મહાભારત · અધ્યાય 13.167
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.167.1
प्रभवश्चाप्ययस्तात वर्णितस्तेऽनुपूर्वशः ।
तथाऽध्यात्माधेभूतं च तथैवात्राधिदैवतम् ॥ १३.१६७.१ ॥
હે વત્સ! તને ક્રમશઃ ઉત્પત્તિ અને લય વર્ણવવામાં આવ્યાં છે; તેવી જ રીતે અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અહીં અધિદૈવત પણ.
13.167.2
निखिलेन तु वक्ष्यामि दैवतानि ह देहिनाम् ।
यान्याश्रितेषु देहेषु यानि पृच्छसि शङ्कर ॥ १३.१६७.२ ॥
હે શંકર! દેહધારીઓના દેહમાં આશ્રિત જે દેવતાઓ છે, અને તું જે પૂછે છે તે બધું હું સંપૂર્ણ કહીશ.
13.167.3
वाच्यग्निस्त्वथ जिह्वायां सोमः प्राणे तु मारुतः ।
रूपे चाप्यथ नक्षत्रं जिह्वायां चाप एव तु ॥ १३.१६७.३ ॥
વાણીમાં અગ્નિ; જીભમાં સોમ; પ્રાણમાં મારુત. રૂપમાં નક્ષત્ર પણ; જીભમાં જળ પણ.
13.167.4
नाभ्यां समुद्रश्च विभुर्नखरोम तथैव च ।
वनस्पतिवनौषध्यस्त्वङ्गेषु मरुतस्तथा ॥ १३.१६७.४ ॥
નાભિમાં સમુદ્ર અને વિભુ; નખ અને રોમમાં પણ તેવી રીતે. વનસ્પતિ અને વનૌષધિ ત્વચા અને અંગોમાં; મરુતો પણ તેવી રીતે.
13.167.5
संवत्सराः पर्वसु च आकाशे दैवमानुषे ।
उदाने विद्युदभवद्व्याने पर्जन्य एव च ॥ १३.१६७.५ ॥
સંવત્સરો પર્વોમાં; દૈવ-માનુષ આકાશમાં. ઉદાનમાં વીજળી ઉત્પન્ન થઈ; વ્યાનમાં પર્જન્ય પણ.
13.167.6
स्तनयोरेव चाकाशं बले चेन्द्रस्तथैव च ।
मनसोऽप्यथ चेशानस्त्वपाने रुद्र एव च ॥ १३.१६७.६ ॥
સ્તનોમાં જ આકાશ; બળમાં ઇન્દ્ર પણ તેવી રીતે. મનમાં પણ ઈશાન; અપાનમાં રુદ્ર પણ.
13.167.7
गन्धर्वाप्सरसो व्याने सत्ये मित्रश्च शङ्कर ।
प्रज्ञायां वरुणश्चैव चक्षुष्यादित्य एव च ॥ १३.१६७.७ ॥
વ્યાનમાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ, સત્યમાં મિત્ર, હે શંકર; પ્રજ્ઞામાં વરુણ, અને નેત્રમાં આદિત્ય.
13.167.8
शरीरे पृथिवी चैव पादयोर्विष्णुरेव च ।
पायौ मित्रस्तथोपस्थे प्रजापतिररिंदम ॥ १३.१६७.८ ॥
શરીરમાં પૃથ્વી, અને પગમાં વિષ્ણુ; ગુદામાં મિત્ર, તથા ઉપસ્થમાં પ્રજાપતિ, હે અરિંદમ.
13.167.9
मूर्ध्नि चैव दिशः प्राहुर्बुद्धौ ब्रह्मा प्रतिष्ठितः ।
बुध्यमानोऽऽत्मनिष्ठः स्यादधिष्ठाता तु शङ्करः ॥ १३.१६७.९ ॥
મસ્તકમાં દિશાઓ કહેવાય છે; બુદ્ધિમાં બ્રહ્મા પ્રતિષ્ઠિત છે. જાગૃત અને આત્મનિષ્ઠનો અધિષ્ઠાતા તો શંકર જ છે.
