महाभारत · अध्याय 13.173
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.173.1
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
श्रोतुमिच्छामि मर्त्यानां संसारविधिमुत्तमम् ॥ १३.१७३.१ ॥
हे पितामह, महाप्रज्ञ, सर्वशास्त्रविशारद! मर्त्यांच्या संसारविधीचा उत्तम प्रकार ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
13.173.2
केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा भुवि ।
प्राप्नुवन्त्युत्तमं स्वर्गं कथं च नरकं नृप ॥ १३.१७३.२ ॥
हे राजेंद्रा, पृथ्वीवर राहणारे नर कोणत्या आचरणाने उत्तम स्वर्ग मिळवतात आणि कसे नरक मिळवतात? हे नृपा!
13.173.3
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः ।
प्रयान्त्यमुं लोकमितः को वै ताननुगच्छति ॥ १३.१७३.३ ॥
मृत शरीराचा काष्ठ व मातीच्या ढेकळाप्रमाणे त्याग करून लोक इथून त्या लोकाकडे जातात; त्यांच्या मागे खरोखर कोण जातो?
13.173.4
दूरादायाति भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः ।
पृच्छैनं सुमहाभागमेतद्गुह्यं सनातनम् ॥ १३.१७३.४ ॥
दुरून भगवान, उदारबुद्धी बृहस्पती येत आहेत; या महाभाग्यवानाला हा गुह्य व सनातन विषय विचार.
13.173.5
नैतदन्येन शक्यं हि वक्तुं केनचिदद्य वै ।
वक्ता बृहस्पतिसमो न ह्यन्यो विद्यते क्वचित् ॥ १३.१७३.५ ॥
हे आज दुसऱ्या कोणालाही सांगणे शक्य नाही; बृहस्पतीसमान वक्ता कुठेही दुसरा नाही.
13.173.6
तयोः संवदतोरेवं पार्थगाङ्गेययोस्तदा ।
आजगाम विशुद्धात्मा भगवान्स बृहस्पतिः ॥ १३.१७३.६ ॥
पार्थ व गांगेय असे संवाद करत असताना, विशुद्धात्मा भगवान बृहस्पती तेथे आले.
13.173.7
ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगमः ।
पूजामनुषमां चक्रे सर्वे ते च सभासदः ॥ १३.१७३.७ ॥
तेव्हा राजा उठला आणि धृतराष्ट्राला पुढे ठेवून त्याने अनुपम सन्मान केला; सभेतील सर्वांनीही तसेच केले.
13.173.8
ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम् ।
उपगम्य यथान्यायं प्रश्नं पप्रच्छ तत्त्वतः ॥ १३.१७३.८ ॥
तेव्हा धर्मपुत्र राजा भगवान बृहस्पतींजवळ जाऊन यथाविधी तत्त्वतः प्रश्न विचारता झाला.
13.173.9
भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः। ॥ १३.१७३.९ ॥
हे भगवन्, सर्वधर्मज्ञ, सर्वशास्त्रविशारद! मर्त्य मनुष्याचा खरा सहाय्यक कोण—पिता, माता, पुत्र की गुरु?
13.173.10
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः ।
गच्छन्त्यमुं च लोकं वै क एताननुगच्छति ॥ १३.१७३.१० ॥
मृत शरीर काष्ठ वा मातीच्या ढेकळासारखे टाकून लोक त्या लोकी जातात; यांच्या मागे कोण जातो?
13.173.11
एकः प्रसूयते राजन्नेक एव विनश्यति ।
एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकस्तु दुर्गतिम् ॥ १३.१७३.११ ॥
हे राजा, एकटाच जन्मतो, एकटाच नष्ट होतो; एकटाच संकटे तरतो, आणि एकटाच दुर्गतीला जातो.
13.173.12
न सहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः ।
ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च ॥ १३.१७३.१२ ॥
पिता, माता, भाऊ, पुत्र, गुरु, नातेवाईकांचा वर्ग आणि मित्रवर्ग—यापैकी कोणीही सहाय्यक नसतो.
13.173.13
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः ।
मुहूर्तमुपयुञ्ज्याथ ततो यान्ति पराङ्मुखाः ॥ १३.१७३.१३ ॥
मृत शरीराला लाकूड किंवा मातीच्या ढेकळाप्रमाणे सोडून माणसे क्षणभर त्यात गुंततात, मग तोंड फिरवून निघून जातात.
13.173.14
तैस्तच्छरीरमुत्सृष्टं धर्मि एकोऽनुगच्छति ।
तस्माद्धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृपः ॥ १३.१७३.१४ ॥
त्यांनी सोडलेल्या त्या शरीरामागे केवळ एक धर्मिष्ठ पुरुषच जातो. म्हणून राजाने सदैव धर्माचे सेवन करावे, कारण धर्मच सहाय्यक आहे.
13.173.15
प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छेत्स्वर्गगतिं पराम् ।
तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकं चोपपद्यते ॥ १३.१७३.१५ ॥
धर्मयुक्त प्राणी उत्तम स्वर्गगती प्राप्त करतो; त्याचप्रमाणे अधर्मयुक्त प्राणी नरकाला जातो.
13.173.16
तस्मान्न्यायागतैरर्थैर्धर्मं सेवेत पण्डितः ।
धर्म एको मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः ॥ १३.१७३.१६ ॥
म्हणून पंडिताने न्यायाने मिळवलेल्या धनाने धर्माचे सेवन करावे. मनुष्यांचा परलोकातील एकमेव सहाय्यक धर्मच आहे.
13.173.17
लोभान्मोहादनुक्रोशाद्भयाद्वाऽप्यबहुश्रुतः ।
नरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः ॥ १३.१७३.१७ ॥
लोभ, मोह, करुणा किंवा भय यामुळे, किंवा अल्पज्ञानामुळे, माणूस दुसऱ्याच्या हितासाठी लोभाने मोहित होऊन अयोग्य कृत्ये करतो.
