महाभारत · अध्याय 13.189
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.189.1
केन ते च भवेत्प्रीतिः कथं तुष्टिं तु गच्छसि ।
इति पृष्टः सुरेन्द्रेण प्रोवाच हरिरीश्वरः ॥ १३.१८९.१ ॥
कशाने तुला प्रीती होते आणि कसा तू तृप्ती पावतोस? सुरेंद्राने असे विचारले असता ईश्वर हरी उत्तर देऊ लागला.
13.189.2
ब्राह्मणानां परीवादो मम विद्वेषणं महत् ।
ब्राह्मणैः पूजितैर्नित्यं पूजितोऽहं न संशयः ॥ १३.१८९.२ ॥
ब्राह्मणांची निंदा माझ्याबद्दल मोठा द्वेष आहे. ब्राह्मणांनी नित्य पूजिले असता मीही निःसंशय पूजिला जातो.
13.189.3
नित्याभिवाद्या विप्रेन्द्रा भुक्त्वा पादौ तथाऽऽत्मनः ।
तेषां तुष्यामि मर्त्यानां यश्चक्रे च बलिं हरेत् ॥ १३.१८९.३ ॥
नित्य वंदनीय श्रेष्ठ ब्राह्मणांना, स्वतःचे पाय धुवून वंदन करून जे मानव बलि अर्पण करतात, त्यांच्यावर मी प्रसन्न होतो.
13.189.4
वामनं ब्राह्मणं दृष्ट्वा वराहं च जलोत्थितम् ।
उद्धृतां धरणीं चैव मूर्ध्ना धारयते तु यः।
न तेषामशुभं किञ्चित्कल्मषं चोपपद्यते ॥ १३.१८९.४ ॥
वामन ब्राह्मणाला आणि पाण्यातून वर आलेल्या वराहाला पाहून, पाण्यातून उचललेली पृथ्वी जो मस्तकावर धारण करतो, त्याला कोणतेही अशुभ किंवा पाप लागत नाही.
13.189.5
अश्वत्थं रोचनां गां च पूजयेद्यो नरः सदा ।
पूजितं च जगत्तेन सदेवासुरमानुषम् ॥ १३.१८९.५ ॥
अश्वत्थ वृक्ष आणि रोचना गाय यांची जो मनुष्य सदा पूजा करतो, त्याच्याद्वारे देव, असुर, मानवांसह सर्व जग पूजिले जाते.
13.189.6
तेन रूपेण तेषां च पूजां गृह्णामि तत्त्वतः ।
पूजा ममैषा नास्त्यन्या यावल्लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ १३.१८९.६ ॥
त्याच रूपाने त्यांची पूजा मी खरोखर स्वीकारतो. हीच माझी पूजा आहे, जोपर्यंत लोक स्थिर आहेत तोपर्यंत दुसरी पूजा नाही.
13.189.7
अन्यथा हि वृथा मर्त्याः पूजयन्त्यल्पबुद्ध्यः ।
नाहं तत्प्रतिगृह्णामि न सा तुष्टिकरी मम ॥ १३.१८९.७ ॥
अन्यथा अल्पबुद्धी मर्त्य व्यर्थ पूजा करतात. मी ती स्वीकारत नाही; ती मला संतोष देत नाही.
13.189.8
चक्रं पादौ वराहं च ब्राह्मणं चापि वामनम् ।
उद्धृतां धरणीं चैव किमर्थं त्वं प्रशंससि ॥ १३.१८९.८ ॥
चक्र, दोन्ही पाय, वराह, ब्राह्मण वामन आणि पृथ्वीचा उद्धार — हे तू कशासाठी स्तुती करतोस?
13.189.9
भवान्सृजति भूतानि भावन्संहरति प्रजाः ।
प्रकृतिः सर्वभूतानां समर्त्यानां सनातनी ॥ १३.१८९.९ ॥
तू प्राण्यांची निर्मिती करतोस; तूच प्रजांचा संहार करतोस. तू सर्व प्राण्यांची व मर्त्यांची सनातन प्रकृती आहेस.
