મહાભારત · અધ્યાય 13.209
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.209.1
भगवन्देवदेवेश त्रिपुरान्तक शङ्कर ।
अयं त्वृषिगणो देव तपस्तप इति प्रभो ॥ १३.२०९.१ ॥
હે ભગવાન, દેવોના દેવ, ત્રિપુરાંતક શંકર! હે દેવ, હે પ્રભો, આ ઋષિગણ તપ તપ એમ તપ કરે છે.
13.209.2
तपसा कर्शितो नित्यं तपोऽर्जनपरायणः ।
अस्य किंलक्षणो धर्मः कीदृशश्चागमस्तथा।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे वद वरप्रद ॥ १३.२०९.२ ॥
તપથી નિત્ય કૃશ થઈને, તપ અને અર્જનમાં તત્પર રહેનારાઓનો ધર્મ કયા લક્ષણવાળો છે અને તેમનો આગમ કેવો છે? આ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; તે મને કહો, વરદાતા.
13.209.3
एवं ब्रुवन्त्यां रुद्राण्यामृषयः साधुसाध्विति ।
अब्रुवन्हृष्टमनसः सर्वे तद्गतमानसाः ॥ १३.२०९.३ ॥
રુદ્રાણી આ પ્રમાણે બોલતાં ઋષિઓ હર્ષિત મનથી 'સાધુ, સાધુ' બોલ્યા; સર્વનું મન તેમાં જ લાગેલું હતું.
13.209.4
शृण्वन्तीमृषिधर्मांस्तु ऋषयश्चाभ्यपूजयन् ॥ १३.२०९.४ ॥
ઋષિધર્મો સાંભળતી તેની ઋષિઓએ પણ પૂજા કરી.
13.209.5
त्वत्प्रसादद्वयं देवि श्रोष्यामः परमं हितम् ।
धन्याः खलु वयं सर्वे पादमूलं तवाश्रिताः।
इति सर्वे तदा देवीं वाचा समभिपूजयन् ॥ १३.२०९.५ ॥
હે દેવી, તારી બંને કૃપાથી અમે પરમ હિત સાંભળીશું. તારા ચરણમૂળનો આશ્રય લીધેલા અમે સૌ ખરેખર ધન્ય છીએ. એ રીતે તે સૌએ ત્યારે વાણીથી દેવીની સારી રીતે પૂજા કરી.
13.209.6
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामा मनस्विनि ।
हन्त ते कथयिष्यामि मुनिधर्मं शुचिस्मिते ॥ १३.२०९.६ ॥
હે મહાભાગે, મનસ્વિની, તું સાંભળવા ઇચ્છે છે તે ન્યાયી છે. સારું, હે શુચિસ્મિતા, તને મુનિધર્મ કહું છું.
13.209.7
वानप्रस्थं समाश्रित्य क्रियते बहुधा नरैः ।
बहुशाखो बहुविधो ऋषिधर्मः सनातनः ॥ १३.२०९.७ ॥
વાનપ્રસ્થાશ્રમનો આશ્રય લઈને માણસો અનેક રીતે તેનું પાલન કરે છે. ઋષિઓનો સનાતન ધર્મ અનેક શાખાઓ અને અનેક પ્રકારોવાળો છે.
13.209.8
प्रायशः सर्वभोगार्थमृषिभिः क्रियते तपः ।
तथा सञ्चरतां तेषां देवि धर्मविधिं शृणु ॥ १३.२०९.८ ॥
ઋષિઓ મોટેભાગે સર્વ ભોગો માટે તપ કરે છે. હે દેવી, એ રીતે વિચરતા તેમની ધર્મવિધિ સાંભળ.
13.209.9
भूत्वा पूर्वं गृहस्थस्तु पुत्रानृण्यमवाप्य च ।
कलत्रकार्यं संस्थाप्य कारणात्संत्यजेद्गृहम् ॥ १३.२०९.९ ॥
પહેલાં ગૃહસ્થ થઈને, પુત્રોના ઋણથી મુક્ત થઈને અને પત્નીનાં કાર્યો ગોઠવીને, કોઈ કારણસર ઘરનો ત્યાગ કરવો.
13.209.10
अवस्थाप्य मनो धृत्या व्यवसायपुरःसरः ।
निर्दारो वा सदारो वा वनवासाय संव्रजेत् ॥ १३.२०९.१० ॥
ધૈર્યથી મનને સ્થિર કરીને, દૃઢ સંકલ્પને આગળ રાખીને, પત્ની સાથે કે પત્ની વિના વનવાસ માટે પ્રસ્થાન કરવું.
