મહાભારત · અધ્યાય 13.211
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.211.1
उक्तस्त्वया त्रिवर्गस्य धर्मश्च परमः शुभः ।
सर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तं ब्रवीतु मे। ॥ १३.२११.१ ॥
તમે ત્રિવર્ગનો પરમ અને શુભ ધર્મ કહ્યો. હે ભગવન્, જે સર્વવ્યાપી ધર્મ છે તે મને કહો.
13.211.2
ब्रह्मणा लोकसंसारे सृष्टा धात्रा गुणार्थिना ।
लोकांस्तारयितुं युक्ता मर्त्येषु क्षितिदेवताः ॥ १३.२११.२ ॥
લોકસંસારમાં બ્રહ્માએ, ગુણોની ઇચ્છા રાખનાર ધાતા તરીકે, લોકોને તારવા માટે મનુષ્યોમાં યોગ્ય ક્ષિતિદેવતાઓ (બ્રાહ્મણો) સર્જ્યા.
13.211.3
तेषु तावत्प्रवक्ष्यामि धर्मं शुभफलोदयम् ।
ब्राह्मणेष्वभयो धर्मः परमः शुभलक्षणः ॥ १३.२११.३ ॥
તેઓમાં પ્રથમ શુભ ફળ આપનાર ધર્મ હું કહીશ. બ્રાહ્મણોમાં અભય જ શુભ લક્ષણવાળો પરમ ધર્મ છે.
13.211.4
इमे च धर्मा लोकानां पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा ।
पृथिव्यां सद्द्विजैर्नित्यं कीर्त्यमानं निबोध मे ॥ १३.२११.४ ॥
લોકોના આ ધર્મો પૂર્વે સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) એ સર્જ્યા હતા. પૃથ્વી પર સદ્દ્વિજો સદા તેનું કીર્તન કરે છે; મારી પાસેથી તે સમજો.
13.211.5
स्वदारनिरतिर्धर्मो नित्यं जप्यं तथैव च ।
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम् ॥ १३.२११.५ ॥
પોતાની પત્ની પ્રત્યે નિષ્ઠા એ ધર્મ છે; એ જ રીતે નિત્ય જપ પણ. ત્રિવર્ગ માટે સૌનો અતિથિસત્કાર યથાશક્તિ દિવસ-રાત કરવો.
13.211.6
शूद्रो धर्मपरो नित्यं शुश्रूषानिरतो भवेत् ॥ १३.२११.६ ॥
શૂદ્રે સદા ધર્મપરાયણ અને સેવામાં રત રહેવું જોઈએ.
13.211.7
त्रैविद्यो ब्राह्मणो वृद्धो न चाध्ययनजीवकः ।
त्रिवर्गस्य व्यतिक्रान्तं तस्य धर्मः सनातनः ॥ १३.२११.७ ॥
ત્રણ વેદોનો જ્ઞાતા, વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ, જે અધ્યયનથી આજીવિકા ચલાવતો નથી, તે ત્રિવર્ગથી પર છે; તેનો ધર્મ સનાતન છે.
13.211.8
षट् कर्माणि च प्रोक्तानि सृष्टानि ब्रह्मणा पुरा ।
धर्मिष्ठानि वरिष्ठानि तानितानि शृणूत्तमे ॥ १३.२११.८ ॥
છ કર્મો કહેવાયાં છે, પૂર્વે બ્રહ્માએ સર્જેલાં. તે અત્યંત ધર્મિષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ છે; હે ઉત્તમે, તે સાંભળ.
13.211.9
यजनं याजनं चैव दानं पात्रे प्रतिग्रहः ।
अध्यापनमध्ययनं षट्कर्मा धर्मभागृजुः ॥ १३.२११.९ ॥
યજન, યાજન, દાન, સત્પાત્રથી પ્રતિગ્રહ, અધ્યાપન, અધ્યયન — આ છ કર્મ છે; સરળ પુરુષ ધર્મનો ભાગીદાર બને છે.
13.211.10
नित्यः स्वाध्यायतो धर्मः नित्ययज्ञः सनातनः ।
दानं प्रशंसते नित्यं ब्राह्मणेषु त्रिकर्मसु ॥ १३.२११.१० ॥
સ્વાધ્યાયથી નિત્ય ધર્મ થાય છે; નિત્ય યજ્ઞ સનાતન છે. આ ત્રણ કર્મોમાં બ્રાહ્મણોને દાનની સદા પ્રશંસા થાય છે.
13.211.11
अयमेव परो धर्मः संवृतः सत्सु विद्यते ।
गर्भस्थाने विशुद्धानां धर्मस्य नियमो महान् ॥ १३.२११.११ ॥
આ જ પરમ ધર્મ છે, જે સત્પુરુષોમાં ગુપ્ત રહે છે. વિશુદ્ધોના ગર્ભસ્થાનમાં ધર્મનો મહાન નિયમ છે.
