મહાભારત · અધ્યાય 13.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.182.1
विद्या तपश्च दानं च किमेतेषां विशिष्यते ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.१८२.१ ॥
વિદ્યા, તપ અને દાન — આમાંથી કયું શ્રેષ્ઠ છે? હે સજ્જનોમાં શ્રેષ્ઠ, હું આપને પૂછું છું; તે મને કહો, હે પિતામહ.
13.182.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मैत्रेयस्य च संवादं कृष्णद्वैपायनस्य च ॥ १३.१८२.२ ॥
આ વિષયમાં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — મૈત્રેય અને કૃષ્ણદ્વૈપાયનનો સંવાદ.
13.182.3
कृष्णद्वैपायनो राजन्नज्ञातचरितं चरन् ।
वाराणस्यामुपातिष्ठन्मैत्रेयं स्वैरिणीकुले ॥ १३.१८२.३ ॥
હે રાજન્, કૃષ્ણદ્વૈપાયન પોતાનું આચરણ ગુપ્ત રાખીને ફરતા વારાણસીમાં એક સ્વૈરિણીના કુળમાં મૈત્રેય પાસે ગયા.
13.182.4
तमुपच्छन्नमासीनं ज्ञात्वा स मुनिसत्तमः ।
अर्चित्वा भोजयामास मैत्रेयोऽशनमुत्तमम् ॥ १३.१८२.४ ॥
છૂપાઈને બેઠેલા તેમને ઓળખીને, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ મૈત્રેયે આદરપૂર્વક ઉત્તમ ભોજન કરાવ્યું.
13.182.5
तदन्नमुत्तमं भुक्त्वा गुणवत्सार्वकामिकम् ।
उत्तिष्ठमानोऽस्मयत प्रीतः कृष्णो महामनाः ॥ १३.१८२.५ ॥
એ ઉત્તમ, ગુણવાન, સર્વકામના પૂરી કરનારું અન્ન જમીને, પ્રસન્ન અને મહામના કૃષ્ણ ઊઠતાં હસ્યા.
13.182.6
तमुत्स्मयन्तं सम्प्रेक्ष्य मैत्रेयः कृष्णमब्रवीत् ।
कारणं ब्रूहि धर्मात्मन्व्यस्मयिष्ठाः कुतश्च ते।
तपस्विनो धृतिमतः प्रमोदः समुपागतः ॥ १३.१८२.६ ॥
તેમને હસતા જોઈને મૈત્રેયે કૃષ્ણને કહ્યું — "હે ધર્માત્મા, કારણ કહો; તમે કેમ વિસ્મિત થયા? ધીરજવાન આ તપસ્વીને આ આનંદ ક્યાંથી આવ્યો?"
13.182.7
एतदिच्छामि ते विद्वन्नभिवाद्य प्रणम्य च ।
आत्मनश्च तपोभाग्यं सुखभाग्यं ममेह च ॥ १३.१८२.७ ॥
હે વિદ્વાન, તમને અભિવાદન અને પ્રણામ કરીને હું આ ઇચ્છું છું; અહીં મારા માટે પણ તપનો ભાગ અને સુખનો ભાગ હો.
13.182.8
तपोभाग्यान्महाभाग सुखभाग्यात्तथैव च ।
पृथगाचरितं तात पृथगाचरितात्मनः।
अल्पान्तरमहं मन्ये विशिष्टमपि चान्वयात् ॥ १३.१८२.८ ॥
હે મહાભાગ, તપના ભાગમાં અને સુખના ભાગમાં પણ અલગ અલગ આચરણ કરનારાઓ વચ્ચેનો તફાવત મને થોડો લાગે છે; વંશને કારણે તે કંઈક વિશિષ્ટ પણ હોઈ શકે, વત્સ.
13.182.9
अतिच्छेदातिवादाभ्यां स्मयोऽयं समुपागतः ।
असत्यं वेदवचनं कस्माद्वेदोऽनृतं वदेत् ॥ १३.१८२.९ ॥
અતિચ્છેદ અને અતિવાદને કારણે આ અભિમાન ઊભું થયું છે. વેદવચન અસત્ય ન હોઈ શકે; વેદ શા માટે અસત્ય બોલે?
