महाभारत · अध्याय 13.167
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.167.1
प्रभवश्चाप्ययस्तात वर्णितस्तेऽनुपूर्वशः ।
तथाऽध्यात्माधेभूतं च तथैवात्राधिदैवतम् ॥ १३.१६७.१ ॥
हे तात! तुमसे क्रमशः उत्पत्ति और लय का वर्णन किया जा चुका है, उसी प्रकार अध्यात्म, अधिभूत और यहाँ अधिदैवत का भी।
13.167.2
निखिलेन तु वक्ष्यामि दैवतानि ह देहिनाम् ।
यान्याश्रितेषु देहेषु यानि पृच्छसि शङ्कर ॥ १३.१६७.२ ॥
हे शंकर! जो देवता देहधारियों के शरीरों में आश्रित हैं, और जिनके विषय में तुम पूछ रहे हो, उन सबका मैं पूर्ण रूप से वर्णन करूँगा।
13.167.3
वाच्यग्निस्त्वथ जिह्वायां सोमः प्राणे तु मारुतः ।
रूपे चाप्यथ नक्षत्रं जिह्वायां चाप एव तु ॥ १३.१६७.३ ॥
वाणी में अग्नि है, और जीभ में सोम; प्राण में वायु है। रूप में और नक्षत्र भी है, और जीभ में जल भी।
13.167.4
नाभ्यां समुद्रश्च विभुर्नखरोम तथैव च ।
वनस्पतिवनौषध्यस्त्वङ्गेषु मरुतस्तथा ॥ १३.१६७.४ ॥
नाभि में समुद्र और विभु हैं; नख और रोमों में भी वैसे ही। वनस्पति और वन की औषधियाँ त्वचा और अंगों में हैं, तथा मरुत भी वैसे ही।
13.167.5
संवत्सराः पर्वसु च आकाशे दैवमानुषे ।
उदाने विद्युदभवद्व्याने पर्जन्य एव च ॥ १३.१६७.५ ॥
वर्ष पर्वों में हैं, और दैव तथा मानुष आकाश में हैं। उदान में विद्युत उत्पन्न हुई, और व्यान में पर्जन्य भी।
13.167.6
स्तनयोरेव चाकाशं बले चेन्द्रस्तथैव च ।
मनसोऽप्यथ चेशानस्त्वपाने रुद्र एव च ॥ १३.१६७.६ ॥
स्तनों में ही आकाश है; बल में इंद्र भी वैसे ही। मन में भी ईशान है, और अपान में रुद्र भी।
13.167.7
गन्धर्वाप्सरसो व्याने सत्ये मित्रश्च शङ्कर ।
प्रज्ञायां वरुणश्चैव चक्षुष्यादित्य एव च ॥ १३.१६७.७ ॥
व्यान में गन्धर्व और अप्सराएँ, सत्य में मित्र, हे शंकर; प्रज्ञा में वरुण भी, और नेत्र में आदित्य भी।
13.167.8
शरीरे पृथिवी चैव पादयोर्विष्णुरेव च ।
पायौ मित्रस्तथोपस्थे प्रजापतिररिंदम ॥ १३.१६७.८ ॥
शरीर में पृथ्वी भी, और पैरों में विष्णु भी; गुदा में मित्र, और उपस्थ में प्रजापति, हे शत्रुदमन।
13.167.9
मूर्ध्नि चैव दिशः प्राहुर्बुद्धौ ब्रह्मा प्रतिष्ठितः ।
बुध्यमानोऽऽत्मनिष्ठः स्यादधिष्ठाता तु शङ्करः ॥ १३.१६७.९ ॥
मस्तक में दिशाएँ भी कही गई हैं; बुद्धि में ब्रह्मा प्रतिष्ठित हैं। जो जागता हुआ आत्मनिष्ठ है, उसका अधिष्ठाता तो शंकर ही है।
13.167.10
अबुद्धश्चाभवत्तस्माद्बुध्यमानान्न संशयः ।
आभ्यामन्यः परो बुद्धो वेदवादेषु शङ्कर ॥ १३.१६७.१० ॥
इसलिए जो अबुद्ध था वह बुद्ध के बनने से न रहा, इसमें संशय नहीं। इन दोनों से भिन्न परम बुद्ध वेदवादों में है, हे शंकर।
13.167.11
यदाश्रितानि देहेषु दैवतानि पृथक्पृथक् ।
योऽग्नये जायते नित्यमात्मयाजी समाहितः ॥ १३.१६७.११ ॥
