Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 13.182

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

13.182.1

विद्या तपश्च दानं च किमेतेषां विशिष्यते ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.१८२.१ ॥

विद्या, तप और दान — इनमें से कौन श्रेष्ठ है? हे सज्जनों में श्रेष्ठ, मैं आपसे पूछता हूँ, वह मुझे बताइए, हे पितामह।

13.182.2

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मैत्रेयस्य च संवादं कृष्णद्वैपायनस्य च ॥ १३.१८२.२ ॥

इस विषय में भी लोग यह प्राचीन इतिहास सुनाते हैं — मैत्रेय और कृष्णद्वैपायन (व्यास) का संवाद।

13.182.3

कृष्णद्वैपायनो राजन्नज्ञातचरितं चरन् ।
वाराणस्यामुपातिष्ठन्मैत्रेयं स्वैरिणीकुले ॥ १३.१८२.३ ॥

हे राजन्, कृष्णद्वैपायन अपना आचरण छिपाए हुए घूमते-घूमते वाराणसी में, एक स्वैरिणी के घर में, मैत्रेय के पास पहुँचे।

13.182.4

तमुपच्छन्नमासीनं ज्ञात्वा स मुनिसत्तमः ।
अर्चित्वा भोजयामास मैत्रेयोऽशनमुत्तमम् ॥ १३.१८२.४ ॥

उस छिपे हुए बैठे को पहचानकर, उस मुनियों में श्रेष्ठ मैत्रेय ने आदरपूर्वक उन्हें उत्तम भोजन कराया।

13.182.5

तदन्नमुत्तमं भुक्त्वा गुणवत्सार्वकामिकम् ।
उत्तिष्ठमानोऽस्मयत प्रीतः कृष्णो महामनाः ॥ १३.१८२.५ ॥

वह उत्तम, गुणयुक्त, सब कामनाएँ पूर्ण करने वाला अन्न खाकर, प्रसन्न और महामना कृष्ण उठते हुए मुस्कुराए।

13.182.6

तमुत्स्मयन्तं सम्प्रेक्ष्य मैत्रेयः कृष्णमब्रवीत् ।
कारणं ब्रूहि धर्मात्मन्व्यस्मयिष्ठाः कुतश्च ते।
तपस्विनो धृतिमतः प्रमोदः समुपागतः ॥ १३.१८२.६ ॥

उसे मुस्कुराते देख मैत्रेय ने कृष्ण से कहा — "हे धर्मात्मा, कारण बताइए, आप विस्मित क्यों हुए? इस धैर्यवान तपस्वी को यह आनंद कहाँ से प्राप्त हुआ?"

13.182.7

एतदिच्छामि ते विद्वन्नभिवाद्य प्रणम्य च ।
आत्मनश्च तपोभाग्यं सुखभाग्यं ममेह च ॥ १३.१८२.७ ॥

हे विद्वन्, मैं आपको प्रणाम करके यह चाहता हूँ कि मेरे लिए यहाँ तप का भाग और सुख का भाग भी हो।

13.182.8

तपोभाग्यान्महाभाग सुखभाग्यात्तथैव च ।
पृथगाचरितं तात पृथगाचरितात्मनः।
अल्पान्तरमहं मन्ये विशिष्टमपि चान्वयात् ॥ १३.१८२.८ ॥

हे महाभाग, तप के भाग और सुख के भाग के विषय में भी, हे तात, अलग-अलग आचरण करने वाले की दृष्टि से मैं इसे थोड़ा सा अंतर मानता हूँ, यद्यपि वंश के कारण यह कुछ विशिष्ट भी है।

13.182.9

अतिच्छेदातिवादाभ्यां स्मयोऽयं समुपागतः ।
असत्यं वेदवचनं कस्माद्वेदोऽनृतं वदेत् ॥ १३.१८२.९ ॥

अत्यधिक काटने और अत्यधिक बोलने से यह अभिमान उत्पन्न हुआ है। वेदवचन असत्य नहीं हो सकता; वेद असत्य कैसे बोलेगा?