13.182.10
त्रीण्येव तु पदान्याहुः पुरुषस्योत्तमं प्रति ।
न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव परान्वदेत् ॥ १३.१८२.१० ॥
ઉત્તમ પુરુષ માટે ત્રણ જ પગલાં કહ્યાં છે: દ્રોહ ન કરવો, દાન આપવું, અને બીજાઓ સાથે પણ સત્ય જ બોલવું.
13.182.11
इति वेदोक्तमृषिभिः पुरस्तात्परिकल्पितम् ।
इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच्च परिश्रुतम् ॥ १३.१८२.११ ॥
ઋષિઓએ વેદમાં કહ્યા પ્રમાણે પહેલેથી નક્કી કરાયેલું આ છે; હમણાં પણ આપણું કર્તવ્ય આ જ છે, જે પહેલાં પણ સાંભળેલું છે.
13.182.12
अल्पोऽपि तादृशो न्यासो भवत्युत महाफलः ।
तृषिताय च यद्दत्तं हृदयेनानसूयता ॥ १३.१८२.१२ ॥
એવો ન્યાસ થોડો પણ હોય તો પણ તે મહાફળદાયી થાય છે; તરસ્યાને હૃદયથી, ઈર્ષ્યા વિના આપેલું પણ મહાફળ આપે છે.
13.182.13
तोषितास्त्रिदशा यत्ते दत्त्वैतद्दर्शनं मम ।
अजैषीर्महतो लोकान्महायज्ञैरिव प्रभो ॥ १३.१८२.१३ ॥
હે પ્રભુ, મને આ દર્શન આપીને તેં દેવોને પ્રસન્ન કર્યા; મહાયજ્ઞોની જેમ મહાન લોકો જીતી લીધા.
13.182.14
ततो दानपवित्रेण प्रीतोऽस्मि तपसैव च ।
दूरात्पुण्यवतो गन्धः पुण्यस्यैव च दर्शनात् ॥ १३.१८२.१४ ॥
પછી દાનની પવિત્રતા અને તપથી હું પ્રસન્ન થયો છું. પુણ્યવાનની સુગંધ દૂરથી જ આવે છે, અને પુણ્યના દર્શનથી પણ.
13.182.15
पुण्यश्च वातिगन्धस्ते मन्ये कर्म विधानजम् ।
अथ कर्मार्जितस्तात यथाचैवानुलेपनात् ॥ १३.१८२.१५ ॥
તારી સુગંધ પવિત્ર અને તીવ્ર છે. વિધિપૂર્વકના કર્મથી તે ઉત્પન્ન થઈ છે એમ હું માનું છું. હે તાત, અનુલેપનથી જેમ સુગંધ આવે છે તેમ કર્મથી અર્જિત આ છે.
13.182.16
शुभं सर्वपवित्रेब्यो दानमेव परं द्विज ।
नोचेत्सर्वपवित्रेभ्यो दानमेव परं भवेत् ॥ १३.१८२.१६ ॥
હે દ્વિજ, સર્વ પવિત્ર કરનારા સાધનોમાં દાન જ શ્રેષ્ઠ અને શુભ છે. નહિ તો સર્વ પવિત્રતાઓ કરતાં દાન જ ઉત્તમ ન હોત.
13.182.17
यानीमान्युत्तमानीह वेदोक्तानि प्रशंसति ।
तेषां श्रेष्ठतरं दानमिति मे नात्र संशयः ॥ १३.१८२.१७ ॥
વેદોમાં કહેલાં જે ઉત્તમ કર્મોની અહીં પ્રશંસા થાય છે, તેમાં દાન જ સૌથી શ્રેષ્ઠ છે—એમાં મને કોઈ સંશય નથી.
13.182.18
दानवद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ।
ते हि प्राणस्य दातारस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः ॥ १३.१८२.१८ ॥
દાનીઓએ બનાવેલા જે માર્ગે મનીષીઓ જાય છે. તેઓ જ જીવનના દાતા છે, અને તેમનામાં જ ધર્મ સ્થપાયેલો છે.
13.182.19
यथा वेदाः स्वधीताश्च यथा चेन्द्रियसंयमः ।
सर्वत्यागो यता चेह तता दानमनुत्तमम् ॥ १३.१८२.१९ ॥
સારી રીતે અધ્યયન કરેલા વેદ, ઇન્દ્રિયસંયમ અને સર્વત્યાગ જેમ અહીં વખણાય છે, તેમ દાન સર્વોત્તમ છે.