13.173.18
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीविते फलम् ।
एतत्त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम् ॥ १३.१७३.१८ ॥
धर्म, अर्थ आणि काम ही तीन जीवनाची फळे आहेत. अधर्मरहितपणे ही तिन्ही मिळवावीत.
13.173.19
श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम् ।
शरीरनिश्चयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते ॥ १३.१७३.१९ ॥
भगवंतांचे धर्मयुक्त आणि परम हितकारी वचन मी ऐकले. आता शरीराचा निश्चय जाणून घेण्याची माझी बुद्धी इच्छा करते.
13.173.20
मृतं शरीरं हि नृणां सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम् ।
अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति ॥ १३.१७३.२० ॥
मेलेल्या माणसांचे शरीर सूक्ष्म आणि अव्यक्त अवस्थेला जाऊन दृष्टीच्या पलीकडे पोहोचते. मग धर्म त्याच्या मागे कसा जातो?
13.173.21
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिरनन्तरम् ।
बुद्धिरात्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा ॥ १३.१७३.२१ ॥
पृथ्वी, वायू, आकाश, जल, नंतर तेज, बुद्धी आणि आत्मा हे सर्व एकत्र मिळून नेहमी धर्माला पाहतात.
13.173.22
प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूतं दिवानिशम् ।
एतैश्च सह धर्मोऽपि तं जीवमनुगच्छति ॥ १३.१७३.२२ ॥
येथे सर्व प्राण्यांचा दिवसरात्र साक्षी होऊन, यांच्यासह धर्मही त्या जीवाच्या मागे जातो.
13.173.23
त्वगस्थि मांसं शुक्रं च शोणितं च महामते ।
शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम् ॥ १३.१७३.२३ ॥
हे महामते, त्वचा, हाडे, मांस, शुक्र आणि रक्त — हे सर्व जीवनरहित शरीराचा त्याग करतात.
13.173.24
ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखमेधते ।
इह लोके परे चैव किं भूयः कथयामि ते ॥ १३.१७३.२४ ॥
तेव्हा धर्मयुक्त तो जीव इह आणि परलोकी सुख पावून वाढतो. आता आणखी काय सांगू?
13.173.25
तद्दर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छति ।
एतत्तु ज्ञातुमिच्छामि कथं रेतः प्रवर्तते ॥ १३.१७३.२५ ॥
भगवानांनी धर्म कसा अनुसरतो हे दाखवले. पण रेतस् कसे प्रवर्तते हे जाणण्याची माझी इच्छा आहे.
13.173.26
अन्नमश्नन्ति यद्देवाः शरीरस्था नरेश्वर ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा ॥ १३.१७३.२६ ॥
हे नरेश्वरा, शरीरात स्थित देव जे अन्न खातात ते म्हणजे पृथ्वी, वायू, आकाश, आप, ज्योती आणि मन.
13.173.27
ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु ।
मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन्रेतः सम्पद्यते महत् ॥ १३.१७३.२७ ॥
नंतर, हे राजेंद्रा, ते पाच भूत आणि सहावे मन तृप्त झाल्यावर, हे शुद्धात्मन्, महान रेतस् निर्माण होते.
13.173.28
ततो गर्भः सम्भवति श्लेषात्स्त्रीपुंसयोर्नृप ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं भूयः किं श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.१७३.२८ ॥
नंतर, हे नृपा, स्त्री-पुरुषांच्या संयोगाने गर्भ निर्माण होतो. हे सर्व तुला सांगितले. आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?
13.173.29
आख्यातं मे भगवता गर्भः सञ्जायते यथा ।
यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यति तदुच्यताम् ॥ १३.१७३.२९ ॥
गर्भ कसा निर्माण होतो हे भगवानांनी मला सांगितले. जन्मलेला पुरुष कसा प्राप्त होतो, ते सांगावे.
13.173.30
आसन्नमात्रः पुरुषस्तैर्भूतैरभिभूयते ।
विप्रयुक्तश्च तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम्।
स च भूतसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव हि ॥ १३.१७३.३० ॥
जन्माच्या जवळ आलेला पुरुष त्या भूतांनी अभिभूत होतो. त्या भूतांपासून वियुक्त होऊन तो पुन्हा दुसरी गती प्राप्त करतो. आणि भूतांशी संयुक्त असलेला तो जीवच प्राप्त करतो.
13.173.31
ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम् ।
देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.१७३.३१ ॥
तेव्हा याचे शुभ किंवा अशुभ कर्म पंचमहाभूतांमध्ये स्थित देवता पाहतात. आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?
13.173.32
त्वगस्थिमांसमुत्सृज्य तैश्च भूतैर्विवर्जितः ।
जीवः सह वसन्कृत्स्नं सुखदुःखसहः प्रभो ॥ १३.१७३.३२ ॥
त्वचा, हाडे, मांस सोडून, त्या भूतांपासून वेगळा झालेला जीव संपूर्णपणे राहून सुखदुःख सहन करतो, हे प्रभो.
13.173.33
भोगवश्यं कर्मवश्यं यातनावश्यमित्यपि ।
एतत्त्रयाणामासाद्य कर्मतः सोऽश्नुते फलम् ॥ १३.१७३.३३ ॥
भोगाधीन, कर्माधीन, यातनाधीन असेही म्हटले जाते. या तिन्हींना प्राप्त होऊन तो कर्मानुसार फल भोगतो.
13.173.34
जीवः कर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वमागतः ।
स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य सूतिकाले लभेत तत् ॥ १३.१७३.३४ ॥
कर्माने युक्त जीव लवकर रेतस् रूपाने येतो. स्त्रियांचे पुष्प (रज) प्राप्त होऊन प्रसवकाळी ते तो मिळवतो.