13.182.10

त्रीण्येव तु पदान्याहुः पुरुषस्योत्तमं प्रति ।
न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव परान्वदेत् ॥ १३.१८२.१० ॥

श्रेष्ठ पुरुष के प्रति तीन ही पद कहे गए हैं: न द्रोह करे, दान दे, और सत्य बोले, दूसरों से भी सत्य ही कहे।

13.182.11

इति वेदोक्तमृषिभिः पुरस्तात्परिकल्पितम् ।
इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच्च परिश्रुतम् ॥ १३.१८२.११ ॥

ऋषियों ने वेद में कहा हुआ यह पहले ही निर्धारित किया है; अब भी हमारा यही कर्तव्य है, जो पहले भी सुना गया है।

13.182.12

अल्पोऽपि तादृशो न्यासो भवत्युत महाफलः ।
तृषिताय च यद्दत्तं हृदयेनानसूयता ॥ १३.१८२.१२ ॥

ऐसा न्यास थोड़ा भी हो तो वह महान फलदायी होता है; और प्यासे को जो दिया गया है, वह भी हृदय से और बिना ईर्ष्या के दिया गया हो तो महान फल देता है।

13.182.13

तोषितास्त्रिदशा यत्ते दत्त्वैतद्दर्शनं मम ।
अजैषीर्महतो लोकान्महायज्ञैरिव प्रभो ॥ १३.१८२.१३ ॥

हे प्रभो, तुमने मुझे यह दर्शन देकर देवताओं को प्रसन्न किया, और महायज्ञों की भाँति महान लोकों को जीत लिया।

13.182.14

ततो दानपवित्रेण प्रीतोऽस्मि तपसैव च ।
दूरात्पुण्यवतो गन्धः पुण्यस्यैव च दर्शनात् ॥ १३.१८२.१४ ॥

तब दान की पवित्रता और तपस्या से मैं प्रसन्न हूँ। पुण्यवान का सुगंध दूर से ही आता है, और पुण्य के दर्शन से भी।

13.182.15

पुण्यश्च वातिगन्धस्ते मन्ये कर्म विधानजम् ।
अथ कर्मार्जितस्तात यथाचैवानुलेपनात् ॥ १३.१८२.१५ ॥

तुम्हारी सुगंध पवित्र और तीव्र है। मैं मानता हूँ कि यह विधिपूर्वक किए गए कर्म से उत्पन्न है। हे तात, जैसे लेप से गंध आती है, वैसे ही कर्म से अर्जित यह है।

13.182.16

शुभं सर्वपवित्रेब्यो दानमेव परं द्विज ।
नोचेत्सर्वपवित्रेभ्यो दानमेव परं भवेत् ॥ १३.१८२.१६ ॥

हे द्विज, सब पवित्र करने वाले साधनों में दान ही सबसे श्रेष्ठ और शुभ है। यदि ऐसा न होता तो सब पवित्र साधनों से दान ही श्रेष्ठ न होता।

13.182.17

यानीमान्युत्तमानीह वेदोक्तानि प्रशंसति ।
तेषां श्रेष्ठतरं दानमिति मे नात्र संशयः ॥ १३.१८२.१७ ॥

वेदों में कहे गए जिन उत्तम कर्मों की यहाँ प्रशंसा होती है, उनमें दान सबसे श्रेष्ठ है—इसमें मुझे कोई संदेह नहीं है।

13.182.18

दानवद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ।
ते हि प्राणस्य दातारस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः ॥ १३.१८२.१८ ॥

दानी लोगों ने वह मार्ग बनाया है जिससे मनीषी लोग जाते हैं। वे ही जीवन के दाता हैं, और उनमें ही धर्म प्रतिष्ठित है।

13.182.19

यथा वेदाः स्वधीताश्च यथा चेन्द्रियसंयमः ।
सर्वत्यागो यता चेह तता दानमनुत्तमम् ॥ १३.१८२.१९ ॥