देहों में जो देवता अलग-अलग आश्रित हैं, जो नित्य अग्नि के लिए (आहुति) देता है, वह समाहित आत्मयाजी है।
13.167.12
य एवमनुपश्येत दैवतानि समाहितः ।
सोत्र योगी भवत्येव य एवमनुपश्यति।
स सर्वज्ञयाजिभ्यो ह्यात्मयाजी विशिष्यते ॥ १३.१६७.१२ ॥
जो इस प्रकार समाहित होकर देवताओं को देखता है, वह यहीं योगी हो जाता है; जो इस प्रकार देखता है, वह सर्वज्ञ यजमानों से भी आत्मयाजी श्रेष्ठ है।
13.167.13
मुखे जुहोति यो नित्यं कृत्स्नं विश्वमिदं जगत् ।
सोत्मवित्प्रोच्यते तज्ज्ञैर्महादेव महात्मभिः ॥ १३.१६७.१३ ॥
जो नित्य मुख में इस सम्पूर्ण विश्व-जगत् की आहुति देता है, उसे उसे जानने वाले महात्मा आत्मज्ञानी कहते हैं, हे महादेव।
13.167.14
सर्वेभ्यः परमेभ्यो वै दैवतेभ्यो ह्यात्मयाजिना ।
गन्तव्यं परमाकाङ्क्षन्परमेव च चिन्तयन् ॥ १३.१६७.१४ ॥
आत्मयज्ञ करने वाले को सभी परम देवताओं से परे जाना चाहिए, परम पद की आकांक्षा रखते हुए और परम का ही चिन्तन करते हुए।
13.167.15
यथा संक्रमते देहाद्देही त्रिपुरसूदन ।
तथास्य स्थानमाख्यास्ये पृथक्त्वेनेह शङ्कर ॥ १३.१६७.१५ ॥
जैसे देही देह से संक्रमण करता है, हे त्रिपुरसूदन, वैसे ही इसका स्थान मैं यहाँ पृथक् रूप से कहूँगा, हे शंकर।
13.167.16
पादाभ्यां वैष्णवं स्थानमाप्नोति विनियोजनात् ।
पायुना मित्रमाप्नोति उपस्थेन प्रजापतिम् ॥ १३.१६७.१६ ॥
पैरों के द्वारा नियोजन से वह वैष्णव स्थान प्राप्त करता है; गुदा से मित्र को, और उपस्थ से प्रजापति को प्राप्त करता है।
13.167.17
नाभ्या च वारुणं स्थानं स्तनाभ्यां तु भवो लभेत् ।
बाहुभ्यां वासवं स्थानं श्रोत्राभ्यामाप्नुयाद्दिशः।
आदित्यं चक्षुषा स्थानं मूर्ध्ना ब्रह्मण एव च ॥ १३.१६७.१७ ॥
नाभि से वरुण का स्थान, स्तनों से भव प्राप्त करे; भुजाओं से वासव (इन्द्र) का स्थान, कानों से दिशाओं को प्राप्त करे। नेत्रों से आदित्य का स्थान, और मस्तक से ब्रह्मा का ही स्थान।
13.167.18
अथ मूर्धसु यः प्राणान्धारयेत समाहितः ।
बुद्ध्या मानमवाप्नोति द्रव्यावस्थं च संशयः ॥ १३.१६७.१८ ॥
फिर जो समाहित होकर मूर्धा में प्राणों को धारण करता है, वह बुद्धि से सम्मान प्राप्त करता है और द्रव्य-अवस्था को भी — इसमें कोई संशय नहीं।
13.167.19
अव्यक्तात्परमं शुद्धमप्रमेयमनामयम् ।
तमाहुः परमं नित्यं यद्यदाप्नोति बुद्धिमान् ॥ १३.१६७.१९ ॥
अव्यक्त से परे, परम, शुद्ध, अप्रमेय और निरामय उसे परम और नित्य कहते हैं; जिस-जिस को बुद्धिमान प्राप्त करता है।
13.167.20
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां स बुद्ध इति पठ्यते ।
बुध्यमानमबुद्धश्च नित्यमेवानुपश्यति ॥ १३.१६७.२० ॥
जो जागता है और जो नहीं जागा, उन दोनों से वह 'बुद्ध' कहलाता है; जागता हुआ और अजागा, दोनों को वह सदा ही देखता है।
13.167.21
विकारपुरुषस्त्वेष बुध्यमान इति स्मृतः ।
पञ्चविंशतितत्वं तत्प्रोच्यते तत्र संशयः ॥ १३.१६७.२१ ॥
