महाभारत · अध्याय 13.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.182.1
विद्या तपश्च दानं च किमेतेषां विशिष्यते ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.१८२.१ ॥
विद्या, तप आणि दान — यांपैकी कोणते श्रेष्ठ आहे? हे सत्पुरुषांत श्रेष्ठ, मी आपणास विचारतो; ते मला सांगा, हे पितामह.
13.182.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मैत्रेयस्य च संवादं कृष्णद्वैपायनस्य च ॥ १३.१८२.२ ॥
याबाबत लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — मैत्रेय आणि कृष्णद्वैपायन यांचा संवाद.
13.182.3
कृष्णद्वैपायनो राजन्नज्ञातचरितं चरन् ।
वाराणस्यामुपातिष्ठन्मैत्रेयं स्वैरिणीकुले ॥ १३.१८२.३ ॥
हे राजा, कृष्णद्वैपायन आपले वर्तन गुप्त ठेवून फिरत वाराणसीत एका स्वैरिणीच्या कुळात मैत्रेयाजवळ आले.
13.182.4
तमुपच्छन्नमासीनं ज्ञात्वा स मुनिसत्तमः ।
अर्चित्वा भोजयामास मैत्रेयोऽशनमुत्तमम् ॥ १३.१८२.४ ॥
लपून बसलेल्या त्यांना ओळखून, मुनिश्रेष्ठ मैत्रेयाने त्यांचा सत्कार करून उत्तम भोजन घातले.
13.182.5
तदन्नमुत्तमं भुक्त्वा गुणवत्सार्वकामिकम् ।
उत्तिष्ठमानोऽस्मयत प्रीतः कृष्णो महामनाः ॥ १३.१८२.५ ॥
ते उत्तम, गुणवान, सर्व कामना पूर्ण करणारे अन्न जेवून, प्रसन्न व महामना कृष्ण उठताना हसले.
13.182.6
तमुत्स्मयन्तं सम्प्रेक्ष्य मैत्रेयः कृष्णमब्रवीत् ।
कारणं ब्रूहि धर्मात्मन्व्यस्मयिष्ठाः कुतश्च ते।
तपस्विनो धृतिमतः प्रमोदः समुपागतः ॥ १३.१८२.६ ॥
त्यांना हसताना पाहून मैत्रेय कृष्णाला म्हणाला — "हे धर्मात्म्या, कारण सांगा; तुम्ही का विस्मित झालात? धृतिमान या तपस्व्याला हा आनंद कुठून आला?"
13.182.7
एतदिच्छामि ते विद्वन्नभिवाद्य प्रणम्य च ।
आत्मनश्च तपोभाग्यं सुखभाग्यं ममेह च ॥ १३.१८२.७ ॥
हे विद्वान, आपल्याला अभिवादन व नमस्कार करून मी हे इच्छितो; येथे माझ्यालाही तपाचा भाग आणि सुखाचा भाग मिळावा.
13.182.8
तपोभाग्यान्महाभाग सुखभाग्यात्तथैव च ।
पृथगाचरितं तात पृथगाचरितात्मनः।
अल्पान्तरमहं मन्ये विशिष्टमपि चान्वयात् ॥ १३.१८२.८ ॥
हे महाभागा, तपाच्या भागात आणि सुखाच्या भागातही वेगवेगळे आचरण करणाऱ्यांमधील फरक मला थोडा वाटतो; वंशामुळे तो काहीसा विशेषही असू शकतो, वत्सा.
13.182.9
अतिच्छेदातिवादाभ्यां स्मयोऽयं समुपागतः ।
असत्यं वेदवचनं कस्माद्वेदोऽनृतं वदेत् ॥ १३.१८२.९ ॥
अतिच्छेद व अतिवाद यांमुळे हा गर्व उत्पन्न झाला आहे. वेदवचन असत्य नसते; वेद असत्य का बोलेल?
