महाभारत · अध्याय 13.209
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.209.1
भगवन्देवदेवेश त्रिपुरान्तक शङ्कर ।
अयं त्वृषिगणो देव तपस्तप इति प्रभो ॥ १३.२०९.१ ॥
हे भगवन्, देवांचा देव, त्रिपुरांचा संहारक शंकरा! हे देवा, हे प्रभो, हा ऋषिगण तप तप असे तप करीत आहे.
13.209.2
तपसा कर्शितो नित्यं तपोऽर्जनपरायणः ।
अस्य किंलक्षणो धर्मः कीदृशश्चागमस्तथा।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे वद वरप्रद ॥ १३.२०९.२ ॥
तपाने नित्य कृश होऊन, तप आणि अर्जनात तत्पर असलेल्यांचा धर्म कोणत्या लक्षणांचा आहे आणि त्यांचा आगम कसा आहे? हे मला ऐकायचे आहे; ते मला सांगा, हे वरदात्या.
13.209.3
एवं ब्रुवन्त्यां रुद्राण्यामृषयः साधुसाध्विति ।
अब्रुवन्हृष्टमनसः सर्वे तद्गतमानसाः ॥ १३.२०९.३ ॥
रुद्राणी असे बोलत असता ऋषी हर्षित मनाने 'साधु, साधु' म्हणाले; सर्वांचे मन त्यातच लागलेले होते.
13.209.4
शृण्वन्तीमृषिधर्मांस्तु ऋषयश्चाभ्यपूजयन् ॥ १३.२०९.४ ॥
ऋषिधर्म ऐकत असताना ऋषींनी तिची पूजा केली.
13.209.5
त्वत्प्रसादद्वयं देवि श्रोष्यामः परमं हितम् ।
धन्याः खलु वयं सर्वे पादमूलं तवाश्रिताः।
इति सर्वे तदा देवीं वाचा समभिपूजयन् ॥ १३.२०९.५ ॥
हे देवी, तुझ्या दोन्ही कृपांनी आम्ही परम हित ऐकू. तुझ्या चरणांचा आश्रय घेतलेले आम्ही सर्वजण खरोखर धन्य आहोत. असे म्हणून त्या सर्वांनी त्या वेळी वाणीने देवीची चांगली पूजा केली.
13.209.6
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामा मनस्विनि ।
हन्त ते कथयिष्यामि मुनिधर्मं शुचिस्मिते ॥ १३.२०९.६ ॥
हे महाभागे, मनस्विनी, तू ऐकण्याची इच्छा करणे योग्यच आहे. बरं, हे शुचिस्मिते, तुला मुनिधर्म सांगतो.
13.209.7
वानप्रस्थं समाश्रित्य क्रियते बहुधा नरैः ।
बहुशाखो बहुविधो ऋषिधर्मः सनातनः ॥ १३.२०९.७ ॥
वानप्रस्थाश्रम स्वीकारून माणसे अनेक प्रकारे त्याचे पालन करतात. ऋषींचा सनातन धर्म अनेक शाखा आणि अनेक प्रकारांचा आहे.
13.209.8
प्रायशः सर्वभोगार्थमृषिभिः क्रियते तपः ।
तथा सञ्चरतां तेषां देवि धर्मविधिं शृणु ॥ १३.२०९.८ ॥
ऋषी बहुधा सर्व भोगांसाठी तप करतात. हे देवी, असे संचार करणाऱ्या त्यांची धर्मविधी ऐक.
13.209.9
भूत्वा पूर्वं गृहस्थस्तु पुत्रानृण्यमवाप्य च ।
कलत्रकार्यं संस्थाप्य कारणात्संत्यजेद्गृहम् ॥ १३.२०९.९ ॥
प्रथम गृहस्थ होऊन, पुत्रऋणातून मुक्त होऊन, पत्नीची कामे व्यवस्थित लावून, एखाद्या कारणाने घराचा त्याग करावा.
13.209.10
अवस्थाप्य मनो धृत्या व्यवसायपुरःसरः ।
निर्दारो वा सदारो वा वनवासाय संव्रजेत् ॥ १३.२०९.१० ॥
धैर्याने मन स्थिर करून, दृढ निश्चय पुढे ठेवून, पत्नीसह किंवा पत्नीशिवाय वनवासासाठी निघावे.