13.173.35
यमस्य पुरुषैः क्लेसं यमस्य पुरुषैर्वधम् ।
दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं स विन्दति ॥ १३.१७३.३५ ॥
यमाच्या पुरुषांकडून क्लेश, यमाच्या पुरुषांकडून वध, दुःख आणि संसारचक्र; आणि मनुष्य तो क्लेश भोगतो.
13.173.36
इह लोके स च प्राणी जन्मप्रभृति पार्थिव ।
सुकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलमाश्रितः ॥ १३.१७३.३६ ॥
या लोकात तो प्राणी जन्मापासून, हे राजा, धर्माचे फल आश्रयून सुकृत कर्माचे फल भोगतो.
13.173.37
यदि धर्मं यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवते ।
ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नियतं सुखम् ॥ १३.१७३.३७ ॥
जो जन्मापासून आपल्या शक्तीनुसार धर्माचे आचरण करतो, तो पुरुष होऊन निश्चितपणे सुख भोगतो.
13.173.38
अथान्तरा तु धर्मस्याप्यधर्ममुपसेवते ।
सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवोऽप्यधिगच्छति ॥ १३.१७३.३८ ॥
परंतु धर्माच्या मध्येच जो अधर्माचे सेवन करतो, तो जीव सुखानंतर दुःखही प्राप्त करतो.
13.173.39
अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः ।
महद्दुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते ॥ १३.१७३.३९ ॥
अधर्माने युक्त होऊन यमाच्या विषयात गेलेला जीव मोठे दुःख भोगून तिर्यक् योनीत जन्म घेतो.
13.173.40
कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते ।
जीवो मोहसमायुक्तस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १३.१७३.४० ॥
या लोकात ज्या ज्या कर्माने मोहाने युक्त जीव ज्या ज्या योनीत जन्म घेतो, ते मला सांगताना तू ऐक.
13.173.41
यदेतदुच्यते शास्त्रे सेतिहासे च च्छन्दसि ।
यमस्य विषयं घोरं मर्त्यो लोकः प्रपद्यते ॥ १३.१७३.४१ ॥
शास्त्रात, इतिहासासह आणि वेदात जे असे सांगितले आहे की मर्त्य लोक यमाच्या भयंकर विषयाला प्राप्त होतो.
13.173.42
इह स्थानानि पुण्यानि देवतुल्यानि भूपते ।
तिर्यग्योन्यतिरिक्तानि गतिमन्ति च सर्वशः ॥ १३.१७३.४२ ॥
हे भूपते, येथे तिर्यक् योनीपेक्षा वेगळी, देवतुल्य अशी पुण्य स्थाने आहेत; ती सर्वतोपरी गतिमान आहेत.
13.173.43
यमस्य भवने दिव्ये ब्रह्मलोकसमे गुणैः ।
कर्मभिर्नियतैर्बद्धो जन्तुर्दुःखान्युपाश्नुते ॥ १३.१७३.४३ ॥
यमाच्या दिव्य भवनात, गुणांनी ब्रह्मलोकासमान त्या ठिकाणी, नियत कर्मांनी बद्ध झालेला जीव दुःखे भोगतो.
13.173.44
येनयेन तु भावेन कर्मणा पुरुषो गतिम् ।
प्रयाति परुषां घोरां तत्ते वक्ष्याम्यतः परम् ॥ १३.१७३.४४ ॥
ज्या ज्या भावाने आणि कर्माने पुरुष कठोर, भयानक गती प्राप्त करतो, ते मी आता तुला सांगतो.
13.173.45
अधीत्य चतुरो वेदान्द्विजो मोहसमन्वितः ।
पतितात्प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते ॥ १३.१७३.४५ ॥
चारही वेदांचे अध्ययन करूनही मोहग्रस्त द्विज पतिताकडून दान घेतल्यास गाढवाच्या योनीत जन्म घेतो.
13.173.46
खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ।
खरो मृतो बलीवर्दः सप्तवर्षाणि जीवति ॥ १३.१७३.४६ ॥
हे भारता, गाढव पंधरा वर्षे जगते. गाढव मरून बैल होते आणि सात वर्षे जगते.
13.173.47
बलीवर्दो मृतश्चापि जायते ब्रह्मराक्षसः ।
ब्रह्मरक्षश्च मासांस्त्रींस्ततो जायेत ब्राह्मणः ॥ १३.१७३.४७ ॥
बैल मरून ब्रह्मराक्षस होतो; ब्रह्मराक्षस तीन महिने जगतो, नंतर ब्राह्मण म्हणून जन्म घेतो.
13.173.48
पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते ।
तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ॥ १३.१७३.४८ ॥
पतिताकडून यज्ञ करवून घेणारा कृमियोनीत जन्म घेतो; तिथे तो पंधरा वर्षे जगतो, हे भारता.
13.173.49
कृमिभावाद्विमुक्तस्तु ततो जायेत गर्दभः ।
गर्दभः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि सूकरः ॥ १३.१७३.४९ ॥
कृमीभावातून मुक्त होऊन तो नंतर गाढव म्हणून जन्म घेतो. गाढव म्हणून पाच वर्षे, आणि पाच वर्षे डुक्कर म्हणून.
13.173.50
कुक्कुटः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि जम्बुकः ।
श्वा वर्षमेकं भवति ततो जायेत मानवः ॥ १३.१७३.५० ॥
कोंबडा म्हणून पाच वर्षे, आणि पाच वर्षे कोल्हा म्हणून. एक वर्ष कुत्रा होतो, नंतर मनुष्य म्हणून जन्म घेतो.
13.173.51
उपाध्यायस्त्रियः पापं शिष्यः कुर्यादबुद्धिमान् ।
स जीव इह संसारांस्त्रीनाप्नोति न संशयः ॥ १३.१७३.५१ ॥
अबुद्धिमान शिष्याने गुरुपत्नीविषयी पाप केले, तर तो येथे तीन संसार प्राप्त करतो; यात संशय नाही.
