर्शनात् ।
एष चेतयते देव मोहजालमबुद्धिमान् ॥ १३.१६७.२३ ॥
अधिष्ठानापासून अधिष्ठाता म्हटला जातो, शास्त्रदर्शनाने; हा देव मोहजाल जाणतो, अबुद्धिमान.
13.167.24
अव्यक्तस्यैव साधर्म्यमेतदाहुर्मनीषिणः ।
सोहं सोहमतो नित्यादज्ञानादिति मन्यते ॥ १३.१६७.२४ ॥
हे अव्यक्ताचेच साधर्म्य आहे असे मनीषी म्हणतात; 'तो मी, तो मी' असे नित्य अज्ञानाने तो मानतो.
13.167.25
यदि बुध्यति चैवायं मन्येयमिति भास्वरः ।
न प्रबुद्धो न वर्तेत पानीयं मत्स्यको यथा ॥ १३.१६७.२५ ॥
जर हा तेजस्वी 'मी हे विचार करतो' असे जाणतो, आणि जागृत असूनही वर्तन करीत नाही, तर तो पाण्यातील माशासारखा असतो.
13.167.26
देवता निखिलेनैताः प्रोक्तास्त्रिभुवनेश्वर ।
योगकृत्यं तु तावन्मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १३.१६७.२६ ॥
हे त्रिभुवनेश्वरा, या देवतांचे पूर्ण वर्णन केले आहे. आता योगाचे कर्तव्य माझ्याकडून क्रमाने ऐका.
13.167.27
शून्यागारेष्वरण्येषु सागरे वा गुहासु वा ।
विष्टम्भयित्वा त्रीन्दण्डानवाप्तो ह्यद्वयो भवेत् ॥ १३.१६७.२७ ॥
रिकाम्या घरात, अरण्यात, समुद्रात किंवा गुहेत, तीन दंड रोखून धरून माणूस निश्चितच अद्वैत प्राप्त करतो.
13.167.28
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा पश्चान्मुखोपि वा ।
दक्षिणावदनो वापि बद्ध्वा विधिवदासनम् ॥ १३.१६७.२८ ॥
पूर्वाभिमुख, उत्तराभिमुख, पश्चिमाभिमुख किंवा दक्षिणाभिमुख होऊन, विधीप्रमाणे आसन बांधून बसावे.
13.167.29
स्वस्तिकेनोपसंविष्टः कायमुन्नाम्य भास्वरम् ।
यथोपदिष्टं गुरुणा तथा तद्ब्रह्म धारयेत् ॥ १३.१६७.२९ ॥
स्वस्तिक आसनावर बसून, शरीर तेजस्वीपणे सरळ करून, गुरूंनी सांगितल्याप्रमाणे त्या ब्रह्माचे धारण करावे.
13.167.30
लघ्वाहारो यतो दान्तस्त्रिकालपरिवर्जकः ।
मूत्रोत्सर्गपुरीषाभ्यामाहारे च समाहितः ॥ १३.१६७.३० ॥
हलका आहार करणारा, संयमी व दान्त, तीन काळी उपवास करणारा, मूत्र-मल विसर्जन व आहारात एकाग्र चित्ताचा असावा.
13.167.31
शेषकालं तु युञ्जीत मनसा सुसमाहितः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसा विनिवर्तयेत् ॥ १३.१६७.३१ ॥
उरलेल्या वेळेत मनाने सुसमाहित होऊन योगाभ्यास करावा; मनाने इंद्रियांना इंद्रियविषयांपासून परावृत्त करावे.
13.167.32
मनस्तथैव सङ्गृह्य बुद्ध्या बुद्धिमतां वर ।
विधावमानं धैर्येण विस्फुरन्तमितस्ततः ॥ १३.१६७.३२ ॥
हे बुद्धिमानांत श्रेष्ठा, त्याचप्रमाणे बुद्धीने मनाला आवरून, इकडे-तिकडे धावणाऱ्या आणि थरथरणाऱ्या त्याला धैर्याने रोखावे.