13.167.10
अबुद्धश्चाभवत्तस्माद्बुध्यमानान्न संशयः ।
आभ्यामन्यः परो बुद्धो वेदवादेषु शङ्कर ॥ १३.१६७.१० ॥
તેથી જે અબુદ્ધ હતો તે બુદ્ધ બન્યો, એમાં સંશય નથી. આ બન્નેથી ભિન્ન પરમ બુદ્ધ વેદવાદોમાં છે, હે શંકર.
13.167.11
यदाश्रितानि देहेषु दैवतानि पृथक्पृथक् ।
योऽग्नये जायते नित्यमात्मयाजी समाहितः ॥ १३.१६७.११ ॥
દેહોમાં અલગ અલગ આશ્રિત દેવતાઓને, જે નિત્ય અગ્નિ માટે (આહુતિ) આપે છે, તે સમાહિત આત્મયાજી છે.
13.167.12
य एवमनुपश्येत दैवतानि समाहितः ।
सोत्र योगी भवत्येव य एवमनुपश्यति।
स सर्वज्ञयाजिभ्यो ह्यात्मयाजी विशिष्यते ॥ १३.१६७.१२ ॥
જે આ રીતે સમાહિત થઈને દેવતાઓને જુએ છે, તે અહીં જ યોગી બને છે; જે આ રીતે જુએ છે, તે સર્વજ્ઞ યજમાનો કરતાં આત્મયાજી શ્રેષ્ઠ છે.
13.167.13
मुखे जुहोति यो नित्यं कृत्स्नं विश्वमिदं जगत् ।
सोत्मवित्प्रोच्यते तज्ज्ञैर्महादेव महात्मभिः ॥ १३.१६७.१३ ॥
જે નિત્ય મુખમાં આ સમગ્ર વિશ્વજગતની આહુતિ આપે છે, તેને તે જાણનારા મહાત્માઓ આત્મજ્ઞાની કહે છે, હે મહાદેવ.
13.167.14
सर्वेभ्यः परमेभ्यो वै दैवतेभ्यो ह्यात्मयाजिना ।
गन्तव्यं परमाकाङ्क्षन्परमेव च चिन्तयन् ॥ १३.१६७.१४ ॥
આત્મયજ્ઞ કરનારે બધા પરમ દેવતાઓથી પણ આગળ જવું જોઈએ; પરમની આકાંક્ષા રાખીને, પરમનું જ ચિંતન કરતાં.
13.167.15
यथा संक्रमते देहाद्देही त्रिपुरसूदन ।
तथास्य स्थानमाख्यास्ये पृथक्त्वेनेह शङ्कर ॥ १३.१६७.१५ ॥
દેહી જેમ દેહમાંથી સંક્રમણ કરે છે, હે ત્રિપુરસૂદન, તેમ તેનું સ્થાન હું અહીં અલગ રીતે કહીશ, હે શંકર.
13.167.16
पादाभ्यां वैष्णवं स्थानमाप्नोति विनियोजनात् ।
पायुना मित्रमाप्नोति उपस्थेन प्रजापतिम् ॥ १३.१६७.१६ ॥
પગ દ્વારા નિયોજનથી તે વૈષ્ણવ સ્થાન મેળવે છે; ગુદા વડે મિત્રને, ઉપસ્થ વડે પ્રજાપતિને મેળવે છે.
13.167.17
नाभ्या च वारुणं स्थानं स्तनाभ्यां तु भवो लभेत् ।
बाहुभ्यां वासवं स्थानं श्रोत्राभ्यामाप्नुयाद्दिशः।
आदित्यं चक्षुषा स्थानं मूर्ध्ना ब्रह्मण एव च ॥ १३.१६७.१७ ॥
નાભિ દ્વારા વરુણનું સ્થાન, સ્તનો દ્વારા ભવને મેળવે; ભુજાઓ દ્વારા વાસવ (ઇન્દ્ર)નું સ્થાન, કાન દ્વારા દિશાઓને મેળવે. આંખો દ્વારા આદિત્યનું સ્થાન, અને મસ્તક દ્વારા બ્રહ્માનું સ્થાન.