13.173.52
वृको भवति राजेन्द्र ततः क्रव्यात्ततः खरः ।
ततः प्रेतः परिक्लिष्टः पश्चाज्जायेत ब्राह्मणः ॥ १३.१७३.५२ ॥
हे राजेंद्रा, तो लांडगा होतो; मग मांसाहारी, मग गाढव. मग पीडित प्रेत होऊन, नंतर ब्राह्मण म्हणून जन्म घेतो.
13.173.53
मनसाऽपि गुरोर्भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत् ।
स उग्रान्प्रैति संसारानधर्मेणेह चेतसा ॥ १३.१७३.५३ ॥
गुरुपत्नीकडे मनानेही जाणारा पापी शिष्य, अधर्माने, या मनाने, भयंकर संसारांत जातो.
13.173.54
श्वयोनौ तु स सम्भूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति ।
तत्रापि निधनं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते ॥ १३.१७३.५४ ॥
कुत्र्याच्या योनीत जन्म घेऊन तो तीन वर्षे जगतो. तेथेही मृत्यू पावून कृमी-योनीत जन्म घेतो.
13.173.55
कृमिभावमनुप्राप्तो वर्षमेकं तु जीवति ।
ततस्तु निधनं प्राप्तो ब्रह्मयोनौ प्रजायते ॥ १३.१७३.५५ ॥
कृमीचा भाव प्राप्त होऊन तो एक वर्ष जगतो. नंतर मृत्यू पावून ब्राह्मण योनीत जन्म घेतो.
13.173.56
यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर्हन्यादकारणे ।
आत्मनः कामकारेण सोपि हिंस्रः प्रजायते ॥ १३.१७३.५६ ॥
गुरु कारणाविना पुत्रासारख्या शिष्याला मारतो, तर स्वेच्छेने तोही हिंस्र योनीत जन्म घेतो.
13.173.57
पितरं मातरं चैव यस्तु पुत्रोऽवमन्यते ।
सोऽपि राजन्मृतो जन्तुः पूर्वं जायेत गर्दभः ॥ १३.१७३.५७ ॥
जो पुत्र आई-वडिलांचा अपमान करतो, हे राजा, मृत्यूनंतर तोही आधी गाढव म्हणून जन्म घेतो.
13.173.58
गर्दभत्वं तु सम्प्राप्य दशवर्षाणि जीवति ।
संवत्सरं तु कुम्भीरस्ततो जायेत मानवः ॥ १३.१७३.५८ ॥
गाढवाचा भाव प्राप्त होऊन तो दहा वर्षे जगतो. एक वर्ष मगर होऊन मग तो मानव म्हणून जन्म घेतो.
13.173.59
पुत्रस्य मातापितरौ यस्य रुष्टावुभावपि ।
गुर्वपध्यानतः सोपि मृतो जायति गर्दभः ॥ १३.१७३.५९ ॥
ज्याच्यावर आई-वडील दोघेही रागावलेले आहेत, गुरुजनांची अवहेलना केल्यामुळे तो मेल्यावर गाढव म्हणून जन्म घेतो.
13.173.60
खरो जीवति मासांस्तु दश श्वा च चतुर्दशः ।
बिडालः सप्तमासांस्तु ततो जायेत मानवः ॥ १३.१७३.६० ॥
गाढव दहा महिने जगते, कुत्रा चौदा महिने. मांजर सात महिने जगून नंतर मानव म्हणून जन्म घेते.
13.173.61
मातापितरावाक्रुश्य शारिका सम्प्रजायते ।
ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नृप ॥ १३.१७३.६१ ॥
माता-पित्यांची निंदा केल्याने माणूस मैना म्हणून जन्मतो; आणि त्यांनाच मारल्याने, हे राजा, कासव म्हणून जन्मतो.
13.173.62
कच्छपो दशवर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकः ।
व्यालो भूत्वा च षण्मासांस्ततो जायति मानुषः ॥ १३.१७३.६२ ॥
कासव दहा वर्षे, साळू तीन वर्षे, आणि साप सहा महिने राहून नंतर माणूस म्हणून जन्मतो.
13.173.63
भर्तृपिण्डमुपाश्नन्यो राजद्विष्टानि सेवते ।
सोपि मोहसमापन्नो मृतो जायति वानरः ॥ १३.१७३.६३ ॥
धन्याचे अन्न खाऊन राजाला द्वेष्य असलेल्या गोष्टींची सेवा करणारा, मोहात बुडून मेल्यावर वानर म्हणून जन्मतो.
13.173.64
वानरो दशवर्षाणि पञ्चवर्षाणि सूकरः ।
श्वाऽथ भूत्वा तु षण्मासांस्ततो जायति मानुषः ॥ १३.१७३.६४ ॥
वानर दहा वर्षे, डुक्कर पाच वर्षे, आणि कुत्रा सहा महिने राहून नंतर माणूस म्हणून जन्मतो.
13.173.65
न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः ।
यातनानां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥ १३.१७३.६५ ॥
ठेवलेली अमानत चोरणारा माणूस यमाच्या लोकात जाऊन शंभर यातना भोगून किड्याच्या योनीत जन्मतो.
13.173.66
तत्र जीवति वर्षाणि दशपञ्च च भारत ।
दुष्कृतस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः ॥ १३.१७३.६६ ॥
तेथे तो पंधरा वर्षे जगतो, हे भारता; दुष्कृत्यांचे फळ संपवून नंतर माणूस म्हणून जन्मतो.
13.173.67
असूयकः कुत्सितश्च चण्डालो दुःखमश्नुते ।
विश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायति दुर्मतिः ॥ १३.१७३.६७ ॥
मत्सर करणारा आणि निंदित चांडाळ दुःख भोगतो. विश्वासघात करणारा मनुष्य दुर्बुद्धी होऊन मासा म्हणून जन्म घेतो.
13.173.68
भूत्वा मीनोऽष्टमासांस्तु मृगो जायति भारत ।
मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छागः प्रजायते ॥ १३.१७३.६८ ॥
हे भरतवंशज, मासा होऊन आठ महिने घालवल्यानंतर तो हरिण म्हणून जन्म घेतो. मग हरीण चार महिने राहून शेळी म्हणून जन्मते.