13.209.11
देशाः परमपुण्या ये नदीवनसमन्विताः ।
अबोधमुक्ताः प्रायेण तीर्थायतनसंयुताः ॥ १३.२०९.११ ॥
नद्या आणि वनांनी युक्त, बहुधा अज्ञानमुक्त, तीर्थे आणि आयतनांनी संयुक्त असे जे देश आहेत ते अत्यंत पुण्यभूमी आहेत.
13.209.12
तत्र गत्वा विधिं ज्ञात्वा दीक्षां कुर्याद्यथागमम् ।
दीक्षित्वैकमना भूत्वा परिचर्यां समाचरेत् ॥ १३.२०९.१२ ॥
तेथे जाऊन विधी जाणून, आगमानुसार दीक्षा घ्यावी. दीक्षित होऊन एकाग्र मनाने सेवा करावी.
13.209.13
काल्योत्थानं च शौचं च सर्वदेवप्रणामनम् ।
सकृदालेपनं काये त्यक्तदोषोऽप्रमादिता ॥ १३.२०९.१३ ॥
पहाटे उठणे, शुचिता, सर्व देवांना नमस्कार, शरीराला एकदा लेप लावणे, दोषांचा त्याग आणि सावधानता.
13.209.14
सायंप्रातश्चाभिषेकं चाग्निहोत्रं यथाविधि ।
काले शौचं च कार्यं च जटावल्कलधारणम् ॥ १३.२०९.१४ ॥
सकाळ-संध्याकाळ यथाविधी स्नान आणि अग्निहोत्र, योग्य वेळी शुचिता पाळणे, जटा व वल्कल धारण करणे.
13.209.15
सततं वनचर्या च समित्कुसुमकारणात् ।
नीवाराग्रयणं काले शाकमूलोपचायनम् ॥ १३.२०९.१५ ॥
सतत वनात संचार, समिधा व फुलांसाठी, योग्य वेळी नीवारांचे पहिले फळ, भाजी व मुळे गोळा करणे.
13.209.16
सदायतनशौचं च तस्य धर्माय चेष्यते ।
अतिथीनामाभिमुख्यं तत्परत्वं च सर्वदा ॥ १३.२०९.१६ ॥
सदैव निवासस्थानाची शुचिता; त्याच्या धर्मासाठी हेच विहित आहे; अतिथींना सामोरे जाणे व सदैव त्यांच्यासाठी तत्पर राहणे.
13.209.17
पाद्यासनाभ्यां सम्पूज्य तथाऽऽहारनिमन्त्रणम् ।
अग्राम्यपचनं काले पितृदेवार्चनं तथा ॥ १३.२०९.१७ ॥
पाद्य व आसन देऊन सत्कार करणे, तसेच भोजनासाठी निमंत्रण देणे, योग्य वेळी लौकिक हेतूविना स्वयंपाक करणे, पितर व देवांची पूजा करणे.
13.209.18
पश्चादतिथिसत्कारस्तस्य धर्मः सनातनः ।
शिष्टैर्धर्मासने चैव धर्मार्थसहिताः कथाः ॥ १३.२०९.१८ ॥
नंतर अतिथी-सत्कार हा त्याचा सनातन धर्म आहे; आणि शिष्टांनी धर्मासनावर बसून धर्म व अर्थयुक्त कथा सांगाव्यात.
13.209.19
प्रतिश्रयविभागश्च भूमिशय्या शिलासु वा ।
व्रतोपवासयोगश्च क्षमा चेन्द्रियनिग्रहः ॥ १३.२०९.१९ ॥
निवाऱ्याची वाटणी, जमिनीवर किंवा दगडांवर झोपणे, व्रत आणि उपवासाचा अभ्यास, क्षमा आणि इंद्रियनिग्रह.
13.209.20
दिवारात्रं यथायोगं शौचं धर्मस्य चिन्तनम् ।
एवं धर्माः पुरा दृष्टाः सामान्या वनवासिनाम् ॥ १३.२०९.२० ॥
दिवसा-रात्री यथायोग्य शौच आणि धर्मचिंतन. अशा प्रकारे पूर्वी वनवासींचे सामान्य धर्म पाहिले गेले.