13.189.10
सम्प्रहस्य ततो विष्णुरिदं वचनमब्रवीत् ।
चक्रेण निहता दैत्याः पद्म्यां क्रान्ता वसुन्धरा ॥ १३.१८९.१० ॥
मग विष्णू मोठ्याने हसून हे वचन म्हणाला: चक्राने दैत्य मारले गेले; पायाने वसुंधरा तुडवली गेली.
13.189.11
वाराहं रूपमास्थाय हिरण्याक्षो निपातितः ।
वामनं रूपमास्थाय जितो राजा मया बलिः। ॥ १३.१८९.११ ॥
वराहरूप धारण करून हिरण्याक्ष पाडला गेला; वामनरूप धारण करून मी राजा बलीला जिंकले.
13.189.12
परितुष्टो भवाम्येवं मानुषाणां महात्मनाम् ।
तन्मां ये पूजयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः ॥ १३.१८९.१२ ॥
अशा प्रकारे महात्मे मानवांवर मी संतुष्ट होतो. जे माझी पूजा करतील त्यांचा पराभव होत नाही.
13.189.13
अपि वा ब्राह्म्णं दृष्ट्वा ब्रह्म चारिणमागतम् ।
ब्राह्मणाग्र्याहुतिं दत्त्वा अमृतं तस्य भोजनम् ॥ १३.१८९.१३ ॥
किंवा ब्राह्मण किंवा ब्रह्मचारी आलेला पाहून, ब्राह्मणाला श्रेष्ठ आहुती देऊन, त्याचे भोजन अमृत मानावे.
13.189.14
ऐन्द्रीं संध्यामुपासित्वा आदित्याभिमुखः स्थितः ।
सर्वतीर्थेषु स स्नातो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १३.१८९.१४ ॥
ऐन्द्री संध्येची उपासना करून, सूर्याभिमुख उभा राहून, सर्व तीर्थांत स्नान केलेला तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
13.189.15
एतद्वः कथितं गुह्यमखिलेनि तपोधनाः ।
संशयं पृच्छमानानां किं भूयः कथयाम्यहम् ॥ १३.१८९.१५ ॥
हे तपोधनांनो, हे गुह्य तुम्हाला पूर्णपणे सांगितले आहे. संशय विचारणाऱ्यांना आणखी काय सांगू?
13.189.16
श्रूयतां परमं गुह्यं मानुषाणां सुखावहम् ।
अजानन्तो यदबुधाः क्लिश्यन्ते भूतपीडिताः ॥ १३.१८९.१६ ॥
मनुष्यांना सुख देणारे हे परम गुह्य ऐका; हे न जाणल्याने मूर्ख भूतपीडित होऊन क्लेश पावतात.
13.189.17
कल्य उत्थाय यो मर्त्यः स्पृशेद्गां वै घृतं दधि ।
सर्षपं च प्रियङ्गं च कल्मषात्प्रतिमुच्यते ॥ १३.१८९.१७ ॥
पहाटे उठून गाय, तूप, दही, मोहरी आणि प्रियंगू यांना स्पर्श करणारा मर्त्य पापातून मुक्त होतो.
13.189.18
भूतानि चैव सर्वाणि अग्रतः पृष्ठतोपि वा ।
उच्छिष्टं वाऽपि च्छिद्रेषु वर्जयन्ति तपोधनाः ॥ १३.१८९.१८ ॥
सर्व प्राणी, समोर किंवा मागे, किंवा उष्टे अन्न, किंवा छिद्रांतील गोष्टी, तपोधन लोक वर्ज्य करतात.
13.189.19
प्रगृह्यौदुम्बरं पात्रं तोयपूर्णमुदङ्भुखः ।
उपवासं तु गृह्णीयाद्यद्वा सङ्कल्पयेद्व्रतम् ॥ १३.१८९.१९ ॥
उंबराच्या लाकडाचे पात्र पाण्याने भरून उत्तरेकडे तोंड करून धरावे आणि उपवास स्वीकारावा, किंवा एखादे व्रत संकल्पावे.
13.189.20
देवतास्तस्य तुष्यन्ति कामिकं चापि सिध्यति ।
अन्यथा हि वृथा मर्त्याः कुर्वते स्वल्पबुद्धयः ॥ १३.१८९.२० ॥
त्याच्यामुळे देवता प्रसन्न होतात आणि इच्छित फलही सिद्ध होते. अन्यथा अल्पबुद्धी मानव व्यर्थच कर्म करतात.