13.211.12
पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा ऋतुनित्योऽनसूयकः ।
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः ॥ १३.२११.१२ ॥
પંચયજ્ઞોથી જેનો આત્મા શુદ્ધ છે, ઋતુકર્મોમાં નિત્ય તત્પર, અસૂયા રહિત, દાંત, બ્રાહ્મણોનો સત્કાર કરનાર, સુઘડ ઘર ધરાવનાર.
13.211.13
चक्षुःश्रोत्रमनोजिह्वास्निग्धवर्णप्रदः सदा ।
अतिथ्यभ्यागतरतः शेषान्नकृतभोजनः ॥ १३.२११.१३ ॥
જે સદા આંખ, કાન, મન અને જીભને સુખ આપનારો, અતિથિઓ અને આવેલા અભ્યાગતોમાં રત રહેનારો, અને અતિથિઓએ જમ્યા પછી બાકી રહેલું અન્ન જ જમનારો છે.
13.211.14
पाद्यमर्घ्यं यथान्यायमासनं शयनं तथा ।
दीपं प्रतिश्रयं चैव यो ददाति स धार्मिकः ॥ १३.२११.१४ ॥
યથાન્યાય પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આસન, શય્યા, દીપ અને આશ્રય આપનાર તે જ ધાર્મિક છે.
13.211.15
प्रातरुत्थाय वै पश्चाद्भोजने तु निमन्त्रयेत् ।
सत्कृत्याऽनुव्रजेद्यश्च तस्य धर्मः सनातनः ॥ १३.२११.१५ ॥
સવારે ઊઠીને પછી ભોજન સમયે નિમંત્રણ આપવું; સત્કાર કરીને પાછળ જઈ વિદાય આપનારનો ધર્મ સનાતન છે.
13.211.16
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयते ।
तदहं कीर्तयिष्यामि त्रिवर्गेषु च यद्यथा ॥ १३.२११.१६ ॥
ગૃહસ્થો માટે પ્રવૃત્તિ-લક્ષણ ધર્મ વિધાન કરાયો છે. તેથી ત્રિવર્ગમાં જેમ છે તેમ હું વર્ણવીશ.
13.211.17
एकेनांशेन धर्मार्थः कर्तव्यो हितमिच्छता ।
एकेनांशेन कामार्थमेकमंशं विवर्धयेत् ॥ १३.२११.१७ ॥
હિત ઇચ્છનારે એક ભાગે ધર્માર્થ કરવો; એક ભાગે કામાર્થ માટે બીજો ભાગ વધારવો.
13.211.18
निवृत्तिलक्षणः पुण्यो धर्मो मोक्षो विधीयते ।
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि तां शृणुष्व समाहिता ॥ १३.२११.१८ ॥
નિવૃત્તિ-લક્ષણ પુણ્ય ધર્મ મોક્ષ માટે વિધાન કરાયો છે. તેનો આચાર હું કહીશ; એકાગ્ર થઈને સાંભળ.
13.211.19
सर्वभूतदया धर्मो निवृत्तेः परम सदा ।
बुभुक्षितं पिपासार्तमतिथिं श्रान्तमागतम्।
अर्चयन्ति वरारोहे तेषामपि फलं महत् ॥ १३.२११.१९ ॥
સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયા એ નિવૃત્તિનો પરમ ધર્મ છે, સદા. ભૂખ્યા, તરસ્યા, થાકીને આવેલા અતિથિનો જે સત્કાર કરે છે તેમને પણ મહાન ફળ મળે છે, હે સુંદર કટિવાળી.
13.211.20
पात्रमित्येव दातव्यं सर्वस्मै धर्मकाङ्क्षिभिः ।
आगमिष्यति यत्पात्रं तत्पात्रं तारयिष्यति ॥ १३.२११.२० ॥
ધર્મની ઇચ્છા રાખનારાઓએ દરેકને પાત્ર ગણીને જ દાન આપવું જોઈએ. જે પાત્ર આવશે, તે જ તારશે.
13.211.21
काले सम्प्राप्तमतिथिं भोक्तुकाममुपस्थितम् ।
यस्तं सम्भावयेत्तत्र व्यासोऽयं समुपस्थितः ॥ १३.२११.२१ ॥
યોગ્ય સમયે આવીને ભોજનની ઇચ્છાથી ઊભેલા અતિથિનો જે સત્કાર કરે છે, ત્યાં જાણે આ વ્યાસ જ ઉપસ્થિત થયા છે.
