ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.167
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.167.1
प्रभवश्चाप्ययस्तात वर्णितस्तेऽनुपूर्वशः ।
तथाऽध्यात्माधेभूतं च तथैवात्राधिदैवतम् ॥ १३.१६७.१ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਧਿਦੈਵਤ ਵੀ.
13.167.2
निखिलेन तु वक्ष्यामि दैवतानि ह देहिनाम् ।
यान्याश्रितेषु देहेषु यानि पृच्छसि शङ्कर ॥ १३.१६७.२ ॥
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਿਤ ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
13.167.3
वाच्यग्निस्त्वथ जिह्वायां सोमः प्राणे तु मारुतः ।
रूपे चाप्यथ नक्षत्रं जिह्वायां चाप एव तु ॥ १३.१६७.३ ॥
ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ; ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਸੋਮ; ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰੁਤ। ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ; ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਜਲ ਵੀ।
13.167.4
नाभ्यां समुद्रश्च विभुर्नखरोम तथैव च ।
वनस्पतिवनौषध्यस्त्वङ्गेषु मरुतस्तथा ॥ १३.१६७.४ ॥
ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਭੂ; ਨਹੁੰ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਬਨੌਸ਼ਧੀਆਂ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ; ਮਰੁਤ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
13.167.5
संवत्सराः पर्वसु च आकाशे दैवमानुषे ।
उदाने विद्युदभवद्व्याने पर्जन्य एव च ॥ १३.१६७.५ ॥
ਸੰਵਤਸਰ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ; ਦੈਵੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਉਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ; ਵਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਜਨਯ ਵੀ।
13.167.6
स्तनयोरेव चाकाशं बले चेन्द्रस्तथैव च ।
मनसोऽप्यथ चेशानस्त्वपाने रुद्र एव च ॥ १३.१६७.६ ॥
ਛਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਾਸ਼; ਬਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਈਸ਼ਾਨ; ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁਦਰ ਹੀ।
13.167.7
गन्धर्वाप्सरसो व्याने सत्ये मित्रश्च शङ्कर ।
प्रज्ञायां वरुणश्चैव चक्षुष्यादित्य एव च ॥ १३.१६७.७ ॥
ਵਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ; ਪ੍ਰਗਿਆ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ, ਅਤੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਆਦਿੱਤ।
13.167.8
शरीरे पृथिवी चैव पादयोर्विष्णुरेव च ।
पायौ मित्रस्तथोपस्थे प्रजापतिररिंदम ॥ १३.१६७.८ ॥
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ, ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ; ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ।
13.167.9
मूर्ध्नि चैव दिशः प्राहुर्बुद्धौ ब्रह्मा प्रतिष्ठितः ।
बुध्यमानोऽऽत्मनिष्ठः स्यादधिष्ठाता तु शङ्करः ॥ १३.१६७.९ ॥
ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਆਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਜਾਗਦਾ ਅਤੇ ਆਤਮਨਿਸ਼ਠ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਤਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਹੈ।
13.167.10
अबुद्धश्चाभवत्तस्माद्बुध्यमानान्न संशयः ।
आभ्यामन्यः परो बुद्धो वेदवादेषु शङ्कर ॥ १३.१६७.१० ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਅਬੁੱਧ ਸੀ ਉਹ ਬੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਪਰਮ ਬੁੱਧ ਵੇਦਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।
13.167.11
यदाश्रितानि देहेषु दैवतानि पृथक्पृथक् ।
योऽग्नये जायते नित्यमात्मयाजी समाहितः ॥ १३.१६७.११ ॥
ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਗਨੀ ਲਈ (ਆਹੂਤੀ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਹਿਤ ਆਤਮਯਾਜੀ ਹੈ।
13.167.12
य एवमनुपश्येत दैवतानि समाहितः ।
सोत्र योगी भवत्येव य एवमनुपश्यति।
स सर्वज्ञयाजिभ्यो ह्यात्मयाजी विशिष्यते ॥ १३.१६७.१२ ॥
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਯੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵਗਿਆਨੀ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਤਮਯਾਜੀ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
13.167.13
मुखे जुहोति यो नित्यं कृत्स्नं विश्वमिदं जगत् ।
सोत्मवित्प्रोच्यते तज्ज्ञैर्महादेव महात्मभिः ॥ १३.१६७.१३ ॥