13.173.69
छागस्तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः ।
गौः स सञ्जायते जन्तुस्ततो जायति मानुषः ॥ १३.१७३.६९ ॥
शेळी मरण पावून, संवत्सर पूर्ण झाल्यावर तो प्राणी गाय म्हणून जन्म घेतो. मग मनुष्य म्हणून जन्म घेतो.
13.173.70
धान्यान्यवांस्तिलान्माषान्कुलत्थान्सर्षपांश्चणान् ।
कलायानथ मुद्गांश्च गोधूमानतसीस्तथा ॥ १३.१७३.७० ॥
धान्ये, जव, तीळ, उडीद, कुळीथ, मोहरी, हरभरा, वाटाणा, मूग, गहू आणि जवस.
13.173.71
यस्तु धान्यापहर्ता च मोहाज्जन्तुरचेतनः ।
स जायते महाराज मूषिको निरपत्रपः ॥ १३.१७३.७१ ॥
जो प्राणी मोहाने अचेतन होऊन धान्य चोरतो, हे महाराजा, तो निर्लज्ज उंदीर होऊन जन्म घेतो.
13.173.72
ततः प्रेत्य महाराज मृतो जायति सूकरः ।
सूकरो जातमात्रस्तु रोगेणि म्रियते नृप ॥ १३.१७३.७२ ॥
नंतर, हे महाराजा, मरण पावून प्रेत झाल्यावर तो डुक्कर म्हणून जन्म घेतो. जन्मताच तो डुक्कर, हे नृपा, रोगाने मरतो.
13.173.73
श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव ।
भूत्वा श्वा पञ्चवर्षाणि ततो जायति मानवः ॥ १३.१७३.७३ ॥
मग तो मूर्ख माणूस त्या कर्मामुळे, हे राजा, कुत्रा म्हणून जन्म घेतो. पाच वर्षे कुत्रा राहिल्यानंतर तो मानव म्हणून जन्मतो.
13.173.74
परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायति वै वृकः ।
श्वा शृगालस्ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस्तथा ॥ १३.१७३.७४ ॥
परस्त्रीला स्पर्श करणारा लांडग्याच्या रूपात जन्म घेतो. नंतर कुत्रा, कोल्हा, गिधाड, साप, कंक आणि बगळा म्हणून जन्मतो.
13.173.75
भ्रातुर्भार्यां तु पापात्मा यो धर्मयति मोहितः ।
पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति सोऽपि संवत्सरं नृप ॥ १३.१७३.७५ ॥
मोहाने भावाच्या पत्नीचा अपमान करणारा पापी मनुष्यही एक वर्ष नर कोकिळ होतो, हे राजा.
13.173.76
सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां तथैव च ।
प्रधर्षयित्वा कामाद्यो मृतो जायति सूकरः ॥ १३.१७३.७६ ॥
मित्राची, गुरूची किंवा राजाची पत्नी कामवासनेने अपमानित करून मरण पावलेला मनुष्य डुक्कर म्हणून जन्म घेतो.
13.173.77
सूकरः पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि श्वाविधः ।
बिडालः पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि कुक्कुटः ॥ १३.१७३.७७ ॥
डुक्कर म्हणून पाच आणि दहा वर्षे, कुत्र्याच्या जातीत दहा वर्षे, मांजर म्हणून पाच आणि दहा वर्षे, आणि कोंबडा म्हणून जन्म घेतो.
13.173.78
पिपीलिका तु मासांस्त्रीन्वानरो मासमेव तु ।
एतानासाद्य संसारान्कृमियोनौ प्रजायते ॥ १३.१७३.७८ ॥
मुंगी म्हणून तीन महिने आणि वानर म्हणून एक महिना राहतो. या संसारचक्रांना पावून तो किड्याच्या योनीत जन्म घेतो.
13.173.79
तत्र जीवति मासांस्तु कृमियोनौ चतुर्दश ।
ततोऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर्जायति मानवः ॥ १३.१७३.७९ ॥
तेथे तो कृमियोनीत चौदा महिने जगतो. मग अधर्माचा क्षय करून तो मानव म्हणून पुन्हा जन्मतो.
13.173.80
उपस्थिते विवाहे तु यज्ञे दानेऽपि वा विभो ।
मोहात्करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः ॥ १३.१७३.८० ॥
हे विभो, विवाह, यज्ञ किंवा दान उपस्थित असताना जो मोहाने विघ्न करतो, तो मरून कृमी म्हणून जन्मतो.
13.173.81
कृमिर्जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ।
अधर्मिस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानवः ॥ १३.१७३.८१ ॥
हे भारता, कृमी पंधरा वर्षे जगतो. मग अधार्मिकाचा क्षय करून मानव जन्मतो.
13.173.82
पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये दातुमिच्छति ।
सोपि राजन्मृतो जन्तुः कृमियोनौ प्रजायते ॥ १३.१७३.८२ ॥
हे राजन्, जो आधी एकाला कन्या देऊन नंतर दुसऱ्याला द्यायची इच्छा करतो, तोही मरून कृमियोनीत जन्मतो.
13.173.83
तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश युधिष्ठिर ।
अधर्मसंक्षये युक्तस्ततो जायति मानवः ॥ १३.१७३.८३ ॥
हे युधिष्ठिरा, तेथे तो तेरा वर्षे जगतो. अधर्माच्या क्षयात गुंतलेला तो मग मानव म्हणून जन्मतो.
13.173.84
देवकार्यमकृत्वा तु पितृकार्यमथापि वा ।
अनिर्वाप्य समश्नन्वै मृतो जायति वायसः ॥ १३.१७३.८४ ॥
देवकार्य किंवा पितृकार्य न करता आणि पितरांना अर्पण न देता जो भोजन करतो, तो मरून कावळा म्हणून जन्मतो.