13.189.21
उपवासे बलौ चापि ताम्रपात्रं विशिष्यते ।
बलिर्भिक्षा तथाऽर्ध्यं च पितॄणां च तिलोदकं ॥ १३.१८९.२१ ॥
उपवासात आणि बलीत तांब्याचे पात्रच श्रेष्ठ मानले जाते. बली, भिक्षा, अर्घ्य आणि पितरांसाठी तिलोदक हेही तसेच.
13.189.22
ताम्रपात्रेण दातव्यमन्यथाऽल्पफलं भवेत् ।
गुह्यमेतत्समुद्दिष्टं यथा तुष्यन्ति देवताः ॥ १३.१८९.२२ ॥
तांब्याच्या पात्राने दान द्यावे; अन्यथा फल अल्प होईल. देवता प्रसन्न होतील म्हणून हे गुह्य सांगितले आहे.
13.189.23
राजपौरुषिके विप्रे घाण्टिके परिचारिके ।
गोरक्षके वाणिजके तथा कारुकुशीलवे ॥ १३.१८९.२३ ॥
राजसेवक, ब्राह्मण, घंटा वाजवणारा, दासी, गोरक्षक, व्यापारी, कारागीर आणि नट यांना.
13.189.24
मित्रद्रुह्यनधीयाने यश्च स्याद्वृषलीपतिः ।
एतेषु दैवं पित्र्यं वा न देयं स्यात्कथञ्चन।
पिण्डदास्तस्य हीयन्ते न च प्रीणाति वै पितॄन् ॥ १३.१८९.२४ ॥
मित्रद्रोही, अनध्यायी (वेद न शिकलेला) आणि शूद्र स्त्रीचा पती असलेला—यांना दैव किंवा पित्र्य कर्म कोणत्याही प्रकारे देऊ नये. त्याचे पिंडदाते क्षीण होतात आणि तो पितरांना तृप्त करत नाही.
13.189.25
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।
पितरस्तस्य देवाश्च अग्नयश्च तथैव हि।
निराशाः प्रतिगच्छन्ति अतिथेरप्रतिग्रहात् ॥ १३.१८९.२५ ॥
ज्याच्या घरातून अतिथी निराश होऊन परततो, त्याचे पितर, देव आणि अग्नीही तसेच निराश होऊन परततात, कारण अतिथीचा स्वीकार झाला नाही.
13.189.26
स्त्रीघ्नैर्गोघ्नैः कृतघ्नैश्च ब्रह्मघ्नैर्गुरुतल्पगैः ।
तुल्यदोषो भवत्येभिर्यस्यातिथितरनर्चितः ॥ १३.१८९.२६ ॥
स्त्रीहत्या करणारे, गोहत्या करणारे, कृतघ्न, ब्रह्महत्या करणारे आणि गुरुपत्नीगामी यांच्याइतकाच दोष त्याला लागतो, ज्याचा अतिथी सन्मानित होत नाही.
13.189.27
अग्निरुवाच ।
पादमुद्यम्य यो मर्त्यः स्पृशेद्गाश्च सुदुर्मतिः।
ब्राह्मणं वा महाभागं दीप्यमानं तथाऽनलम् ।
तस्य दोषान्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुध्वं समाहिताः ॥ १३.१८९.२७ ॥
अग्नी म्हणाला: जो अतिमूर्ख मनुष्य पाय उचलून गाईंना, महाभाग्यवान ब्राह्मणाला किंवा प्रज्वलित अग्नीला स्पर्श करतो, त्याचे दोष मी सांगेन; एकाग्रपणे ऐका.
13.189.28
दिवं स्पृशत्यशब्दोऽस्य त्रस्यन्ति पितरश्च वै ।
वैमनस्यं च देवानां कृतं भवति पुष्कलम्।
पावकश्च महातेजा हव्यं न प्रतिगृह्णति ॥ १३.१८९.२८ ॥
त्याचा अपशब्द स्वर्गाला स्पर्श करतो, पितरही थरथरतात; देवांमध्ये फार खिन्नता निर्माण होते, आणि महातेजस्वी पावक हविर्द्रव्य स्वीकारत नाही.