ਜੋ ਨਿੱਤ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਜਗਤ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਆਤਮਵਿਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ।
13.167.14
सर्वेभ्यः परमेभ्यो वै दैवतेभ्यो ह्यात्मयाजिना ।
गन्तव्यं परमाकाङ्क्षन्परमेव च चिन्तयन् ॥ १३.१६७.१४ ॥
ਆਤਮਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਰਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਮ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
13.167.15
यथा संक्रमते देहाद्देही त्रिपुरसूदन ।
तथास्य स्थानमाख्यास्ये पृथक्त्वेनेह शङ्कर ॥ १३.१६७.१५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦੇਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਸੂਦਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦਾ ਸਥਾਨ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।
13.167.16
पादाभ्यां वैष्णवं स्थानमाप्नोति विनियोजनात् ।
पायुना मित्रमाप्नोति उपस्थेन प्रजापतिम् ॥ १३.१६७.१६ ॥
ਪੈਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੋਜਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੁਦਾ ਰਾਹੀਂ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ, ਉਪਸਥ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
13.167.17
नाभ्या च वारुणं स्थानं स्तनाभ्यां तु भवो लभेत् ।
बाहुभ्यां वासवं स्थानं श्रोत्राभ्यामाप्नुयाद्दिशः।
आदित्यं चक्षुषा स्थानं मूर्ध्ना ब्रह्मण एव च ॥ १३.१६७.१७ ॥
ਨਾਭੀ ਰਾਹੀਂ ਵਰੁਣ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਛਾਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ; ਬਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਸਥਾਨ, ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਦਿੱਤਯ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਥਾਨ।
13.167.18
अथ मूर्धसु यः प्राणान्धारयेत समाहितः ।
बुद्ध्या मानमवाप्नोति द्रव्यावस्थं च संशयः ॥ १३.१६७.१८ ॥
ਫਿਰ ਜੋ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵਿਆਵਸਥਾ ਵੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
13.167.19
अव्यक्तात्परमं शुद्धमप्रमेयमनामयम् ।
तमाहुः परमं नित्यं यद्यदाप्नोति बुद्धिमान् ॥ १३.१६७.१९ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮ ਨਿੱਤ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜੋ ਕੁਝ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹੀ।
13.167.20
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां स बुद्ध इति पठ्यते ।
बुध्यमानमबुद्धश्च नित्यमेवानुपश्यति ॥ १३.१६७.२० ॥
ਜਾਗਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਜਾਗਦੇ ਦੋਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਬੁੱਧ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਦੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਗੇ ਨੂੰ ਉਹ ਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
13.167.21
विकारपुरुषस्त्वेष बुध्यमान इति स्मृतः ।
पञ्चविंशतितत्वं तत्प्रोच्यते तत्र संशयः ॥ १३.१६७.२१ ॥
ਇਹ ਵਿਕਾਰ-ਪੁਰਖ 'ਜਾਗਦਾ' ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸ਼ਯ ਹੈ।
13.167.22
स एष प्रकृतिस्थत्वात्तस्थुरित्युपदिश्यते ।
महानात्मा महादेव महानत्राधितिष्ठति ॥ १३.१६७.२२ ॥
ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਸਥਿਰ' ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹਾਨ ਇੱਥੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
13.167.23
अधिष्ठानादधिष्ठाता प्रोच्यते शास्त्रदर्शनात् ।
एष चेतयते देव मोहजालमबुद्धिमान् ॥ १३.१६७.२३ ॥
ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਤੋਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ; ਇਹ ਦੇਵ ਮੋਹ-ਜਾਲ ਨੂੰ ਚੇਤਦਾ ਹੈ, ਅਬੁੱਧੀਮਾਨ।
13.167.24
अव्यक्तस्यैव साधर्म्यमेतदाहुर्मनीषिणः ।
सोहं सोहमतो नित्यादज्ञानादिति मन्यते ॥ १३.१६७.२४ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਦੀ ਹੀ ਇਹ ਸਾਧਰਮਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੀਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; 'ਉਹ ਮੈਂ, ਉਹ ਮੈਂ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
13.167.25
यदि बुध्यति चैवायं मन्येयमिति भास्वरः ।
न प्रबुद्धो न वर्तेत पानीयं मत्स्यको यथा ॥ १३.१६७.२५ ॥