13.167.33
निरुध्य सर्वसङ्कल्पांस्ततो वै स्थिरतां व्रजेत् ।
एकाग्रस्तद्विजानीयात्सर्वं गुह्यतमं परम् ॥ १३.१६७.३३ ॥
सर्व संकल्प रोखून मगच खरोखर स्थिरता प्राप्त करावी; एकाग्र होऊन ते जाणावे — ते सर्व परम आणि अत्यंत गुह्य आहे.
13.167.34
निवातस्थ इवालोलो यथा दीपोऽतिदीप्यते ।
ऊर्ध्वमेव न तिर्यक्च तथैवाभ्रान्ति ते मनः ॥ १३.१६७.३४ ॥
वाऱ्याविरहित जागी दिवा निश्चल राहून अधिक तेजस्वी दिसतो, तसेच तुझे मन वरच्या दिशेने, आडवे नव्हे, भ्रमरहित असावे.
13.167.35
हृदिस्थस्तिष्ठते योसौ तस्यैवाभिमुखो यदा ।
मनो भवति देवेश पाषाणमिव निश्चलम् ॥ १३.१६७.३५ ॥
हृदयात स्थित असलेल्या त्याच्याकडे मन वळते तेव्हा, हे देवेशा, ते दगडाप्रमाणे निश्चल होते.
13.167.36
स निर्जने विनिर्घोषे सघोषे चाऽऽवसञ्जने ।
युक्तो यो न विकम्पेत योगी योगविधिः श्रुतः ॥ १३.१६७.३६ ॥
निर्जन जागी, शांत जागी, गोंगगोंगाट असलेल्या जागी आणि लोकवस्तीतही योगात स्थिर राहून जो कंपित होत नाही तोच योगी — योगविधी असा ऐकलेला आहे.
13.167.37
ततः पश्यति तद्ब्रह्म ज्वलदात्मनि संस्थितम् ।
विद्युदम्बुधरे यद्वत्तद्वदेकमनाश्रयम् ॥ १३.१६७.३७ ॥
नंतर तो तेजस्वी आत्म्यात स्थित असलेले ते ब्रह्म पाहतो; मेघातील विजेप्रमाणे ते एक आणि आश्रयरहित आहे.
13.167.38
तमस्यगाधे तिष्ठन्तं निस्तमस्कमचेतनम् ।
चेतयानमचेतं च दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १३.१६७.३८ ॥
अथांग अंधारात उभा असलेला, अंधारविरहित, चेतनाहीन; चेतना देणारा असूनही अचेतन; स्वतःच्या तेजाने प्रकाशमान.
13.167.39
अङ्गष्ठपर्वमात्रं तन्नैश्रेयसमनिन्दितम् ।
महद्भूतमनन्तं च स्वतन्त्रं विगतज्वरम् ॥ १३.१६७.३९ ॥
ते अंगठ्याच्या पेराएवढे आहे; तरीही ते परम कल्याणकारी, निर्दोष, महान भूत, अनंत, स्वतंत्र आणि ज्वररहित आहे.
13.167.40
ज्योतिषां ज्योतिषं देवं विष्णुमत्यन्तनिर्मलम् ।
नारायणमणीयांसमीश्वराणामधीश्वरम् ॥ १३.१६७.४० ॥
प्रकाशांचा प्रकाश, देव, विष्णू, अत्यंत निर्मल, नारायण, सूक्ष्मतर, ईश्वरांचाही अधीश्वर.
13.167.41
विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं प्रभुम् ।
अविज्ञाय निमज्जन्ति लोकाः संसारसागरे ॥ १३.१६७.४१ ॥
विश्वाच्या पलीकडील, नित्य, विश्वरूप अशा प्रभू नारायणाला न जाणता लोक संसारसागरात बुडतात.
13.167.42
यं दृष्ट्वा यतयस्तात न शोचन्ति गतज्वराः ।
जन्ममृत्युभयान्मुक्तास्तीर्णाः संसारसागरम् ॥ १३.१६७.४२ ॥
हे तात! ज्याला पाहून यती शोक करत नाहीत, ज्वररहित होऊन, जन्ममृत्यूच्या भयापासून मुक्त होऊन, संसारसागर तरून जातात.