13.209.11
देशाः परमपुण्या ये नदीवनसमन्विताः ।
अबोधमुक्ताः प्रायेण तीर्थायतनसंयुताः ॥ १३.२०९.११ ॥
નદીઓ અને વનોથી યુક્ત, મોટેભાગે અજ્ઞાનમુક્ત, તીર્થો અને આયતનોથી સંયુક્ત જે દેશો છે તે અત્યંત પુણ્યવાન છે.
13.209.12
तत्र गत्वा विधिं ज्ञात्वा दीक्षां कुर्याद्यथागमम् ।
दीक्षित्वैकमना भूत्वा परिचर्यां समाचरेत् ॥ १३.२०९.१२ ॥
ત્યાં જઈને વિધિ જાણીને, આગમ અનુસાર દીક્ષા લેવી. દીક્ષિત થઈને એકાગ્ર મનથી સેવા આચરવી.
13.209.13
काल्योत्थानं च शौचं च सर्वदेवप्रणामनम् ।
सकृदालेपनं काये त्यक्तदोषोऽप्रमादिता ॥ १३.२०९.१३ ॥
સવારે વહેલા ઊઠવું, શુદ્ધતા, સર્વ દેવોને પ્રણામ, શરીરે એકવાર લેપ લગાવવો, દોષોનો ત્યાગ અને સાવધાની.
13.209.14
सायंप्रातश्चाभिषेकं चाग्निहोत्रं यथाविधि ।
काले शौचं च कार्यं च जटावल्कलधारणम् ॥ १३.२०९.१४ ॥
સવાર-સાંજ વિધિ પ્રમાણે સ્નાન અને અગ્નિહોત્ર, યોગ્ય સમયે શુદ્ધતા પાળવી, જટા અને વલ્કલ ધારણ કરવાં.
13.209.15
सततं वनचर्या च समित्कुसुमकारणात् ।
नीवाराग्रयणं काले शाकमूलोपचायनम् ॥ १३.२०९.१५ ॥
સતત વનમાં વિચરણ, સમિધ અને ફૂલો માટે, યોગ્ય સમયે નીવારનું પ્રથમ ફળ, શાક અને મૂળ એકઠાં કરવાં.
13.209.16
सदायतनशौचं च तस्य धर्माय चेष्यते ।
अतिथीनामाभिमुख्यं तत्परत्वं च सर्वदा ॥ १३.२०९.१६ ॥
સદા નિવાસસ્થાનની શુદ્ધતા; તેના ધર્મ માટે આ વિહિત છે; અતિથિઓની સામે જવું અને સદા તેમના પ્રત્યે તત્પર રહેવું.
13.209.17
पाद्यासनाभ्यां सम्पूज्य तथाऽऽहारनिमन्त्रणम् ।
अग्राम्यपचनं काले पितृदेवार्चनं तथा ॥ १३.२०९.१७ ॥
પાદ્ય અને આસનથી સત્કાર કરવો, તેમ જ ભોજન માટે નિમંત્રણ આપવું, યોગ્ય સમયે લૌકિક હેતુ વિના રસોઈ કરવી, પિતૃ અને દેવોની પૂજા કરવી.
13.209.18
पश्चादतिथिसत्कारस्तस्य धर्मः सनातनः ।
शिष्टैर्धर्मासने चैव धर्मार्थसहिताः कथाः ॥ १३.२०९.१८ ॥
પછી અતિથિ-સત્કાર એ તેનો સનાતન ધર્મ છે; અને શિષ્ટોએ ધર્માસન પર બેસીને ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત કથાઓ કહેવી.
13.209.19
प्रतिश्रयविभागश्च भूमिशय्या शिलासु वा ।
व्रतोपवासयोगश्च क्षमा चेन्द्रियनिग्रहः ॥ १३.२०९.१९ ॥
આશ્રયની વહેંચણી, ભૂમિ કે પથ્થરો પર શયન, વ્રત અને ઉપવાસનો યોગ, ક્ષમા અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ.
13.209.20
दिवारात्रं यथायोगं शौचं धर्मस्य चिन्तनम् ।
एवं धर्माः पुरा दृष्टाः सामान्या वनवासिनाम् ॥ १३.२०९.२० ॥
દિવસ-રાત યથાયોગ્ય શૌચ અને ધર્મચિંતન. આ રીતે પૂર્વે વનવાસીઓના સામાન્ય ધર્મો જોવાયા છે.