ਜੇ ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਜੀਵ 'ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ' ਐਸਾ ਜਾਣੇ, ਤੇ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵਿਹਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।
13.167.26
देवता निखिलेनैताः प्रोक्तास्त्रिभुवनेश्वर ।
योगकृत्यं तु तावन्मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १३.१६७.२६ ॥
ਹੇ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ, ਇਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਯੋਗ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
13.167.27
शून्यागारेष्वरण्येषु सागरे वा गुहासु वा ।
विष्टम्भयित्वा त्रीन्दण्डानवाप्तो ह्यद्वयो भवेत् ॥ १३.१६७.२७ ॥
ਖਾਲੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨੇ ਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਰੂਰ ਅਦਵੈਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
13.167.28
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा पश्चान्मुखोपि वा ।
दक्षिणावदनो वापि बद्ध्वा विधिवदासनम् ॥ १३.१६७.२८ ॥
ਪੂਰਬ, ਉੱਤਰ, ਪੱਛਮ ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਣ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.167.29
स्वस्तिकेनोपसंविष्टः कायमुन्नाम्य भास्वरम् ।
यथोपदिष्टं गुरुणा तथा तद्ब्रह्म धारयेत् ॥ १३.१६७.२९ ॥
ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਣ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.167.30
लघ्वाहारो यतो दान्तस्त्रिकालपरिवर्जकः ।
मूत्रोत्सर्गपुरीषाभ्यामाहारे च समाहितः ॥ १३.१६७.३० ॥
ਹਲਕਾ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੰਜਮੀ ਤੇ ਦਾਂਤ, ਤਿੰਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗਣ ਤੇ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਵਾਲਾ।
13.167.31
शेषकालं तु युञ्जीत मनसा सुसमाहितः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसा विनिवर्तयेत् ॥ १३.१६७.३१ ॥
ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨਾਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.167.32
मनस्तथैव सङ्गृह्य बुद्ध्या बुद्धिमतां वर ।
विधावमानं धैर्येण विस्फुरन्तमितस्ततः ॥ १३.१६७.३२ ॥
ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦੇ ਅਤੇ ਕੰਬਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.167.33
निरुध्य सर्वसङ्कल्पांस्ततो वै स्थिरतां व्रजेत् ।
एकाग्रस्तद्विजानीयात्सर्वं गुह्यतमं परम् ॥ १३.१६७.३३ ॥
ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਫਿਰ ਹੀ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਸਭ ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਤਿ ਗੁਹਯ ਹੈ।
13.167.34
निवातस्थ इवालोलो यथा दीपोऽतिदीप्यते ।
ऊर्ध्वमेव न तिर्यक्च तथैवाभ्रान्ति ते मनः ॥ १३.१६७.३४ ॥
ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਹੀ ਰਹੇ, ਤਿਰਛਾ ਨਹੀਂ, ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
13.167.35
हृदिस्थस्तिष्ठते योसौ तस्यैवाभिमुखो यदा ।
मनो भवति देवेश पाषाणमिव निश्चलम् ॥ १३.१६७.३५ ॥
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਉਸ ਵੱਲ ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਤਦ ਮਨ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.167.36
स निर्जने विनिर्घोषे सघोषे चाऽऽवसञ्जने ।
युक्तो यो न विकम्पेत योगी योगविधिः श्रुतः ॥ १३.१६७.३६ ॥
ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਤੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਥਾਂ ਤੇ, ਰੌਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਕੰਬਦਾ ਨਹੀਂ — ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੈ; ਯੋਗ ਵਿਧੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੀ ਗਈ ਹੈ।
13.167.37
ततः पश्यति तद्ब्रह्म ज्वलदात्मनि संस्थितम् ।
विद्युदम्बुधरे यद्वत्तद्वदेकमनाश्रयम् ॥ १३.१६७.३७ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਲਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਇੱਕ ਅਤੇ ਆਸਰਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ।
13.167.38
तमस्यगाधे तिष्ठन्तं निस्तमस्कमचेतनम् ।
चेतयानमचेतं च दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १३.१६७.३८ ॥
ਅਥਾਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨਾ-ਰਹਿਤ; ਚੇਤਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਰ ਅਚੇਤ; ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ।
13.167.39