13.167.43
अणिमा लघिमा भूमा प्राप्तिः प्राकम्यमेव च ।
ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता।
एतदष्टुगुणं योगं योगानाममितं स्मृतम् ॥ १३.१६७.४३ ॥
अणिमा, लघिमा, भूमा, प्राप्ती, प्राकाम्य, ईशित्व आणि वशित्व, तसेच जिथे इच्छा पूर्ण होते — हा अष्टगुणी योग असून असंख्य योगांमध्ये तो असा स्मरला जातो.
13.167.44
दृष्ट्वात्मानं निरात्मानमप्रमेयं सनातनम् ।
ते विशन्ति शरीराणि योगेनानेन भास्वरम्।
दैत्यदेवमनुष्याणां बलेन बलवत्तमाः ॥ १३.१६७.४४ ॥
स्वतःला निरात्मा, अप्रमेय आणि सनातन म्हणून पाहून, या योगाद्वारे ते तेजस्वी शरीरांत प्रवेश करतात — दैत्य, देव आणि मनुष्यांमधील सर्वात बलवान.
13.167.45
एतत्तत्वमनाद्यन्तं यद्भवाननुपृच्छति ।
नित्यं वयमुपास्यामो योगधर्मं सनातनम् ॥ १३.१६७.४५ ॥
आपण विचारत असलेले हे तत्त्व आदि-अंतरहित आहे; आम्ही नेहमी त्या सनातन योगधर्माची उपासना करतो.
13.167.46
योगधर्मान्न धर्मोस्ति गरीयान्सुरसत्तम ।
एतद्धर्म हि धर्माणामपुनर्भवसंस्कृतम् ॥ १३.१६७.४६ ॥
हे देवश्रेष्ठा, योगधर्मापेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही; हा धर्म पुनर्जन्मरहित अवस्थेकडे संस्कारित केलेला आहे.
13.167.47
तत्वतः परमस्तीस्ति केचिदाहुर्मनीषिणः ।
केचिदाहुः परं नास्ति ये ज्ञानफलमाश्रिताः ॥ १३.१६७.४७ ॥
खरोखर, काही मनीषी परम आहे असे म्हणतात; ज्ञानफलाचा आश्रय घेणारे काही परम नाही असे म्हणतात.
13.167.48
ज्ञानस्थः पुरुषस्त्वेष विकृतः स्वेन वर्णितः ।
ये ध्यानेनानुपश्यन्ति नित्यं योगपरायणाः ॥ १३.१६७.४८ ॥
ज्ञानस्थित हा पुरुष स्वतःच वर्णिलेला असल्यामुळे आपल्या स्वरूपापासून विकृत वाटतो; जे योगपरायण लोक ध्यानाने सदा त्याचे दर्शन घेतात, तेच त्याला पाहतात.
13.167.49
तमेव पुरुषं देवं केचिदेव महेश्वर ।
नित्यमन्यतमाः प्राहुर्ज्ञानं परमकं स्मृतम् ॥ १३.१६७.४९ ॥
हे महेश्वरा, काही लोक त्याच पुरुषदेवाला नेहमी इतर प्रकारेही सांगतात; ते परम ज्ञान मानले गेले आहे.
13.167.50
ज्ञानमेव विनिर्मुक्ताः सांख्या गच्छन्ति केवलम् ।
चिन्ताध्यात्मनि चान्यत्र योगाः परमबुद्धयः ॥ १३.१६७.५० ॥
ज्ञानानेच पूर्णपणे मुक्त झालेले सांख्य केवळ त्यालाच पोहोचतात; आत्मचिंतनात आणि इतरत्रही परम बुद्धीचे योगी त्यालाच पोहोचतात.
13.167.51
उक्तमेतावदेतत्ते योगदर्शनमुत्तमम् ।
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्याविदर्शनम् ॥ १३.१६७.५१ ॥
इतके तुला हे उत्तम योगदर्शन सांगितले; आता मी सांख्यज्ञान, परिसंख्यादर्शन सांगेन.