13.173.85
वायसः शतवर्षाणि ततो जायति कुक्कुटः ।
जायते व्यालकश्चापि मासं तस्मात्तु मानुषः ॥ १३.१७३.८५ ॥
तो शंभर वर्षे कावळा म्हणून जन्मतो, मग कोंबडा म्हणून जन्मतो. एक महिना सापही म्हणून जन्मतो; त्यानंतर तो मनुष्य होतो.
13.173.86
ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यते ।
सोऽपि मृत्युमुपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते ॥ १३.१७३.८६ ॥
पित्यासमान असलेल्या ज्येष्ठ बंधूचा जो अपमान करतो, तोही मृत्यू पावून क्रौंच योनीत जन्मतो.
13.173.87
क्रौञ्चो जीवति वर्षं तु ततो जायति चीरकः ।
ततो निधनमापन्नो मानुषत्वमुपाश्नुते ॥ १३.१७३.८७ ॥
क्रौंच एक वर्ष जगते; मग चीरक पक्षी म्हणून जन्मते. नंतर मृत्यू पावून ते मनुष्यत्व प्राप्त करते.
13.173.88
वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ।
ततः सम्प्राप्य निधनं जायते सूकरः पुनः ॥ १३.१७३.८८ ॥
शूद्र ब्राह्मण स्त्रीकडे जाऊन कृमी योनीत जन्मतो; मग मृत्यू पावून पुन्हा डुक्कर म्हणून जन्मतो.
13.173.89
सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते नृप ।
श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव ॥ १३.१७३.८९ ॥
हे राजा! डुक्कर जन्मताच रोगाने मरते; मग त्या कर्मामुळे मूर्ख कुत्रा म्हणून जन्मते, हे पार्थिवा.
13.173.90
श्वा भूत्वा कृतकर्माऽसौ जायते मानुषस्ततः ।
तत्रापत्यं समुत्पाद्य मृतो जायति मूषिकः ॥ १३.१७३.९० ॥
कुत्रा होऊन, कर्मे करून तो मनुष्य म्हणून जन्मतो; तेथे अपत्य निर्माण करून मरण पावून उंदीर म्हणून जन्मतो.
13.173.91
कृतघ्नस्तु मृतो राजन्यमस्य विषयं गतः ।
यमस्य पुरुषैः क्रुद्धैर्वधं प्राप्नोति दारणम् ॥ १३.१७३.९१ ॥
हे राजा, कृतघ्न मरून यमाच्या लोकात जातो आणि तेथे क्रुद्ध यमदूतांकडून फाडणारा प्रहार पावतो.
13.173.92
दण्डं समुद्गरं शूलमग्निकुम्भं च दारुणम् ।
असिपत्रवनं घोरवालुकं कूटशाल्मलीम् ॥ १३.१७३.९२ ॥
दंड, मुद्गर, शूल, दारुण अग्निकुंभ, असिपत्रवन, भयानक वाळूचा प्रदेश आणि कूटशाल्मली वृक्ष.
13.173.93
एताश्चान्याश्च बह्वीश्च यमस्य विषयं गतः ।
यातनाः प्राप्य तत्रोग्रास्ततो वध्यति भारत ॥ १३.१७३.९३ ॥
या आणि अशा इतर अनेक यातना यमाच्या लोकात मिळवून, हे भारता, तेथे भयंकर यातनांनी तो मग मारला जातो.
13.173.94
ततो हतः कृतघ्नः स तत्रोग्रैर्भरतर्षभ ।
संसारचक्रमासाद्य कृमियोनौ प्रजायते ॥ १३.१७३.९४ ॥
मग, हे भरतर्षभा, तेथे उग्र यातनांनी मारला गेलेला तो कृतघ्न संसारचक्रात येऊन कृमियोनीत जन्म घेतो.
13.173.95
कृमिर्भवति वर्षाणि दशपञ्च च भारत ।
ततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते शिशुः ॥ १३.१७३.९५ ॥
हे भारता, तो कृमी होऊन पंधरा वर्षे राहतो; मग गर्भ मिळवून तेथेच बालक होऊन मरतो.
13.173.96
ततो गर्भशतैर्जन्तुर्बहुभि सम्प्रपद्यते ।
संसारांश्च बहून्गत्वा ततस्मिर्यक्षु जायते ॥ १३.१७३.९६ ॥
मग तो जीव शेकडो गर्भांतून व अनेक संसारांतून जाऊन, नंतर यक्षांमध्ये जन्म घेतो.
13.173.97
ततो दुःखमनुप्राप्य बहुवर्षगणानिह ।
स पुनर्भवसंयुक्तस्ततः कूर्मः प्रजायते ॥ १३.१७३.९७ ॥
नंतर येथे अनेक वर्षांच्या कालखंडात दुःख भोगून तो पुन्हा भवबंधनात सापडतो आणि मग कासव म्हणून जन्म घेतो.
13.173.98
दधि हृत्वा बकश्चापि प्लवो मत्स्यानसंस्कृतान् ।
चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर्मधुदंशः प्रजायते ॥ १३.१७३.९८ ॥
दही चोरणारा बगळा आणि न शिजवलेले मासे चोरणारा जलपक्षी, आणि दुर्बुद्धी मनुष्य मधमाशी म्हणून जन्म घेतो.
13.173.99
फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकाः ।
चोरयित्वा च निष्पावं जायते हलगोलकः ॥ १३.१७३.९९ ॥
फळ किंवा मुळा चोरून, किंवा अपूप चोरून मुंग्या, आणि वाल चोरून हलगोलक (एक कीटक) म्हणून जन्म घेतो.
13.173.100
पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुते ।
हृत्वा पिष्टमयं पूपं कुम्भोलूकः प्रजायते ॥ १३.१७३.१०० ॥
खीर चोरून तो तित्तिर पक्ष्याची अवस्था मिळवतो; पिठाचा अपूप चोरून कुम्भोलूक (एक घुबड) म्हणून जन्म घेतो.