13.209.21
एवं वै यतमानस्य कालधर्मो यथा भवेत् ।
तथैव सोऽभिजयति स्वर्गलोकं शुचिस्मिते ॥ १३.२०९.२१ ॥
असा प्रयत्न करणाऱ्या पुरुषाला कालधर्म जसा असेल तसाच तो स्वर्गलोक जिंकतो. हे शुचिस्मिते!
13.209.22
तत्र संविदिता भोगाः स्वर्गस्त्रीभिरनिन्दिते ।
परिभ्रष्टो यथा स्वर्गाद्विशिष्टस्तु भवेन्नृषु ॥ १३.२०९.२२ ॥
तेथे स्वर्गस्त्रियांसह भोग परिचित आहेत, हे अनिंदिते! स्वर्गातून पडलेला पुरुष मानवांत श्रेष्ठ होतो तसे.
13.209.23
एवं धर्मस्तथा देवि सर्वेषां वनवासिनाम् ।
एतत्ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२०९.२३ ॥
असेच, हे देवी, सर्व वनवासींचा धर्म आहे. हे सर्व तुला सांगितले; आता आणखी काय ऐकू इच्छितेस?
13.209.24
भगवन्देवदेवेश ऋषीणां चरितं शुभम् ।
विशेषधर्मानिच्छामि श्रोतुं कौतूहलं हि मे ॥ १३.२०९.२४ ॥
भगवन्, देवदेवेशा, ऋषींचे शुभ चरित्र — विशेष धर्म ऐकण्याची माझी इच्छा आहे; माझ्या मनात कुतूहल आहे.
13.209.25
तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता ॥ १३.२०९.२५ ॥
म्हणून मी तुला सांगेन; हे देवी, एकाग्र चित्ताने ऐक.
13.209.26
वननित्यैर्वनरतैर्वानप्रस्थैर्महर्षिभिः ।
वनं गुरुमिवालम्ब्य वस्तुव्यमिति निश्चयः ॥ १३.२०९.२६ ॥
अरण्यात नित्य राहणारे, अरण्यात रमणारे वानप्रस्थ महर्षी अरण्याला गुरूप्रमाणे आश्रय करून तेथेच राहण्याचा निश्चय करतात.
13.209.27
वीरशय्यामुपासद्भिर्वारस्थानोपसेविभिः ।
व्रतोपवासैर्बहुलैर्ग्रीष्मे पञ्चतपैस्तथा ॥ १३.२०९.२७ ॥
वीरशय्येचा आश्रय घेणारे, वीरासनात स्थिर राहणारे, व्रत-उपवासात अत्यंत रत असलेले, ग्रीष्मात पंचाग्नी तप करणारे.
13.209.28
पञ्चयज्ञपरैर्नित्यं पौर्णमास्यापरायणैः ।
मण्डूकशायैर्हेमन्ते शैवालाङ्कुरभोजनैः ॥ १३.२०९.२८ ॥
नित्य पंचयज्ञात रत असलेले, पौर्णिमा व्रतात तत्पर, हेमंतात बेडकासारखे पडून राहणारे आणि शेवाळाचे कोंब खाणारे.
13.209.29
चीरवल्कलसंवीतैर्मृगाजिनधरैस्तथा ।
चातुर्मास्यपरैः कैश्चिद्देवधर्मपरायणैः ॥ १३.२०९.२९ ॥
चीर आणि वल्कल वस्त्रे परिधान केलेले, मृगाजिन धारण करणारे, चातुर्मास्य व्रतात रत असलेले काही आणि देवधर्मात तत्पर.
13.209.30
एवंविधैर्वनेवासैस्तप्यते सुमहत्तपः ।
एवं कृत्वा शुभं कर्म पश्चाद्याति त्रिविष्टपम् ॥ १३.२०९.३० ॥
अशा वनवासाने महान तप केले जाते. अशा प्रकारे शुभ कर्म करून ते पुढे स्वर्गाला जातात.
13.209.31
तत्रापि सुमहत्कालं संविहृत्यि यथासुखम् ।
जायते मानुषे लोके दानभोगसमन्वितः ॥ १३.२०९.३१ ॥
तेथेही फार काळ सुखाने विहार करून तो दान आणि भोगांनी युक्त होऊन मनुष्यलोकात जन्म घेतो.