13.189.29
आजन्मनां शतं चैव नरके पच्यते तु सः ।
निष्कृतिं च न तस्यापि अनुमन्यन्ति कर्हिचित् ॥ १३.१८९.२९ ॥
तो शंभर जन्मांपर्यंत नरकात होरपळतो; आणि त्याच्यासाठी कधीही प्रायश्चित्ताला मान्यता दिली जात नाही.
13.189.30
तस्माद्गावो न पादेन स्प्रष्टव्या वै कदाचन ।
ब्राह्मणश्च महातेजा दीप्यमानस्तथाऽनलः।
श्रद्दधानेन मर्त्येन आत्मनो हितमिच्छता ॥ १३.१८९.३० ॥
म्हणून गायींना कधीही पायाने स्पर्श करू नये; तसेच महातेजस्वी ब्राह्मण आणि प्रज्वलित अग्नी यांनाही. आपले कल्याण इच्छिणाऱ्या श्रद्धावान माणसाने हे पाळावे.
13.189.31
एते दोषा मया प्रोक्तास्त्रिषु यः पादमुत्सृजेत्। ॥ १३.१८९.३१ ॥
हे दोष मी सांगितले; या तिन्हींवर जो पाय टाकतो त्याला हे दोष लागतात.
13.189.32
श्रूयतां परमं गुह्यं रहस्यं धर्मसंहितम् ।
परमान्नेन यो दद्यात्पितॄणामौपहारिकम् ॥ १३.१८९.३२ ॥
ऐका, हे परम गुह्य रहस्य आहे, धर्माने युक्त आहे; उत्तम अन्नाने पितरांना उपहार देणाऱ्याने हे ऐकावे.
13.189.33
गजच्छायायां पूर्वस्यां कुतपे दक्षिणामुखः ।
यदा भाद्रपदे मासि भवते बहुले मघा ॥ १३.१८९.३३ ॥
पूर्वेस गजच्छायेत, कुतप कालात, दक्षिणाभिमुख होऊन; भाद्रपद महिन्यात, कृष्णपक्षात, मघा नक्षत्र असताना.
13.189.34
श्रूयतां तस्य दानस्य यादृशो गुणविस्तरः ।
कृतं तेन महच्छ्राद्धं वर्षाणीह त्रयोदश ॥ १३.१८९.३४ ॥
त्या दानाचा गुणविस्तार कसा आहे ते ऐका. त्याने येथे तेरा वर्षे महान श्राद्ध केले.
13.189.35
बहपल् समङ्गे ह्यकुतोभये च ।
क्षेमे च संख्येव हि भूयसी च।
यथा पुरा ब्रह्मपुरे सवत्सा ।
शतक्रतोर्वज्रधरस्य यज्ञे ॥ १३.१८९.३५ ॥
पुष्कळ चराऊ कुरणे असलेल्या, सुंदर अवयवांच्या, सर्वत्र निर्भय, कल्याणात आणि युद्धातही विपुल — पूर्वी ब्रह्मपुरात वासरांसह वज्रधारी शतक्रतूच्या यज्ञात होत्या तशा.
13.189.36
भूयश्च या विष्णुपदे स्थिताया ।
विभावसोश्चापि पथे स्थिता या।
देवाश्च सर्वे सह नारदेन ।
प्रकुर्वते सर्वसहेति नाम ॥ १३.१८९.३६ ॥
विष्णुपदी स्थित असलेली आणि विभावसूच्या (अग्नीच्या) मार्गावर स्थित असलेली, तिला नारदासह सर्व देव "सर्वसहा" असे नाव देतात.
13.189.37
मन्त्रेणैतेनाभिवन्देत यो वै ।
विमुच्यते पापकृतेन कर्मणा।
लोकानवाप्नोति पुरंदरस्य ।
गवां फलं चन्द्रमसो द्युतिं च ॥ १३.१८९.३७ ॥
या मंत्राने वंदन करतो तो पापकर्मातून मुक्त होतो; पुरंदराचे (इंद्राचे) लोक प्राप्त करतो, गाईंचे फल आणि चंद्राची दीप्तीही मिळवतो.