13.209.21
एवं वै यतमानस्य कालधर्मो यथा भवेत् ।
तथैव सोऽभिजयति स्वर्गलोकं शुचिस्मिते ॥ १३.२०९.२१ ॥
આ રીતે પ્રયત્ન કરનારને કાલધર્મ જેવો હોય તેવો જ તે સ્વર્ગલોક જીતે છે. હે શુચિસ્મિતે!
13.209.22
तत्र संविदिता भोगाः स्वर्गस्त्रीभिरनिन्दिते ।
परिभ्रष्टो यथा स्वर्गाद्विशिष्टस्तु भवेन्नृषु ॥ १३.२०९.२२ ॥
ત્યાં સ્વર્ગસ્ત્રીઓ સાથે ભોગો જાણીતા છે, હે અનિંદિતે! સ્વર્ગથી પડેલો પુરુષ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ થાય તેમ.
13.209.23
एवं धर्मस्तथा देवि सर्वेषां वनवासिनाम् ।
एतत्ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२०९.२३ ॥
એ જ રીતે, હે દેવી, બધા વનવાસીઓનો ધર્મ છે. આ બધું તને કહ્યું; હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
13.209.24
भगवन्देवदेवेश ऋषीणां चरितं शुभम् ।
विशेषधर्मानिच्छामि श्रोतुं कौतूहलं हि मे ॥ १३.२०९.२४ ॥
ભગવન્, દેવદેવેશ, ઋષિઓનું શુભ ચરિત્ર — વિશેષ ધર્મો સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે; મને કુતૂહલ છે.
13.209.25
तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता ॥ १३.२०९.२५ ॥
તેથી હું તને કહીશ; હે દેવી, એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ.
13.209.26
वननित्यैर्वनरतैर्वानप्रस्थैर्महर्षिभिः ।
वनं गुरुमिवालम्ब्य वस्तुव्यमिति निश्चयः ॥ १३.२०९.२६ ॥
વનમાં નિત્ય રહેનારા, વનમાં રમનારા વાનપ્રસ્થ મહર્ષિઓ વનને ગુરુની જેમ આશ્રય લઈ ત્યાં જ વસવાનો નિશ્ચય કરે છે.
13.209.27
वीरशय्यामुपासद्भिर्वारस्थानोपसेविभिः ।
व्रतोपवासैर्बहुलैर्ग्रीष्मे पञ्चतपैस्तथा ॥ १३.२०९.२७ ॥
વીરશય્યાનો આશ્રય લેનારા, વીરાસનમાં સ્થિર રહેનારા, વ્રત-ઉપવાસમાં અત્યંત લીન, ગ્રીષ્મમાં પંચાગ્નિ તપ કરનારા.
13.209.28
पञ्चयज्ञपरैर्नित्यं पौर्णमास्यापरायणैः ।
मण्डूकशायैर्हेमन्ते शैवालाङ्कुरभोजनैः ॥ १३.२०९.२८ ॥
નિત્ય પંચયજ્ઞમાં લીન, પૂર્ણિમા વ્રતમાં તત્પર, હેમંતમાં દેડકાની જેમ સૂનારા, શેવાળના અંકુર ખાનારા.
13.209.29
चीरवल्कलसंवीतैर्मृगाजिनधरैस्तथा ।
चातुर्मास्यपरैः कैश्चिद्देवधर्मपरायणैः ॥ १३.२०९.२९ ॥
ચીર અને વલ્કલ વસ્ત્ર પહેરેલા, મૃગચર્મ ધારણ કરનારા, ચાતુર્માસ્ય વ્રતમાં લીન કેટલાક, દેવધર્મમાં તત્પર.
13.209.30
एवंविधैर्वनेवासैस्तप्यते सुमहत्तपः ।
एवं कृत्वा शुभं कर्म पश्चाद्याति त्रिविष्टपम् ॥ १३.२०९.३० ॥
આવા વનવાસથી મહાન તપ કરાય છે. આ રીતે શુભ કર્મ કરીને તેઓ પછી સ્વર્ગે જાય છે.
13.209.31
तत्रापि सुमहत्कालं संविहृत्यि यथासुखम् ।
जायते मानुषे लोके दानभोगसमन्वितः ॥ १३.२०९.३१ ॥
ત્યાં પણ ઘણા લાંબા સમય સુધી સુખેથી વિહરીને તે દાન અને ભોગથી યુક્ત થઈ મનુષ્યલોકમાં જન્મ લે છે.