13.209.32
तपोविशेषसंयुक्ताः कथितास्ते शुचिस्मिते ॥ १३.२०९.३२ ॥
हे शुचिस्मिते, विशेष तपाने युक्त असे ते सांगितले गेले आहेत.
13.209.33
भगवन्देवदेवेश तेषु ये दारसंयुताः ।
कीदृशं चरितं तेषां तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२०९.३३ ॥
हे भगवन्, हे देवदेवेशा, त्यांच्यामध्ये जे पत्नीसहित आहेत त्यांचे आचरण कसे असते? ते मला सांगण्यास आप योग्य आहात.
13.209.34
य एकपत्नीधर्माणश्चरन्ति विपुलं तपः ।
विंध्यपादेषु ये केचिद्ये च नैमिशवासिनः ॥ १३.२०९.३४ ॥
जे एकपत्नीव्रताचे पालन करून विपुल तप करतात, जे विंध्य पर्वताच्या पायथ्याशी आहेत, आणि जे नैमिषात राहतात.
13.209.35
पुष्करेषु च ये चान्ये नदीवनसमाश्रिताः ।
सर्वे ते विधिदृष्टेन चरन्ति विपुलं तपः ॥ १३.२०९.३५ ॥
जे पुष्करांमध्ये आहेत, आणि नद्या व वनांच्या आश्रयाने राहणारे इतर — ते सर्व विधीनुसार विपुल तप करतात.
13.209.36
हिंसाद्रोहविमुक्ताश्च सर्वभूतानुकम्पिनः ।
शान्ता दान्ता जितक्रोधाः सर्वातिथ्यपरायणाः ॥ १३.२०९.३६ ॥
हिंसा आणि द्रोहापासून मुक्त, सर्व प्राण्यांवर दया करणारे, शांत, संयमी, क्रोध जिंकलेले, सर्वांच्या आतिथ्यात तत्पर.
13.209.37
प्राणिष्वात्मोपमा नित्यमृतुकालाभिगामिनः ।
स्वदारसहिता देवि चरन्ति व्रतमुत्तमम् ॥ १३.२०९.३७ ॥
हे देवि, जे सर्व प्राण्यांना सदैव आपल्यासारखे मानतात, ऋतुकालीच आपल्या पत्नीजवळ जातात आणि आपल्या पत्नीसह उत्तम व्रत पाळतात.
13.209.38
वसन्ति सुखमव्यग्राः पुत्रदारसमन्विताः ।
तेषां परिच्छदारम्भाः कृतोपकरणानि च ॥ १३.२०९.३८ ॥
पुत्र आणि पत्न्यांसह निश्चिंतपणे सुखाने राहतात; त्यांच्याजवळ घरगुती साधनसामग्रीची तयारी आणि सिद्ध केलेली उपकरणेही असतात.
13.209.39
गृहस्थवद्द्वितीयं ते यथायोगं प्रमाणतः ।
पोषणार्थं स्वदाराणामग्निकार्यार्थमेव च।
गावश्च कर्षणं चैव सर्वमेतद्विधीयते। ॥ १३.२०९.३९ ॥
गृहस्थांप्रमाणे त्यांच्यासाठी दुसरा (आश्रम) योग्य प्रमाणात विहित आहे; आपल्या पत्न्यांच्या पोषणासाठी, अग्निकार्यासाठी, गायींसाठी आणि शेतीसाठी—हे सर्व विहित केले आहे.
13.209.40
एवं वनगतैर्देवि कर्तव्यं दारसङ्ग्रहैः ।
ते स्वदारैः समायान्ति पुण्याँल्लोकान्द्दढव्रताः ॥ १३.२०९.४० ॥
हे देवि, याप्रमाणे वनात गेलेल्यांनी पत्नी स्वीकारून वागावे; दृढव्रती आपल्या पत्न्यांसह पुण्यलोकांना पोहोचतात.
13.209.41
पतिभिः सह ये दाराश्चरन्ति विपुलं तपः ।
अव्यग्रभावादैकात्म्यात्ताश्च गच्छन्ति वै दिवम्।
एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२०९.४१ ॥
पतींसह महान तप करणाऱ्या पत्न्या, स्थिर मनोवृत्ती आणि एकात्मतेमुळे स्वर्गाला जातात. हे देवि, हे तुला सांगितले; आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?