यह विकार-पुरुष 'जागता हुआ' कहा गया है; वह पच्चीस तत्वों वाला कहा जाता है, इसमें संशय है।
13.167.22
स एष प्रकृतिस्थत्वात्तस्थुरित्युपदिश्यते ।
महानात्मा महादेव महानत्राधितिष्ठति ॥ १३.१६७.२२ ॥
वह यह प्रकृति में स्थित होने से 'स्थिर' कहा जाता है; महान आत्मा, महादेव, महान यहाँ अधिष्ठित है।
13.167.23
अधिष्ठानादधिष्ठाता प्रोच्यते शास्त्रदर्शनात् ।
एष चेतयते देव मोहजालमबुद्धिमान् ॥ १३.१६७.२३ ॥
अधिष्ठान से अधिष्ठाता कहा जाता है, शास्त्र के दर्शन से; यह देव मोह-जाल को चेतता है, अबुद्धिमान।
13.167.24
अव्यक्तस्यैव साधर्म्यमेतदाहुर्मनीषिणः ।
सोहं सोहमतो नित्यादज्ञानादिति मन्यते ॥ १३.१६७.२४ ॥
अव्यक्त का ही यह साधर्म्य है, ऐसा मनीषी कहते हैं; 'वह मैं, वह मैं' — इस नित्य अज्ञान से ऐसा मानता है।
13.167.25
यदि बुध्यति चैवायं मन्येयमिति भास्वरः ।
न प्रबुद्धो न वर्तेत पानीयं मत्स्यको यथा ॥ १३.१६७.२५ ॥
यदि यह प्रकाशमान (आत्मा) समझता है कि 'मैं यह सोचता हूँ', और यदि जागृत होकर भी वह (इन्द्रिय-विषयों में) न बरते, तो वह ऐसा है जैसे मछली जल में (विचरती है)।
13.167.26
देवता निखिलेनैताः प्रोक्तास्त्रिभुवनेश्वर ।
योगकृत्यं तु तावन्मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १३.१६७.२६ ॥
हे त्रिभुवनेश्वर, इन देवताओं का पूरा वर्णन किया जा चुका है। योग का कर्तव्य अब मुझसे सुनो, क्रम से समझो।
13.167.27
शून्यागारेष्वरण्येषु सागरे वा गुहासु वा ।
विष्टम्भयित्वा त्रीन्दण्डानवाप्तो ह्यद्वयो भवेत् ॥ १३.१६७.२७ ॥
शून्य घरों में, वनों में, समुद्र में या गुफाओं में, तीनों दण्डों को संयमित करके व्यक्ति निश्चय ही अद्वैत को प्राप्त होता है।
13.167.28
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा पश्चान्मुखोपि वा ।
दक्षिणावदनो वापि बद्ध्वा विधिवदासनम् ॥ १३.१६७.२८ ॥
पूर्व, उत्तर, पश्चिम या दक्षिण की ओर मुख करके, विधिपूर्वक आसन बाँधकर (बैठना चाहिए)।
13.167.29
स्वस्तिकेनोपसंविष्टः कायमुन्नाम्य भास्वरम् ।
यथोपदिष्टं गुरुणा तथा तद्ब्रह्म धारयेत् ॥ १३.१६७.२९ ॥
स्वस्तिक आसन में बैठकर, शरीर को तेजस्वी रूप में ऊपर उठाकर, जैसा गुरु ने उपदेश दिया है वैसे ही उस ब्रह्म को धारण करना चाहिए।
13.167.30
लघ्वाहारो यतो दान्तस्त्रिकालपरिवर्जकः ।
मूत्रोत्सर्गपुरीषाभ्यामाहारे च समाहितः ॥ १३.१६७.३० ॥
जो हल्का आहार लेता हो, संयमी और दान्त हो, तीनों कालों में (भोजन) त्यागे, तथा मल-मूत्र त्याग और भोजन में एकाग्रचित्त रहे।
13.167.31
शेषकालं तु युञ्जीत मनसा सुसमाहितः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसा विनिवर्तयेत् ॥ १३.१६७.३१ ॥
शेष समय में मन से भलीभाँति एकाग्र होकर योग का अभ्यास करे; मन से इन्द्रियों को इन्द्रियविषयों से हटा ले।
13.167.32