13.173.101
अयो हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्वायसो जायते नरः ।
कांस्यं हृत्वा तु दुर्बद्धिर्हारितो जायते नरः ॥ १३.१७३.१०१ ॥
लोखंड चोरून दुर्बुद्धी माणूस कावळा म्हणून जन्म घेतो; कांसे चोरून दुर्बुद्धी माणूस हारीत (पोपट) म्हणून जन्म घेतो.
13.173.102
राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः सम्प्रजायते ।
हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते ॥ १३.१७३.१०२ ॥
चांदीचे भांडे चोरून मनुष्य कबुतर म्हणून जन्म घेतो; सोन्याचे भांडे चोरून कृमियोनीत जन्म घेतो.
13.173.103
पत्रोर्णं चोरयित्वा तु कृकलत्वं निगच्छति ।
कौशिकं तु ततो हृत्वा नरो जायति वर्तकः ॥ १३.१७३.१०३ ॥
पत्रोर्ण चोरणारा कृकलत्व प्राप्त होतो; नंतर कौशिक वस्त्र चोरल्यास मनुष्य वर्तक (लावा पक्षी) म्हणून जन्म घेतो.
13.173.104
अंशुकं चोरयित्वा तु शुक्रो जायति मानवः ।
चोरयित्वा दुकूलं तु मृतो हंसः प्रजायते ॥ १३.१७३.१०४ ॥
अंशुक चोरणारा मनुष्य पोपट म्हणून जन्मतो; दुकूल चोरून मृत झालेला हंस म्हणून जन्मतो.
13.173.105
क्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायति मानवः ।
चोरयित्वा नरः पट्टं त्वाविकं चैव भारत। ॥ १३.१७३.१०५ ॥
कार्पासिक वस्त्र चोरून मेलेला मनुष्य क्रौञ्च (सारस) म्हणून जन्मतो; हे भारता, मनुष्य पट्ट आणि आविक (लोकरी) वस्त्र चोरतो.
13.173.106
वर्णान्हृत्वा तु पुरुषो मृतो जायति बर्हिणः ।
हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः ॥ १३.१७३.१०६ ॥
रंग चोरून मृत झालेला मनुष्य मोर म्हणून जन्मतो; लाल वस्त्रे चोरणारा जीवजीवक पक्षी म्हणून जन्मतो.
13.173.107
वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वेह मानवः ।
छुन्दुन्दरित्वमाप्नोति राजँल्लोभपरायणः ॥ १३.१७३.१०७ ॥
येथे रंग, सुगंध आदी चोरून, हे राजा, लोभात रमलेला मनुष्य छुंदुंदर अवस्था प्राप्त करतो.
13.173.108
तत्र जीवति वर्षाणि ततो दश च पञ्च च ।
अधर्मस्य क्षयं गत्वा ततो जायति मानुषः ॥ १३.१७३.१०८ ॥
तेथे तो पंधरा वर्षे जगतो; नंतर अधर्माचा क्षय झाल्यावर तो मनुष्य म्हणून जन्मतो.
13.173.109
चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते ॥ १३.१७३.१०९ ॥
दूध चोरणारा बगळीच्या रूपात जन्म घेतो.
13.173.110
यस्तु चोरयते तैलं नरो मोहसमन्वितः ।
सोपि राजन्मृतो जन्तुस्तैलपायी प्रजायते ॥ १३.१७३.११० ॥
मोहाने तेल चोरणारा मनुष्य, हे राजा, मृत्यूनंतर तेल पिणारा जीव होऊन जन्म घेतो.
13.173.111
अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रः पुरुषाधमः ।
अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायते स्वरः ॥ १३.१७३.१११ ॥
निःशस्त्र माणसाला शस्त्र घेऊन मारणारा अधम पुरुष, धनासाठी किंवा वैरामुळे, मृत्यूनंतर स्वर नावाचा प्राणी होऊन जन्म घेतो.
13.173.112
खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते ।
स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते ॥ १३.१७३.११२ ॥
तो गाढव दोन वर्षे जगतो; नंतर शस्त्राने मारला जातो. मरून तो हरणाच्या योनीत जन्म घेतो, सदैव भयभीत राहत.
13.173.113
मृगो वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः ।
हतो मृगस्ततो मीनः सोपि जालेन बध्यते ॥ १३.१७३.११३ ॥
एक वर्ष उलटल्यावर तो हरीण शस्त्राने मारला जातो; मेलेल्या हरणाच्या रूपात मग तो मासा होतो, आणि तोही जाळ्यात अडकतो.
13.173.114
मासे चतुर्थे सम्प्राप्ते श्वापदः सम्प्रजायते ।
श्वापदो दशवर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च ॥ १३.१७३.११४ ॥
चौथा महिना आल्यावर तो हिंस्र प्राणी होऊन जन्म घेतो; तो हिंस्र प्राणी दहा वर्षे, तर बिबट्या पाच वर्षे जगतो.
13.173.115
ततस्तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः ।
अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः ॥ १३.१७३.११५ ॥
नंतर तो मृत्यू पावून, कालचक्राने प्रेरित होऊन, अधर्माचा नाश करून, मग मनुष्य म्हणून जन्म घेतो.
13.173.116
स्त्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर्यमस्य विषयं गतः ।
बहून्क्लेशान्समासाद्य नरकानेकविंशतिम् ॥ १३.१७३.११६ ॥
स्त्रीची हत्या करून तो दुर्बुद्धी यमलोकात जातो; बहुत क्लेश भोगून एकवीस नरकांना प्राप्त होतो.
13.173.117
ततः पश्चान्महाराज कृमियोनौ प्रजायते ।
कृमिर्विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः ॥ १३.१७३.११७ ॥
नंतर, हे महाराजा, तो कृमियोनीत जन्म घेतो; वीस वर्षे कृमी होऊन मग मनुष्य म्हणून जन्म घेतो.