13.209.32
तपोविशेषसंयुक्ताः कथितास्ते शुचिस्मिते ॥ १३.२०९.३२ ॥
હે શુચિસ્મિતા, વિશેષ તપથી યુક્ત એવા તેઓ કહેવાયા છે.
13.209.33
भगवन्देवदेवेश तेषु ये दारसंयुताः ।
कीदृशं चरितं तेषां तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२०९.३३ ॥
હે ભગવાન, હે દેવદેવેશ, તેઓમાંથી જેઓ પત્ની સહિત છે તેમનું આચરણ કેવું છે? તે મને કહેવાને આપ યોગ્ય છો.
13.209.34
य एकपत्नीधर्माणश्चरन्ति विपुलं तपः ।
विंध्यपादेषु ये केचिद्ये च नैमिशवासिनः ॥ १३.२०९.३४ ॥
જેઓ એકપત્ની ધર્મનું પાલન કરીને વિપુલ તપ કરે છે, જેઓ વિંધ્ય પર્વતની તળેટીમાં છે, અને જેઓ નૈમિષમાં વસે છે.
13.209.35
पुष्करेषु च ये चान्ये नदीवनसमाश्रिताः ।
सर्वे ते विधिदृष्टेन चरन्ति विपुलं तपः ॥ १३.२०९.३५ ॥
જેઓ પુષ્કરોમાં છે, અને નદીઓ તથા વનોનો આશ્રય લઈને રહેલા અન્ય — તેઓ સૌ વિધિ પ્રમાણે વિપુલ તપ કરે છે.
13.209.36
हिंसाद्रोहविमुक्ताश्च सर्वभूतानुकम्पिनः ।
शान्ता दान्ता जितक्रोधाः सर्वातिथ्यपरायणाः ॥ १३.२०९.३६ ॥
હિંસા અને દ્રોહથી મુક્ત, સર્વ પ્રાણીઓ પર કરુણા રાખનારા, શાંત, દમનશીલ, ક્રોધ જીતનારા, સૌના આતિથ્યમાં તત્પર.
13.209.37
प्राणिष्वात्मोपमा नित्यमृतुकालाभिगामिनः ।
स्वदारसहिता देवि चरन्ति व्रतमुत्तमम् ॥ १३.२०९.३७ ॥
હે દેવી, જેઓ સર્વ પ્રાણીઓને સદા પોતાના સમાન જુએ છે, ઋતુકાળમાં જ પોતાની પત્ની પાસે જાય છે અને પોતાની પત્ની સાથે ઉત્તમ વ્રત પાળે છે.
13.209.38
वसन्ति सुखमव्यग्राः पुत्रदारसमन्विताः ।
तेषां परिच्छदारम्भाः कृतोपकरणानि च ॥ १३.२०९.३८ ॥
પુત્રો અને પત્નીઓ સાથે ચિંતારહિત થઈ સુખે વસે છે; તેમની ઘરવખરીની તૈયારીઓ અને તૈયાર કરેલાં સાધનો પણ તેમની પાસે હોય છે.
13.209.39
गृहस्थवद्द्वितीयं ते यथायोगं प्रमाणतः ।
पोषणार्थं स्वदाराणामग्निकार्यार्थमेव च।
गावश्च कर्षणं चैव सर्वमेतद्विधीयते। ॥ १३.२०९.३९ ॥
ગૃહસ્થોની જેમ તેમને બીજો (આશ્રમ) યોગ્ય માત્રામાં વિહિત છે; પોતાની પત્નીઓના પોષણ માટે, અગ્નિકાર્ય માટે, ગાયો માટે અને ખેતી માટે—આ બધું વિહિત કરાયું છે.
13.209.40
एवं वनगतैर्देवि कर्तव्यं दारसङ्ग्रहैः ।
ते स्वदारैः समायान्ति पुण्याँल्लोकान्द्दढव्रताः ॥ १३.२०९.४० ॥
હે દેવી, એ રીતે વનમાં ગયેલાઓએ પત્નીઓને અપનાવીને જીવવું જોઈએ; દૃઢવ્રતી પોતાની પત્નીઓ સાથે પુણ્યલોકોમાં પહોંચે છે.
13.209.41
पतिभिः सह ये दाराश्चरन्ति विपुलं तपः ।
अव्यग्रभावादैकात्म्यात्ताश्च गच्छन्ति वै दिवम्।
एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२०९.४१ ॥
પતિઓ સાથે મહાન તપ કરનારી પત્નીઓ, અચંચળ ભાવ અને એકાત્મતાને કારણે સ્વર્ગે જાય છે. હે દેવી, આ તને કહેવાયું; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?