13.189.38
एवं हि मन्त्रं त्रिदशाभिजुष्टं ।
पठेत यः पर्वसु गोष्ठमध्ये।
न तस्यि पापं न भयं न शोकः ।
सहस्रनेत्रस्य च याति लोकम् ॥ १३.१८९.३८ ॥
याप्रमाणे देवांनी सेवलेला हा मंत्र पर्वदिवशी गोठ्यात जो पठण करतो, त्याला पाप नाही, भय नाही, शोकही नाही; तो सहस्रनेत्र (इंद्राच्या) लोकाला जातो.
13.189.39
अथ सप्त महाभाग ऋषयो लोकविश्रुताः ।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ब्रह्मणं पद्मसम्भवम्। ॥ १३.१८९.३९ ॥
तेव्हा लोकप्रसिद्ध सात महाभाग ऋषी, वसिष्ठांच्या नेतृत्वाखाली, कमलजन्मा ब्रह्मदेवाकडे गेले.
13.189.40
प्रदक्षिणमभिक्रम्य सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ।
उवाच वचनं तेषां वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः। ॥ १३.१८९.४० ॥
प्रदक्षिणा करून सर्वजण हात जोडून उभे राहिले; तेव्हा ब्रह्मज्ञानी श्रेष्ठ वसिष्ठांनी त्यांच्यावतीने हे वचन सांगितले.
13.189.41
सर्वप्राणिहितं प्रश्नं ब्रह्मिक्षत्रे विशेषतः ।
द्रव्यहीनाः कथं मर्त्या दरिद्राः साधुवर्तिनः। ॥ १३.१८९.४१ ॥
हा प्रश्न सर्व प्राण्यांच्या हिताचा आहे, विशेषतः ब्राह्मण व क्षत्रियांसाठी: धनहीन, दरिद्री मनुष्य, जे साधु आचरण करतात, ते कसे (जगू शकतील)?
13.189.42
प्राप्नुवन्तीह यज्ञस्य फलं केन च कर्मणा ।
एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥ १३.१८९.४२ ॥
यज्ञाचे फळ मनुष्य येथे कोणत्या कर्माने मिळवतात? त्यांचे हे बोलणे ऐकून ब्रह्मदेव उत्तरले.
13.189.43
अहो प्रश्नो महाभाग गूढार्थः परमः शुभः ।
सूक्ष्मः श्रेयांश्च मर्त्यानां भवद्भिः समुदाहृतः ॥ १३.१८९.४३ ॥
अहो महाभाग! तुमचा प्रश्न गूढ अर्थाचा, परम आणि शुभ आहे. मनुष्यांसाठी सूक्ष्म व श्रेष्ठ असा हा प्रश्न तुम्ही मांडला आहे.
13.189.44
श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये निखिलेन तपोधनाः ।
यथा यज्ञफलं मर्त्यो लभते नात्र संशयः ॥ १३.१८९.४४ ॥
हे तपोधनांनो, ऐका; मनुष्य यज्ञाचे फळ कसे मिळवतो ते मी सर्व पूर्णपणे सांगतो; यात संशय नाही.
13.189.45
पौषमासस्य शुक्ले वै यदा युज्येत रोहिणी ।
तेन नक्षत्रयोगेन आकाशशयनो भवेत् ॥ १३.१८९.४५ ॥
पौष महिन्याच्या शुक्ल पक्षात जेव्हा रोहिणी नक्षत्राचा योग होतो, त्या नक्षत्रयोगाने मनुष्याने आकाशाखाली शयन करावे.
13.189.46
एकवस्त्रः शुचिः स्नातः श्रद्दधानः समाहितः ।
सोमस्य रश्मयः पीत्वा महायज्ञफलं लभेत् ॥ १३.१८९.४६ ॥
एकच वस्त्र नेसून, शुचिर्भूत होऊन, स्नान करून, श्रद्धेने व एकाग्र चित्ताने सोमाच्या किरणांचे पान करून मनुष्याने महायज्ञाचे फळ मिळवावे.
13.189.47
एतद्वः परमं गुह्यं कथितं द्विजसत्तमाः ।
यन्मां भवन्तः पृच्छन्ति सूक्ष्मतत्त्वार्थदर्शिनः ॥ १३.१८९.४७ ॥
हे द्विजश्रेष्ठांनो! सूक्ष्म तत्त्वार्थ जाणणारे तुम्ही मला विचारलेले हे परम गुह्य मी तुम्हाला सांगितले आहे.