13.173.118
भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ।
मक्षिकासङ्घवशगो बहून्मासान्भवत्युत ॥ १३.१७३.११८ ॥
अन्न चोरणारा मनुष्य माशी म्हणून जन्म घेतो; माशांच्या थव्याच्या वशात राहून बहुत महिने राहतो.
13.173.119
ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्नुते ।
भक्ष्यं हृत्वा तु पुरुषो जालपाशः प्रजायते ॥ १३.१७३.११९ ॥
नंतर पापक्षय करून तो मनुष्यत्व प्राप्त करतो; पण खाद्य चोरणारा मनुष्य जाळ्याचा पाश म्हणून जन्म घेतो.
13.173.120
स्वाद्यं हृत्वा तु पुरुषश्चीरपाशः प्रजायते ।
धान्यं हृत्वा तु पुरुषो लोमशः सम्प्रजायते ॥ १३.१७३.१२० ॥
चविष्ट अन्न चोरणारा पुरुष वस्त्राचा पाश म्हणून जन्म घेतो; धान्य चोरणारा पुरुष लोमश प्राणी म्हणून जन्म घेतो.
13.173.121
तथा पिण्याकसम्मिश्रमशनं चोरयेन्नरः ।
स जायते भृतिधनो दारुणो मूषिको नरः ॥ १३.१७३.१२१ ॥
त्याचप्रमाणे, पेंड मिसळलेले अन्न चोरणारा मनुष्य क्रूर उंदीर होऊन जन्मतो; त्याचे धन केवळ मजुरी असते.
13.173.122
दशन्वै मानुषान्नित्यं पापात्मा स विशाम्पते ।
घृतं हृत्वा तु दुर्बुद्धिः काकमद्गुः प्रजायते ॥ १३.१७३.१२२ ॥
हे प्रजापते, जो पापी सदा माणसांना चावतो, तूप चोरणारा तो दुर्बुद्धी काकमद्गू होऊन जन्मतो.
13.173.123
मत्स्यमांसमथो हृत्वा काको जायति। दुर्मतिः ।
लवणं चोरयित्वा तु चिरिकाकः प्रजायते ॥ १३.१७३.१२३ ॥
माशाचे मांस चोरणारा दुर्मती कावळा होऊन जन्मतो; मीठ चोरणारा चिरिकाक होऊन जन्मतो.
13.173.124
विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो विनिह्नोति मानवः ।
स गतायुर्नरस्तात मत्स्ययोनौ प्रजायते ॥ १३.१७३.१२४ ॥
विश्वासाने ठेवलेली वस्तू जो मनुष्य नाकारतो, हे तात, तो अल्पायुषी होऊन माशाच्या योनीत जन्म घेतो.
13.173.125
मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायति मानुषः ।
मानुषत्वमनुप्राप्य क्षीणायुरुपपद्यते ॥ १३.१७३.१२५ ॥
माशाची योनी प्राप्त होऊन मेलेला मनुष्य पुन्हा जन्मतो; मनुष्यत्व मिळवूनही क्षीणायुषी होऊन जन्मतो.
13.173.126
पापानि तु नराः कृत्वा तिर्यग्जायन्ति भारत ।
न चात्मनः प्रयाणान्ते धर्मं जानन्ति कञ्चन ॥ १३.१७३.१२६ ॥
हे भारता, पापे करून मनुष्य तिर्यक् योनीत जन्म घेतात; प्रयाणाच्या शेवटी ते कधीही धर्म जाणत नाहीत.
13.173.127
ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा ।
सुखदुःखसमायुक्ता व्यथितास्ते भवन्त्युत ॥ १३.१७३.१२७ ॥
पापे करून जे मनुष्य व्रतांद्वारे ती सदैव दूर करतात, ते सुखदुःखांनी युक्त होऊन व्यथित होतात.
13.173.128
अपुमांसः प्रजायन्ते म्लेच्छाश्चापि न संशयः ।
नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः ॥ १३.१७३.१२८ ॥
नपुंसक आणि म्लेच्छ म्हणून जन्मतात, यात शंका नाही. पापाचरण करणारे, लोभ-मोहांनी युक्त मनुष्यही तसेच.
13.173.129
वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः ।
अरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्च भवन्त्युत ॥ १३.१७३.१२९ ॥
जन्मापासून पापांचा त्याग करणारे मनुष्य निरोगी, रूपवान आणि धनवान होतात.
13.173.130
स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्नुयुः ।
एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ताः ॥ १३.१७३.१३० ॥
स्त्रियाही याच प्रकारे पाप करून त्याचे फळ मिळवतात; त्या याच प्राण्यांच्या पत्नी होतात.
13.173.131
परस्वहरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः ।
एतद्धि लेशमात्रेण कथितं ते मयाऽनघ ॥ १३.१७३.१३१ ॥
परधन हरण करण्यातील सर्व दोष सांगितले गेले आहेत. हे निष्पाप, हे मी तुला थोडक्यात सांगितले आहे.
13.173.132
अपरस्मिन्कथायोगे भूयः श्रोष्यसि भारत ।
एतन्मया महाराज ब्रह्मणो गदतः पुरा ॥ १३.१७३.१३२ ॥
हे भारता, दुसऱ्या कथासंदर्भात तू पुन्हा ऐकशील. हे महाराजा, पूर्वी ब्रह्मदेव सांगत असलेले हे मी तुला सांगितले.
13.173.133
सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टश्चापि यथातथम् ।
मयाऽपि तच्च कार्त्स्न्येन यथावदनुवर्णितम्।
एतच्छ्रुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा ॥ १३.१७३.१३३ ॥
देवर्षींच्या मध्ये जे ऐकले गेले आणि जसे विचारले गेले, ते मीही संपूर्णपणे यथायोग्य वर्णन केले आहे. हे महाराजा, हे ऐकून सदैव मन धर्मात ठेव.