मनस्तथैव सङ्गृह्य बुद्ध्या बुद्धिमतां वर ।
विधावमानं धैर्येण विस्फुरन्तमितस्ततः ॥ १३.१६७.३२ ॥
हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, उसी प्रकार बुद्धि से मन को वश में करके, धैर्य से उस मन को रोके जो इधर-उधर दौड़ता और काँपता रहता है।
13.167.33
निरुध्य सर्वसङ्कल्पांस्ततो वै स्थिरतां व्रजेत् ।
एकाग्रस्तद्विजानीयात्सर्वं गुह्यतमं परम् ॥ १३.१६७.३३ ॥
सभी संकल्पों को रोककर तब वह निश्चय ही स्थिरता प्राप्त करे। एकाग्र होकर उसे जाने—वह सब परम और अत्यन्त गोपनीय है।
13.167.34
निवातस्थ इवालोलो यथा दीपोऽतिदीप्यते ।
ऊर्ध्वमेव न तिर्यक्च तथैवाभ्रान्ति ते मनः ॥ १३.१६७.३४ ॥
जैसे वायुरहित स्थान में दीपक निश्चल होकर अत्यन्त प्रकाशित होता है, वैसे ही तुम्हारा मन ऊपर की ओर, न कि तिरछा, भ्रमरहित रहे।
13.167.35
हृदिस्थस्तिष्ठते योसौ तस्यैवाभिमुखो यदा ।
मनो भवति देवेश पाषाणमिव निश्चलम् ॥ १३.१६७.३५ ॥
जो हृदय में स्थित होकर रहता है, जब मन उसी के सम्मुख हो जाता है, हे देवेश, तब मन पत्थर के समान निश्चल हो जाता है।
13.167.36
स निर्जने विनिर्घोषे सघोषे चाऽऽवसञ्जने ।
युक्तो यो न विकम्पेत योगी योगविधिः श्रुतः ॥ १३.१६७.३६ ॥
वह निर्जन स्थान में, शान्त स्थान में, कोलाहल वाले स्थान में और लोगों के निवास में भी जो युक्त होकर विचलित नहीं होता—ऐसा योगी, योग की विधि यही सुनी गई है।
13.167.37
ततः पश्यति तद्ब्रह्म ज्वलदात्मनि संस्थितम् ।
विद्युदम्बुधरे यद्वत्तद्वदेकमनाश्रयम् ॥ १३.१६७.३७ ॥
तब वह उस ब्रह्म को देखता है, जो जलती हुई आत्मा में स्थित है, जैसे बिजली बादल में होती है, वैसे ही वह एक और निराश्रय है।
13.167.38
तमस्यगाधे तिष्ठन्तं निस्तमस्कमचेतनम् ।
चेतयानमचेतं च दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १३.१६७.३८ ॥
अथाह अंधकार में स्थित वह, अंधकार से रहित, चेतनाहीन है; चेतना देने वाला और फिर भी अचेत है, अपने ही तेज से प्रकाशमान है।
13.167.39
अङ्गष्ठपर्वमात्रं तन्नैश्रेयसमनिन्दितम् ।
महद्भूतमनन्तं च स्वतन्त्रं विगतज्वरम् ॥ १३.१६७.३९ ॥
वह अंगूठे के पोर जितना है, फिर भी परम कल्याणकारी, निर्दोष, महान सत्ता, अनंत, स्वतंत्र और दुःख-ताप से रहित है।
13.167.40
ज्योतिषां ज्योतिषं देवं विष्णुमत्यन्तनिर्मलम् ।
नारायणमणीयांसमीश्वराणामधीश्वरम् ॥ १३.१६७.४० ॥
ज्योतियों की ज्योति, देव, विष्णु, अत्यंत निर्मल, नारायण, सूक्ष्मतर, ईश्वरों के भी अधीश्वर।
13.167.41
विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं प्रभुम् ।
अविज्ञाय निमज्जन्ति लोकाः संसारसागरे ॥ १३.१६७.४१ ॥
विश्व से परे, नित्य, विश्वरूप, प्रभु नारायण को न जानकर लोग संसार-सागर में डूब जाते हैं।
13.167.42
यं दृष्ट्वा यतयस्तात न शोचन्ति गतज्वराः ।
जन्ममृत्युभयान्मुक्तास्तीर्णाः संसारसागरम् ॥ १३.१६७.४२ ॥
