महाभारत · अध्याय 13.183
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.183.1
एवमुक्तः प्रत्युवाच मैत्रेयः कर्मपूर्वकः ।
अत्यन्तं श्रीमति कुले जातः प्राज्ञो बहुश्रुतः ॥ १३.१८३.१ ॥
ऐसा कहे जाने पर कर्मपरायण मैत्रेय ने उत्तर दिया, जो अत्यन्त समृद्ध कुल में उत्पन्न, प्रज्ञावान और बहुश्रुत थे।
13.183.2
असंशयं महाप्राज्ञ यथैवात्थ तथैव तत् ।
अनुज्ञातश्च भवता किञ्चिद्ब्रूयामहं विभो ॥ १३.१८३.२ ॥
निस्संदेह, हे महाप्राज्ञ, जैसा आपने कहा वैसा ही है। आपकी अनुमति पाकर मैं कुछ कहूँगा, हे विभो।
13.183.3
यद्यदिच्छसि मैत्रेय यावद्यावद्यथायथा ।
ब्रूहि तत्वं महाप्राज्ञ शुश्रुषे वचनं तव ॥ १३.१८३.३ ॥
हे मैत्रेय, जो-जो, जितना-जितना और जैसे-जैसे आप चाहें, हे महाप्राज्ञ, वह तत्त्व कहिए; मैं आपके वचन सुनना चाहता हूँ।
13.183.4
निर्दोषं निर्मलं चैव वचनं सत्यसंहितम् ।
विद्यातपोभ्यां हि भवान्भावितात्मा न संशयः ॥ १३.१८३.४ ॥
आपका वचन निर्दोष, निर्मल और सत्य से युक्त है। निस्संदेह, विद्या और तप से आप भावितात्मा हैं, इसमें संशय नहीं।
13.183.5
भवतो भावितात्मत्वाल्लाभोऽयं सुमहान्मम ।
भूयो बुद्ध्याऽनुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव ॥ १३.१८३.५ ॥
आपके भावितात्मा होने से मुझे यह बहुत बड़ा लाभ है। बुद्धि से मैं फिर देखता हूँ, मानो आप अत्यन्त समृद्ध तपवाले हों।
13.183.6
अपि मे दर्शनादेव भवतोऽभ्युदयो महान् ।
मन्ये भवत्प्रसादोऽयं बुद्धिकर्मस्वभावतः ॥ १३.१८३.६ ॥
आपके दर्शन मात्र से ही मेरा महान अभ्युदय होता है। मैं मानता हूँ कि बुद्धि और कर्म के स्वभाव से यह आपकी कृपा है।
13.183.7
तपः श्रुतं च योनिश्चाप्येतद्ब्राह्मण्यकारणम् ।
त्रिभिर्गुणैः समुदितः स्नातो भवति वै द्विजः ॥ १३.१८३.७ ॥
तप, श्रुत और योनि — यही ब्राह्मणत्व का कारण है। तीन गुणों से युक्त होकर ही द्विज स्नातक होता है।
13.183.8
अस्मिंस्तृप्ते च तृप्यन्ति पितरो दैवतानि च ।
न हि श्रुतवतां किञ्चिदधिकं ब्राह्मणादृते ॥ १३.१८३.८ ॥
इसके तृप्त होने पर पितर और देवता भी तृप्त होते हैं। ब्राह्मण के सिवा श्रुतज्ञानियों के लिए कुछ भी अधिक नहीं है।
13.183.9
असंस्कारात्क्षत्रवैश्यौ नश्येते ब्राह्मणादृते ।
शूद्रो नश्यत्यशुश्रूषुराश्रमाणां यथार्हतः ॥ १३.१८३.९ ॥
ब्राह्मण के बिना संस्कारों के अभाव से क्षत्रिय और वैश्य नष्ट हो जाते हैं। और शूद्र, आश्रमों की यथोचित सेवा न करने पर, नष्ट हो जाता है।
13.183.10
अन्धं स्यात्तम एवेदं न प्रज्ञायेत किञ्चन ।
चातुर्वर्ण्यं न वर्तेत धर्माधर्मावृतानृते ॥ १३.१८३.१० ॥