13.167.18
अथ मूर्धसु यः प्राणान्धारयेत समाहितः ।
बुद्ध्या मानमवाप्नोति द्रव्यावस्थं च संशयः ॥ १३.१६७.१८ ॥
પછી, જે એકાગ્ર થઈને મસ્તકમાં પ્રાણોને ધારણ કરે છે, તે બુદ્ધિથી માન મેળવે છે અને દ્રવ્યાવસ્થા પણ મેળવે છે; એમાં સંશય નથી.
13.167.19
अव्यक्तात्परमं शुद्धमप्रमेयमनामयम् ।
तमाहुः परमं नित्यं यद्यदाप्नोति बुद्धिमान् ॥ १३.१६७.१९ ॥
અવ્યક્તથી પર, પરમ, શુદ્ધ, અપ્રમેય અને નિરામય તેને પરમ નિત્ય કહે છે; બુદ્ધિમાન જે જે પામે છે તે.
13.167.20
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां स बुद्ध इति पठ्यते ।
बुध्यमानमबुद्धश्च नित्यमेवानुपश्यति ॥ १३.१६७.२० ॥
જાગતો અને ન જાગતો, એ બંનેથી તે 'બુદ્ધ' કહેવાય છે; જાગતાને અને ન જાગતાને તે સદા જુએ છે.
13.167.21
विकारपुरुषस्त्वेष बुध्यमान इति स्मृतः ।
पञ्चविंशतितत्वं तत्प्रोच्यते तत्र संशयः ॥ १३.१६७.२१ ॥
આ વિકાર-પુરુષ 'જાગતો' એમ સ્મૃત છે; તે પચ્ચીસ તત્ત્વો સાથે કહેવાય છે, તેમાં સંશય છે.
13.167.22
स एष प्रकृतिस्थत्वात्तस्थुरित्युपदिश्यते ।
महानात्मा महादेव महानत्राधितिष्ठति ॥ १३.१६७.२२ ॥
તે પ્રકૃતિમાં સ્થિત હોવાથી 'સ્થિર' એમ ઉપદેશાય છે; મહાન આત્મા, મહાદેવ, મહાન અહીં અધિષ્ઠિત છે.
13.167.23
अधिष्ठानादधिष्ठाता प्रोच्यते शास्त्रदर्शनात् ।
एष चेतयते देव मोहजालमबुद्धिमान् ॥ १३.१६७.२३ ॥
અધિષ્ઠાનથી અધિષ્ઠાતા કહેવાય છે, શાસ્ત્રદર્શનથી; આ દેવ મોહજાળને ચેતે છે, અબુદ્ધિમાન.
13.167.24
अव्यक्तस्यैव साधर्म्यमेतदाहुर्मनीषिणः ।
सोहं सोहमतो नित्यादज्ञानादिति मन्यते ॥ १३.१६७.२४ ॥
અવ્યક્તનું જ આ સાધર્મ્ય છે એમ મનીષીઓ કહે છે; 'તે હું, તે હું' એમ નિત્ય અજ્ઞાનથી તે માને છે.
13.167.25
यदि बुध्यति चैवायं मन्येयमिति भास्वरः ।
न प्रबुद्धो न वर्तेत पानीयं मत्स्यको यथा ॥ १३.१६७.२५ ॥
જો આ તેજસ્વી 'હું આ વિચારું છું' એમ સમજે, અને જાગૃત હોવા છતાં આચરણ ન કરે, તો તે પાણીમાં માછલી જેવો છે.