हे तात! जिसे देखकर यतिजन शोक नहीं करते, संतापरहित होकर, जन्म-मृत्यु के भय से मुक्त होकर, संसार-सागर को पार कर लेते हैं।
13.167.43
अणिमा लघिमा भूमा प्राप्तिः प्राकम्यमेव च ।
ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता।
एतदष्टुगुणं योगं योगानाममितं स्मृतम् ॥ १३.१६७.४३ ॥
अणिमा, लघिमा, भूमा, प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व और वशित्व, तथा जहाँ इच्छा की पूर्ति हो — यह आठ गुणों वाला योग है, जो असीम योगों में गिना गया है।
13.167.44
दृष्ट्वात्मानं निरात्मानमप्रमेयं सनातनम् ।
ते विशन्ति शरीराणि योगेनानेन भास्वरम्।
दैत्यदेवमनुष्याणां बलेन बलवत्तमाः ॥ १३.१६७.४४ ॥
आत्मा को निरात्मा रूप में, अप्रमेय और सनातन देखकर वे इस योग के द्वारा तेजस्वी शरीरों में प्रवेश करते हैं — दैत्यों, देवताओं और मनुष्यों में जो सबसे बलवान हैं।
13.167.45
एतत्तत्वमनाद्यन्तं यद्भवाननुपृच्छति ।
नित्यं वयमुपास्यामो योगधर्मं सनातनम् ॥ १३.१६७.४५ ॥
यह तत्त्व, जिसका आदि और अंत नहीं है, जिसके विषय में आप पूछ रहे हैं — हम सदा उस सनातन योगधर्म की उपासना करते हैं।
13.167.46
योगधर्मान्न धर्मोस्ति गरीयान्सुरसत्तम ।
एतद्धर्म हि धर्माणामपुनर्भवसंस्कृतम् ॥ १३.१६७.४६ ॥
हे देवश्रेष्ठ, योगधर्म से बढ़कर कोई धर्म नहीं है; यह धर्म धर्मों में वह है जो पुनर्जन्म से मुक्ति की ओर संस्कारित है।
13.167.47
तत्वतः परमस्तीस्ति केचिदाहुर्मनीषिणः ।
केचिदाहुः परं नास्ति ये ज्ञानफलमाश्रिताः ॥ १३.१६७.४७ ॥
यथार्थ में कुछ बुद्धिमान कहते हैं कि परम तत्त्व है; और कुछ कहते हैं कि कोई परम नहीं है — जो ज्ञान के फल का आश्रय लेते हैं।
13.167.48
ज्ञानस्थः पुरुषस्त्वेष विकृतः स्वेन वर्णितः ।
ये ध्यानेनानुपश्यन्ति नित्यं योगपरायणाः ॥ १३.१६७.४८ ॥
ज्ञान में स्थित यह पुरुष, जिसे वह स्वयं वर्णित करता है, अपने रूप से विकृत-सा दिखता है; जो योग-परायण लोग ध्यान से सदा उसे देखते हैं [वे ही उसे पहचानते हैं]।
13.167.49
तमेव पुरुषं देवं केचिदेव महेश्वर ।
नित्यमन्यतमाः प्राहुर्ज्ञानं परमकं स्मृतम् ॥ १३.१६७.४९ ॥
हे महेश्वर, कुछ लोग उसी पुरुष देव को सदा अन्य प्रकार से भी कहते हैं; उसे परम ज्ञान माना गया है।
13.167.50
ज्ञानमेव विनिर्मुक्ताः सांख्या गच्छन्ति केवलम् ।
चिन्ताध्यात्मनि चान्यत्र योगाः परमबुद्धयः ॥ १३.१६७.५० ॥
ज्ञान से ही पूर्ण मुक्त होकर सांख्य केवल उसी को प्राप्त होते हैं; आत्मचिंतन में, और अन्यत्र भी, परम बुद्धि वाले योगी (उसी को प्राप्त होते हैं)।
13.167.51
उक्तमेतावदेतत्ते योगदर्शनमुत्तमम् ।
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्याविदर्शनम् ॥ १३.१६७.५१ ॥
यह योगदर्शन, जो उत्तम है, तुमसे यहाँ तक कहा गया; अब मैं सांख्यज्ञान, परिसंख्या का दर्शन, कहूँगा।