13.182.10
त्रीण्येव तु पदान्याहुः पुरुषस्योत्तमं प्रति ।
न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव परान्वदेत् ॥ १३.१८२.१० ॥
उत्तम पुरुषासाठी तीनच पायऱ्या सांगितल्या आहेत: द्रोह करू नये, दान द्यावे, आणि इतरांशीही सत्यच बोलावे.
13.182.11
इति वेदोक्तमृषिभिः पुरस्तात्परिकल्पितम् ।
इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच्च परिश्रुतम् ॥ १३.१८२.११ ॥
ऋषींनी वेदात सांगितल्याप्रमाणे पूर्वीच ठरवलेले हे आहे; आताही आपले कर्तव्य हेच आहे, जे पूर्वीही ऐकलेले आहे.
13.182.12
अल्पोऽपि तादृशो न्यासो भवत्युत महाफलः ।
तृषिताय च यद्दत्तं हृदयेनानसूयता ॥ १३.१८२.१२ ॥
असा न्यास थोडाही असला तरी तो महाफल देतो; तहानलेल्याला हृदयापासून, मत्सर न करता दिलेले दानही महाफल देते.
13.182.13
तोषितास्त्रिदशा यत्ते दत्त्वैतद्दर्शनं मम ।
अजैषीर्महतो लोकान्महायज्ञैरिव प्रभो ॥ १३.१८२.१३ ॥
हे प्रभो, मला हे दर्शन देऊन तू देवांना संतुष्ट केलेस; महायज्ञांप्रमाणे महान लोक जिंकलेस.
13.182.14
ततो दानपवित्रेण प्रीतोऽस्मि तपसैव च ।
दूरात्पुण्यवतो गन्धः पुण्यस्यैव च दर्शनात् ॥ १३.१८२.१४ ॥
मग दानाच्या पवित्रतेने आणि तपाने मी प्रसन्न झालो आहे. पुण्यवानाचा सुगंध दुरूनच येतो, आणि पुण्याच्या दर्शनानेही.
13.182.15
पुण्यश्च वातिगन्धस्ते मन्ये कर्म विधानजम् ।
अथ कर्मार्जितस्तात यथाचैवानुलेपनात् ॥ १३.१८२.१५ ॥
तुझा सुगंध पवित्र आणि तीव्र आहे. विधिपूर्वक केलेल्या कर्मातून तो उत्पन्न झाला असे मला वाटते. हे तात, लेपामुळे जसा सुगंध येतो तसेच कर्माने मिळवलेले हे.
13.182.16
शुभं सर्वपवित्रेब्यो दानमेव परं द्विज ।
नोचेत्सर्वपवित्रेभ्यो दानमेव परं भवेत् ॥ १३.१८२.१६ ॥
हे द्विजा, सर्व पवित्र करणाऱ्या साधनांत दानच सर्वश्रेष्ठ आणि शुभ आहे. तसे नसते तर सर्व पवित्रतेपेक्षा दानच श्रेष्ठ ठरले नसते.
13.182.17
यानीमान्युत्तमानीह वेदोक्तानि प्रशंसति ।
तेषां श्रेष्ठतरं दानमिति मे नात्र संशयः ॥ १३.१८२.१७ ॥
वेदांत सांगितलेल्या ज्या उत्तम कर्मांची येथे प्रशंसा केली जाते, त्यांत दानच सर्वश्रेष्ठ आहे—यात माझ्या मनात संशय नाही.
13.182.18
दानवद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ।
ते हि प्राणस्य दातारस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः ॥ १३.१८२.१८ ॥
दानशूरांनी बनवलेल्या ज्या मार्गाने मनीषी जातात. तेच जीवनाचे दाते आहेत, आणि त्यांच्यातच धर्म प्रतिष्ठित आहे.
13.182.19
यथा वेदाः स्वधीताश्च यथा चेन्द्रियसंयमः ।
सर्वत्यागो यता चेह तता दानमनुत्तमम् ॥ १३.१८२.१९ ॥
जसे सुअध्ययन केलेले वेद, इंद्रियसंयम आणि सर्वत्याग येथे प्रशंसिले जातात, तसे दान हेच सर्वोत्तम होय.