जैसे अच्छी तरह पढ़े गए वेद, जैसे इन्द्रियों का संयम और सब कुछ का त्याग यहाँ प्रशंसित हैं, वैसे ही दान सर्वोत्तम है।

13.182.20

त्वं हि तात सुखादेव शुभमेष्यसि शोभनम् ।
सुखात्सुखतरप्राप्तिमाप्नुते मतिमान्नरः ॥ १३.१८२.२० ॥

हे तात, तुम सुख से ही शुभ और सुंदर को प्राप्त करोगे; बुद्धिमान मनुष्य सुख से ही अधिक सुख की प्राप्ति पाता है।

13.182.21

तन्नः प्रत्यक्षमेवेदमुपलक्ष्यमसंशयम् ।
श्रीमन्तः प्राप्नुवन्त्यर्थान्दानं यज्ञं तथा सुखम् ॥ १३.१८२.२१ ॥

यह हमारे लिए प्रत्यक्ष ही है, इसमें संशय नहीं; धनवान लोग दान, यज्ञ तथा सुख के द्वारा धन प्राप्त करते हैं।

13.182.22

सुखादेव परं दुःखं दुःखादन्यत्परं सुखम् ।
दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावतः ॥ १३.१८२.२२ ॥

सुख से ही अधिक दुःख होता है, और दुःख से ही अधिक सुख; हे महाप्राज्ञ, यह निश्चय ही स्वभाव से देखा जाता है।

13.182.23

विविधानीह वृत्तानि नरस्याहुर्मनीषिणः ।
पुण्यमन्यत्पापमन्यन्न पुण्यं न च पापकम् ॥ १३.१८२.२३ ॥

विद्वान लोग कहते हैं कि मनुष्य के आचरण यहाँ अनेक प्रकार के होते हैं; एक पुण्य है, दूसरा पाप; न वह पुण्य है और न ही पाप।

13.182.24

न वृत्तं मन्यतेऽन्यस्य मन्यतेऽन्यस्य पातकम् ।
यथा स्वकर्मनिर्वृत्तं न पुण्यं न च पापकम् ॥ १३.१८२.२४ ॥

एक का आचरण दूसरे के लिए पुण्य या पाप नहीं माना जाता; जैसे अपने कर्म से उत्पन्न आचरण न पुण्य है और न पाप।

13.182.25

यज्ञदानतपःशीला नरा वै पुण्यकर्मिणः ।
येऽभिद्रुह्यन्ति भूतानि ते वै पापकृतो जनाः ॥ १३.१८२.२५ ॥

यज्ञ, दान और तप के स्वभाव वाले मनुष्य निश्चय ही पुण्यकर्मा हैं; जो प्राणियों से द्रोह करते हैं, वे ही निश्चय ही पापी लोग हैं।

13.182.26

द्रव्याण्याददते चैव दुःखं यान्ति पतन्ति च ।
ततोऽन्यत्कर्म यत्किंचिन्न पुण्यं न च पातकम् ॥ १३.१८२.२६ ॥

जो दूसरों का धन छीनते हैं, वे दुःख पाते हैं और गिरते हैं; उनसे भिन्न जो कोई कर्म है, वह न पुण्य है और न पाप।

13.182.27

नित्यं चाकृपणो भुङ्क्ते स्वजनैर्देहि याचतः ।
भाग्यक्षयेण क्षीयन्ते नोपभोगेन सञ्चयाः ॥ १३.१८२.२७ ॥

जो उदार है, वह सदा अपने स्वजनों के साथ भोग करता है और याचकों को देता है; भाग्य के क्षय से संचय नष्ट होते हैं, भोग से नहीं।

13.182.28

रमस्वैधस्व मोदस्व देहि दाने रमस्व च ।
न त्वामतिभविष्यन्ति वैद्या न च तपस्विनः ॥ १३.१८२.२८ ॥

आनन्द करो, बढ़ो, प्रसन्न रहो, दान दो और दान में रमो; वैद्य और तपस्वी तुम्हें पराजित नहीं कर पाएँगे।