यह संसार अंधकारमय हो जाता, कुछ भी जाना न जाता। धर्म-अधर्म और सत्य-असत्य के ढक जाने पर चातुर्वर्ण्य न चलता।
13.183.11
यथाहि सुकृते क्षेत्रे फलं विन्दति मानवः ।
एवं दत्त्वा श्रुतवते फलं दाता समश्नुते ॥ १३.१८३.११ ॥
जैसे अच्छी तरह तैयार किए खेत में मनुष्य फल पाता है, वैसे ही श्रुतवान को दान देकर दाता फल पाता है।
13.183.12
ब्राह्मणश्चेन्न विन्देत श्रुतवृत्तोपसंहितः ।
प्रतिग्रहीता दानस्य मोघं स्याद्धनिनां धनम् ॥ १३.१८३.१२ ॥
यदि श्रुत और आचार से युक्त ब्राह्मण न मिले, तो दान लेने वाला न मिलने से धनवानों का धन व्यर्थ हो जाएगा।
13.183.13
अन्नं ह्यविद्वान्हन्त्येवमविद्वांसं च हन्ति तत् ।
तच्चान्यं हन्ति यच्चान्यत्स भुक्त्वा हन्यतेऽबुधः ॥ १३.१८३.१३ ॥
अज्ञानी व्यक्ति अन्न का सेवन करके इसी प्रकार मारा जाता है, और अज्ञानी को वह अन्न मारता है। वह दूसरे को भी मारता है, और जो अन्य है उसे भी; भोजन करके मूर्ख नष्ट हो जाता है।
13.183.14
प्राहुर्ह्यन्नमदन्विद्वान्पुनर्जनयतीश्वरः ।
स चान्नाज्जायते तस्मात्सूक्ष्म एष व्यतिक्रमः ॥ १३.१८३.१४ ॥
कहते हैं कि अन्न खाने वाला विद्वान् फिर ईश्वर द्वारा उत्पन्न किया जाता है; वह अन्न से उत्पन्न होता है। इसलिए यह उल्लंघन सूक्ष्म है।
13.183.15
ब्राह्मं ह्यनुपयोगी यो ददंश्चान्नमसंशयम् ।
यस्तारयति वै विद्वान्पितॄन्देवान्सदाऽमृतान् ॥ १३.१८३.१५ ॥
जो ब्राह्मण-कर्म में अनुपयोगी होकर भी निस्संदेह अन्न देता है, और जो विद्वान् सदा पितरों और अमर देवताओं को तारता है।
13.183.16
यदेव ददतः पुण्यं तदेव प्रतिगृह्णतः ।
न ह्येकचक्रं वर्तेत इत्येवमृषयो विदुः ॥ १३.१८३.१६ ॥
जो पुण्य देने वाले का है, वही लेने वाले का भी है। एक पहिये से रथ नहीं चलता, ऋषि इसी प्रकार जानते हैं।
13.183.17
यत्र वै ब्राह्मणाः सन्ति श्रुतवृत्तोपसंहिताः ।
तत्र दानफलं पुण्यमिह चामुत्र चाश्नुते ॥ १३.१८३.१७ ॥
जहाँ श्रुत और आचार से युक्त ब्राह्मण होते हैं, वहाँ दान का फल और पुण्य यहाँ और परलोक में भी प्राप्त होता है।
13.183.18
ये योनिशुद्धाः सततं तपस्यभिरता भृशम् ।
दानाध्ययनसम्पन्नास्ते वै पूज्यतमाः सदा ॥ १३.१८३.१८ ॥
जो सदा जन्म से शुद्ध, तपस्या में अत्यंत लीन, दान और अध्ययन से संपन्न हैं, वे ही सदा सबसे अधिक पूजनीय हैं।
13.183.19
तैर्हि सद्भिः कृतः पन्था देवयानो न मुह्यते ।
ते हि स्वर्गस्य नेतारो यज्ञवाहाः सनातनाः ॥ १३.१८३.१९ ॥
उन सत्पुरुषों द्वारा बनाया गया देवयान मार्ग भ्रमित नहीं होता। वे ही स्वर्ग के मार्गदर्शक हैं, यज्ञ का वहन करने वाले सनातन पुरुष।