13.182.20
त्वं हि तात सुखादेव शुभमेष्यसि शोभनम् ।
सुखात्सुखतरप्राप्तिमाप्नुते मतिमान्नरः ॥ १३.१८२.२० ॥
હે વત્સ, તું સુખમાંથી જ શુભ અને સુંદરને પામીશ; બુદ્ધિમાન મનુષ્ય સુખમાંથી જ વધુ સુખ મેળવે છે.
13.182.21
तन्नः प्रत्यक्षमेवेदमुपलक्ष्यमसंशयम् ।
श्रीमन्तः प्राप्नुवन्त्यर्थान्दानं यज्ञं तथा सुखम् ॥ १३.१८२.२१ ॥
આ આપણને પ્રત્યક્ષ જ દેખાય છે, એમાં સંશય નથી; ધનવાન લોકો દાન, યજ્ઞ અને સુખ દ્વારા ધન મેળવે છે.
13.182.22
सुखादेव परं दुःखं दुःखादन्यत्परं सुखम् ।
दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावतः ॥ १३.१८२.२२ ॥
સુખમાંથી જ મોટું દુઃખ અને દુઃખમાંથી જ મોટું સુખ થતું દેખાય છે; હે મહાપ્રાજ્ઞ, આ સ્વભાવથી જ નિશ્ચિત દેખાય છે.
13.182.23
विविधानीह वृत्तानि नरस्याहुर्मनीषिणः ।
पुण्यमन्यत्पापमन्यन्न पुण्यं न च पापकम् ॥ १३.१८२.२३ ॥
જ્ઞાનીઓ કહે છે કે અહીં મનુષ્યનાં આચરણ અનેક પ્રકારનાં છે; એક પુણ્ય, બીજું પાપ; તે પુણ્ય પણ નથી અને પાપ પણ નથી.
13.182.24
न वृत्तं मन्यतेऽन्यस्य मन्यतेऽन्यस्य पातकम् ।
यथा स्वकर्मनिर्वृत्तं न पुण्यं न च पापकम् ॥ १३.१८२.२४ ॥
એકનું આચરણ બીજા માટે પાપ ગણાતું નથી; પોતાના કર્મથી થયેલું આચરણ પુણ્ય પણ નથી અને પાપ પણ નથી.
13.182.25
यज्ञदानतपःशीला नरा वै पुण्यकर्मिणः ।
येऽभिद्रुह्यन्ति भूतानि ते वै पापकृतो जनाः ॥ १३.१८२.२५ ॥
યજ્ઞ, દાન અને તપના સ્વભાવવાળા મનુષ્યો જ પુણ્યકર્મી છે; જે પ્રાણીઓનો દ્રોહ કરે છે તેઓ જ પાપી લોકો છે.
13.182.26
द्रव्याण्याददते चैव दुःखं यान्ति पतन्ति च ।
ततोऽन्यत्कर्म यत्किंचिन्न पुण्यं न च पातकम् ॥ १३.१८२.२६ ॥
જેઓ બીજાનું દ્રવ્ય ગ્રહણ કરે છે તેઓ દુઃખ પામે છે અને પતન પામે છે; તેનાથી ભિન્ન જે કોઈ કર્મ છે તે ન પુણ્ય છે, ન પાપ.
13.182.27
नित्यं चाकृपणो भुङ्क्ते स्वजनैर्देहि याचतः ।
भाग्यक्षयेण क्षीयन्ते नोपभोगेन सञ्चयाः ॥ १३.१८२.२७ ॥
ઉદાર માણસ સદા પોતાના સ્વજનો સાથે ઉપભોગ કરે છે અને યાચકોને આપે છે; ભાગ્યના ક્ષયથી સંચય ક્ષીણ થાય છે, ઉપભોગથી નહીં.
13.182.28
रमस्वैधस्व मोदस्व देहि दाने रमस्व च ।
न त्वामतिभविष्यन्ति वैद्या न च तपस्विनः ॥ १३.१८२.२८ ॥
આનંદ કર, વૃદ્ધિ પામ, પ્રસન્ન થા, આપ; દાનમાં રમણ કર. વૈદ્યો અને તપસ્વીઓ તને પાછળ નહીં મૂકે.