13.167.26
देवता निखिलेनैताः प्रोक्तास्त्रिभुवनेश्वर ।
योगकृत्यं तु तावन्मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १३.१६७.२६ ॥
હે ત્રિભુવનેશ્વર, આ દેવતાઓનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. હવે યોગનું કર્તવ્ય મારી પાસેથી ક્રમશઃ સાંભળો.
13.167.27
शून्यागारेष्वरण्येषु सागरे वा गुहासु वा ।
विष्टम्भयित्वा त्रीन्दण्डानवाप्तो ह्यद्वयो भवेत् ॥ १३.१६७.२७ ॥
ખાલી ઘરોમાં, વનોમાં, સમુદ્રમાં કે ગુફાઓમાં, ત્રણ દંડોને નિયંત્રિત કરીને માણસ ખરેખર અદ્વૈત પામે છે.
13.167.28
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा पश्चान्मुखोपि वा ।
दक्षिणावदनो वापि बद्ध्वा विधिवदासनम् ॥ १३.१६७.२८ ॥
પૂર્વ, ઉત્તર, પશ્ચિમ કે દક્ષિણ મુખ રાખીને, વિધિ પ્રમાણે આસન બાંધીને બેસવું.
13.167.29
स्वस्तिकेनोपसंविष्टः कायमुन्नाम्य भास्वरम् ।
यथोपदिष्टं गुरुणा तथा तद्ब्रह्म धारयेत् ॥ १३.१६७.२९ ॥
સ્વસ્તિક આસનમાં બેસીને, શરીરને તેજસ્વી રીતે ઊંચું કરીને, ગુરુએ ઉપદેશ્યા પ્રમાણે તે બ્રહ્મને ધારણ કરવું.
13.167.30
लघ्वाहारो यतो दान्तस्त्रिकालपरिवर्जकः ।
मूत्रोत्सर्गपुरीषाभ्यामाहारे च समाहितः ॥ १३.१६७.३० ॥
હલકો આહાર લેનારો, સંયમી અને દાંત, ત્રણે કાળે ત્યાગ કરનારો, મૂત્ર-મળ ત્યાગ અને આહારમાં એકાગ્ર ચિત્તવાળો.
13.167.31
शेषकालं तु युञ्जीत मनसा सुसमाहितः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसा विनिवर्तयेत् ॥ १३.१६७.३१ ॥
બાકીના સમયમાં મનને સારી રીતે એકાગ્ર કરીને યોગમાં જોડાવું; મનથી ઇન્દ્રિયોને ઇન્દ્રિયવિષયોથી પાછી વાળવી.
13.167.32
मनस्तथैव सङ्गृह्य बुद्ध्या बुद्धिमतां वर ।
विधावमानं धैर्येण विस्फुरन्तमितस्ततः ॥ १३.१६७.३२ ॥
હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, એ જ રીતે બુદ્ધિથી મનને સંયમિત કરીને, અહીં-તહીં દોડતા અને ધ્રૂજતા તેને ધૈર્યથી રોકવું.
13.167.33
निरुध्य सर्वसङ्कल्पांस्ततो वै स्थिरतां व्रजेत् ।
एकाग्रस्तद्विजानीयात्सर्वं गुह्यतमं परम् ॥ १३.१६७.३३ ॥
બધા સંકલ્પોને રોકીને પછી જ ખરેખર સ્થિરતા પામવી; એકાગ્ર થઈને તેને જાણવું — તે સર્વ પરમ અને અતિ ગુહ્ય છે.
13.167.34
निवातस्थ इवालोलो यथा दीपोऽतिदीप्यते ।
ऊर्ध्वमेव न तिर्यक्च तथैवाभ्रान्ति ते मनः ॥ १३.१६७.३४ ॥
પવન વિનાના સ્થાને દીવો સ્થિર રહીને ખૂબ પ્રકાશે છે, તેમ તારું મન ઉપરની દિશામાં જ રહે, આડું નહીં, ભ્રમણ વિના રહે.