13.182.20
त्वं हि तात सुखादेव शुभमेष्यसि शोभनम् ।
सुखात्सुखतरप्राप्तिमाप्नुते मतिमान्नरः ॥ १३.१८२.२० ॥
हे वत्सा, तू सुखातूनच शुभ आणि सुंदर प्राप्त करशील; बुद्धिमान माणूस सुखातूनच अधिक सुख मिळवतो.
13.182.21
तन्नः प्रत्यक्षमेवेदमुपलक्ष्यमसंशयम् ।
श्रीमन्तः प्राप्नुवन्त्यर्थान्दानं यज्ञं तथा सुखम् ॥ १३.१८२.२१ ॥
हे आम्हाला प्रत्यक्षच दिसते, यात शंका नाही; श्रीमंत लोक दान, यज्ञ आणि सुख यांद्वारे धन मिळवतात.
13.182.22
सुखादेव परं दुःखं दुःखादन्यत्परं सुखम् ।
दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावतः ॥ १३.१८२.२२ ॥
सुखातूनच मोठे दुःख आणि दुःखातूनच मोठे सुख उत्पन्न होताना दिसते; हे महाप्राज्ञा, हे स्वभावानेच निश्चितपणे दिसते.
13.182.23
विविधानीह वृत्तानि नरस्याहुर्मनीषिणः ।
पुण्यमन्यत्पापमन्यन्न पुण्यं न च पापकम् ॥ १३.१८२.२३ ॥
ज्ञानी लोक म्हणतात की येथे माणसाची वर्तने विविध प्रकारची असतात; एक पुण्य, दुसरे पाप; ते पुण्यही नाही आणि पापही नाही.
13.182.24
न वृत्तं मन्यतेऽन्यस्य मन्यतेऽन्यस्य पातकम् ।
यथा स्वकर्मनिर्वृत्तं न पुण्यं न च पापकम् ॥ १३.१८२.२४ ॥
एखाद्याचे वर्तन दुसऱ्यासाठी पाप मानले जात नाही; स्वकर्मातून घडलेले वर्तन पुण्यही नाही आणि पापही नाही.
13.182.25
यज्ञदानतपःशीला नरा वै पुण्यकर्मिणः ।
येऽभिद्रुह्यन्ति भूतानि ते वै पापकृतो जनाः ॥ १३.१८२.२५ ॥
यज्ञ, दान आणि तप यांच्या स्वभावाचे मनुष्य हेच पुण्यकर्मी आहेत; जे प्राण्यांशी द्रोह करतात तेच पापी लोक होत.
13.182.26
द्रव्याण्याददते चैव दुःखं यान्ति पतन्ति च ।
ततोऽन्यत्कर्म यत्किंचिन्न पुण्यं न च पातकम् ॥ १३.१८२.२६ ॥
जे दुसऱ्याचे द्रव्य घेतात ते दुःख भोगतात आणि पतित होतात; त्याहून भिन्न जे कोणतेही कर्म आहे ते पुण्यही नाही आणि पापही नाही.
13.182.27
नित्यं चाकृपणो भुङ्क्ते स्वजनैर्देहि याचतः ।
भाग्यक्षयेण क्षीयन्ते नोपभोगेन सञ्चयाः ॥ १३.१८२.२७ ॥
उदार मनुष्य नेहमी आपल्या स्वजनांसह उपभोग घेतो आणि याचकांना देतो; भाग्याच्या क्षयाने संचय नष्ट होतात, उपभोगाने नव्हे.
13.182.28
रमस्वैधस्व मोदस्व देहि दाने रमस्व च ।
न त्वामतिभविष्यन्ति वैद्या न च तपस्विनः ॥ १३.१८२.२८ ॥
आनंद कर, वाढ, हर्षित हो, दे; दानात रमून जा. वैद्य आणि तपस्वी तुला मागे टाकू शकणार नाहीत.