अङ्गष्ठपर्वमात्रं तन्नैश्रेयसमनिन्दितम् ।
महद्भूतमनन्तं च स्वतन्त्रं विगतज्वरम् ॥ १३.१६७.३९ ॥
ਉਹ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਪੋਟੇ ਜਿੰਨਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮਹਾਨ ਭੂਤ, ਅਨੰਤ, ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਤਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੈ।
13.167.40
ज्योतिषां ज्योतिषं देवं विष्णुमत्यन्तनिर्मलम् ।
नारायणमणीयांसमीश्वराणामधीश्वरम् ॥ १३.१६७.४० ॥
ਚਾਨਣਾਂ ਦਾ ਚਾਨਣ, ਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ, ਨਾਰਾਇਣ, ਸੂਖਮਤਰ, ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰ।
13.167.41
विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं प्रभुम् ।
अविज्ञाय निमज्जन्ति लोकाः संसारसागरे ॥ १३.१६७.४१ ॥
ਵਿਸ਼ਵ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿੱਤ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.167.42
यं दृष्ट्वा यतयस्तात न शोचन्ति गतज्वराः ।
जन्ममृत्युभयान्मुक्तास्तीर्णाः संसारसागरम् ॥ १३.१६७.४२ ॥
ਹੇ ਤਾਤ! ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਯਤੀ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.167.43
अणिमा लघिमा भूमा प्राप्तिः प्राकम्यमेव च ।
ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता।
एतदष्टुगुणं योगं योगानाममितं स्मृतम् ॥ १३.१६७.४३ ॥
ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਭੂਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪ੍ਰਾਕਾਮਯ, ਈਸ਼ਿਤਵ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਤਵ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੀਮ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.167.44
दृष्ट्वात्मानं निरात्मानमप्रमेयं सनातनम् ।
ते विशन्ति शरीराणि योगेनानेन भास्वरम्।
दैत्यदेवमनुष्याणां बलेन बलवत्तमाः ॥ १३.१६७.४४ ॥
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਾਤਮਾ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਸ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਦੈਂਤਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ।
13.167.45
एतत्तत्वमनाद्यन्तं यद्भवाननुपृच्छति ।
नित्यं वयमुपास्यामो योगधर्मं सनातनम् ॥ १३.१६७.४५ ॥
ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਆਦਿ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ; ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਯੋਗਧਰਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
13.167.46
योगधर्मान्न धर्मोस्ति गरीयान्सुरसत्तम ।
एतद्धर्म हि धर्माणामपुनर्भवसंस्कृतम् ॥ १३.१६७.४६ ॥
ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਯੋਗਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਧਰਮ ਅਪੁਨਰਭਵ ਵੱਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੈ।
13.167.47
तत्वतः परमस्तीस्ति केचिदाहुर्मनीषिणः ।
केचिदाहुः परं नास्ति ये ज्ञानफलमाश्रिताः ॥ १३.१६७.४७ ॥
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਫਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ।
13.167.48
ज्ञानस्थः पुरुषस्त्वेष विकृतः स्वेन वर्णितः ।
ये ध्यानेनानुपश्यन्ति नित्यं योगपरायणाः ॥ १३.१६७.४८ ॥
ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਇਹ ਪੁਰਖ, ਆਪ ਹੀ ਵਰਣਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਗਪਰਾਇਣ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
13.167.49
तमेव पुरुषं देवं केचिदेव महेश्वर ।
नित्यमन्यतमाः प्राहुर्ज्ञानं परमकं स्मृतम् ॥ १३.१६७.४९ ॥
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸੇ ਪੁਰਖ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
13.167.50
ज्ञानमेव विनिर्मुक्ताः सांख्या गच्छन्ति केवलम् ।
चिन्ताध्यात्मनि चान्यत्र योगाः परमबुद्धयः ॥ १३.१६७.५० ॥
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਸਾਂਖਿਆ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ, ਪਰਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
13.167.51
उक्तमेतावदेतत्ते योगदर्शनमुत्तमम् ।
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्याविदर्शनम् ॥ १३.१६७.५१ ॥
ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਯੋਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਂਖਿਆ ਗਿਆਨ, ਪਰਿਸੰਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ, ਦੱਸਾਂਗਾ।