13.167.35
हृदिस्थस्तिष्ठते योसौ तस्यैवाभिमुखो यदा ।
मनो भवति देवेश पाषाणमिव निश्चलम् ॥ १३.१६७.३५ ॥
હૃદયમાં રહેલા તેની સન્મુખ મન થાય છે ત્યારે, હે દેવેશ, તે પથ્થરની જેમ નિશ્ચલ થાય છે.
13.167.36
स निर्जने विनिर्घोषे सघोषे चाऽऽवसञ्जने ।
युक्तो यो न विकम्पेत योगी योगविधिः श्रुतः ॥ १३.१६७.३६ ॥
એકાંત સ્થાને, શાંત સ્થાને, કોલાહલવાળા સ્થાને અને લોકવસ્તીમાં પણ યોગમાં જોડાયેલો જે કંપતો નથી તે યોગી — યોગવિધિ આવી સાંભળવામાં આવી છે.
13.167.37
ततः पश्यति तद्ब्रह्म ज्वलदात्मनि संस्थितम् ।
विद्युदम्बुधरे यद्वत्तद्वदेकमनाश्रयम् ॥ १३.१६७.३७ ॥
પછી તે બળતા આત્મામાં સ્થિત તે બ્રહ્મને જુએ છે; વાદળમાં વીજળીની જેમ તે એક અને આશ્રયરહિત છે.
13.167.38
तमस्यगाधे तिष्ठन्तं निस्तमस्कमचेतनम् ।
चेतयानमचेतं च दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १३.१६७.३८ ॥
અગાધ અંધકારમાં રહેલો, અંધકારરહિત, ચેતનાહીન; ચેતના આપનારો છતાં અચેતન; પોતાના તેજથી પ્રકાશતો.
13.167.39
अङ्गष्ठपर्वमात्रं तन्नैश्रेयसमनिन्दितम् ।
महद्भूतमनन्तं च स्वतन्त्रं विगतज्वरम् ॥ १३.१६७.३९ ॥
તે અંગૂઠાના સાંધા જેટલું છે; છતાં તે પરમ કલ્યાણકારી, નિર્દોષ, મહાન ભૂત, અનંત, સ્વતંત્ર અને તાપરહિત છે.
13.167.40
ज्योतिषां ज्योतिषं देवं विष्णुमत्यन्तनिर्मलम् ।
नारायणमणीयांसमीश्वराणामधीश्वरम् ॥ १३.१६७.४० ॥
પ્રકાશોનો પ્રકાશ, દેવ, વિષ્ણુ, અત્યંત નિર્મળ, નારાયણ, સૂક્ષ્મતર, ઈશ્વરોના પણ અધીશ્વર.
13.167.41
विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं प्रभुम् ।
अविज्ञाय निमज्जन्ति लोकाः संसारसागरे ॥ १३.१६७.४१ ॥
વિશ્વથી પર, નિત્ય, વિશ્વરૂપ પ્રભુ નારાયણને ન જાણીને લોકો સંસારસાગરમાં ડૂબી જાય છે.
13.167.42
यं दृष्ट्वा यतयस्तात न शोचन्ति गतज्वराः ।
जन्ममृत्युभयान्मुक्तास्तीर्णाः संसारसागरम् ॥ १३.१६७.४२ ॥
હે તાત! જેને જોઈને યતિઓ શોક કરતા નથી, તાપરહિત થઈ, જન્મ-મૃત્યુના ભયથી મુક્ત થઈ, સંસારસાગર તરી જાય છે.
13.167.43
अणिमा लघिमा भूमा प्राप्तिः प्राकम्यमेव च ।
ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता।
एतदष्टुगुणं योगं योगानाममितं स्मृतम् ॥ १३.१६७.४३ ॥
અણિમા, લઘિમા, ભૂમા, પ્રાપ્તિ, પ્રાકામ્ય, ઈશિત્વ અને વશિત્વ, તથા જ્યાં ઇચ્છા પૂર્ણ થાય — આ અષ્ટગુણ યોગ છે, જે અસંખ્ય યોગોમાં ગણાય છે.
13.167.44
दृष्ट्वात्मानं निरात्मानमप्रमेयं सनातनम् ।
ते विशन्ति शरीराणि योगेनानेन भास्वरम्।
दैत्यदेवमनुष्याणां बलेन बलवत्तमाः ॥ १३.१६७.४४ ॥
પોતાને નિરાત્મા, અપ્રમેય અને સનાતન તરીકે જોઈને, આ યોગ દ્વારા તેઓ તેજસ્વી શરીરોમાં પ્રવેશે છે — દૈત્ય, દેવ અને મનુષ્યોમાં સૌથી બળવાન.
13.167.45
एतत्तत्वमनाद्यन्तं यद्भवाननुपृच्छति ।
नित्यं वयमुपास्यामो योगधर्मं सनातनम् ॥ १३.१६७.४५ ॥
તમે પૂછો છો એ આ તત્ત્વનો આદિ-અંત નથી; અમે સદા એ સનાતન યોગધર્મની ઉપાસના કરીએ છીએ.
13.167.46
योगधर्मान्न धर्मोस्ति गरीयान्सुरसत्तम ।
एतद्धर्म हि धर्माणामपुनर्भवसंस्कृतम् ॥ १३.१६७.४६ ॥
હે દેવોત્તમ, યોગધર્મ કરતાં મોટો કોઈ ધર્મ નથી; આ ધર્મ પુનર્જન્મરહિત અવસ્થા તરફ સંસ્કારિત છે.
13.167.47
तत्वतः परमस्तीस्ति केचिदाहुर्मनीषिणः ।
केचिदाहुः परं नास्ति ये ज्ञानफलमाश्रिताः ॥ १३.१६७.४७ ॥
ખરેખર, કેટલાક મનીષીઓ પરમ છે એમ કહે છે; જ્ઞાનફળનો આશ્રય લેનારા કેટલાક પરમ નથી એમ કહે છે.
13.167.48
ज्ञानस्थः पुरुषस्त्वेष विकृतः स्वेन वर्णितः ।
ये ध्यानेनानुपश्यन्ति नित्यं योगपरायणाः ॥ १३.१६७.४८ ॥
જ્ઞાનમાં સ્થિત આ પુરુષ, પોતે વર્ણવાયેલો હોવાથી પોતાના સ્વરૂપથી વિકૃત જેવો લાગે છે; જે યોગપરાયણ લોકો ધ્યાનથી સદા તેને જુએ છે, તેઓ જ તેને જુએ છે.
13.167.49
तमेव पुरुषं देवं केचिदेव महेश्वर ।
नित्यमन्यतमाः प्राहुर्ज्ञानं परमकं स्मृतम् ॥ १३.१६७.४९ ॥
હે મહેશ્વર, કેટલાક લોકો એ જ પુરુષદેવને હંમેશાં બીજી રીતે પણ કહે છે; તે પરમ જ્ઞાન માનવામાં આવ્યું છે.
13.167.50
ज्ञानमेव विनिर्मुक्ताः सांख्या गच्छन्ति केवलम् ।
चिन्ताध्यात्मनि चान्यत्र योगाः परमबुद्धयः ॥ १३.१६७.५० ॥
જ્ઞાનથી જ સંપૂર્ણ મુક્ત થયેલા સાંખ્યો કેવળ તેને જ પામે છે; આત્મચિંતનમાં અને બીજે પણ પરમ બુદ્ધિવાળા યોગીઓ તેને પામે છે.
13.167.51
उक्तमेतावदेतत्ते योगदर्शनमुत्तमम् ।
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्याविदर्शनम् ॥ १३.१६७.५१ ॥
આટલું તને આ ઉત્તમ યોગદર્શન કહેવામાં આવ્યું; હવે હું સાંખ્યજ્ઞાન, પરિસંખ્યાદર્શન કહીશ.