13.211.22
तस्य पूजां यथाशक्त्या सौम्यचित्तः प्रयोजयेत् ।
चित्तमूलो भवेद्धर्मो धर्ममूलं भवेद्यशः ॥ १३.२११.२२ ॥
તેની પૂજા યથાશક્તિ સૌમ્ય ચિત્તથી કરવી જોઈએ. ધર્મનું મૂળ ચિત્તમાં છે, અને યશનું મૂળ ધર્મમાં છે.
13.211.23
तस्मात्सौम्येन चित्तेन दातव्यं देवि सर्वथा ।
सौम्यचित्तस्तु यो दद्यात्तद्धि दानमनुत्तमम् ॥ १३.२११.२३ ॥
તેથી, હે દેવી, સૌમ્ય ચિત્તથી સર્વ રીતે દાન આપવું જોઈએ. સૌમ્ય ચિત્તથી જે દાન આપે છે, તે જ શ્રેષ્ઠ દાન છે.
13.211.24
यथाम्बुबिन्दुभिः सूक्ष्मैः पतद्भिर्मेदिनीतले ।
केदाराश्च तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ॥ १३.२११.२४ ॥
પૃથ્વી પર પડતા સૂક્ષ્મ જળબિંદુઓથી જેમ ખેતરો, તળાવો, સરોવરો અને નદીઓ (ભરાય છે),
13.211.25
तोयपूर्णानि दृश्यन्ते अप्रतर्क्योऽतिशोभने ।
अल्पमल्पमपि ह्येकं दीयमानं विवर्धते ॥ १३.२११.२५ ॥
પાણીથી ભરેલાં (તળાવો) દેખાય છે; હે અતિ સુંદર, (તેનું ફળ) અકલ્પ્ય છે. થોડું થોડું, એક એક કરીને આપેલું દાન પણ વધે છે.
13.211.26
पीडयाऽपि च भृत्यानां दानमेव विशिष्यते ।
पुत्रदारधनं धान्यं न मृताननुगच्छति ॥ १३.२११.२६ ॥
સેવકોને તકલીફમાં પણ આપેલું દાન જ શ્રેષ્ઠ છે. પુત્ર, પત્ની, ધન, ધાન્ય મૃતની પાછળ જતાં નથી.
13.211.27
श्रेयो दानं च भोगश्च धनं प्राप्य यशस्विनि ।
दानेन हि महाभागा भवन्ति मनुजाधिपाः ॥ १३.२११.२७ ॥
હે યશસ્વિની, ધન મેળવીને દાન અને ભોગ જ પરમ કલ્યાણ છે. દાનથી જ મહાભાગ્યશાળી મનુજાધિપતિઓ થાય છે.
13.211.28
नास्ति भूमौ दानसमं नास्ति दानसमो निधिः ।
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ॥ १३.२११.२८ ॥
પૃથ્વી પર દાનની બરાબરી કંઈ નથી; દાનની બરાબરીનો નિધિ નથી. સત્યથી ઊંચો ધર્મ નથી, અને અસત્યથી મોટું પાપ નથી.
13.211.29
आश्रमे यस्तु तप्येत तपो मूलफलाशनः ।
आदित्याभिमुखो भूत्वा जटावल्कलसंवृतः।
मण्डूकशायी हेमन्ते ग्रीष्मे पञ्चतपा भवेत् ॥ १३.२११.२९ ॥
આશ્રમમાં જે તપ કરે છે, મૂળ-ફળ ખાય છે, સૂર્ય સામે મુખ રાખીને, જટા અને વલ્કલ ધારણ કરીને, હેમંતમાં દેડકાની જેમ સૂએ છે અને ગ્રીષ્મમાં પંચતપા થાય છે.
13.211.30
सम्यक्तपश्चरन्तीह श्रद्दधाना वनाश्रमे ।
गृहाश्रमस्य ते देवि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ १३.२११.३० ॥
અહીં શ્રદ્ધાથી વનાશ્રમમાં સારી રીતે તપ કરનારા, હે દેવી, ગૃહસ્થાશ્રમની સોળમી કળાને પણ લાયક નથી.
13.211.31
गृहाश्रमस्य या चर्या व्रतानि नियमाश्च ये ।
तथा च देवताः पूज्याः सततं गृहमेधिना ॥ १३.२११.३१ ॥
ગૃહસ્થાશ્રમનું જે આચરણ, વ્રતો અને નિયમો છે, તેમ જ ગૃહસ્થે સદા દેવતાઓની પૂજા કરવી.
13.211.32
यद्यच्च परिहर्तव्यं गृहीणातिथिपर्वसु ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यमानं त्वया विभो ॥ १३.२११.३२ ॥
ગૃહસ્થે અતિથિ-દિવસો અને પર્વોમાં જે જે ત્યજવું જોઈએ, હે પ્રભુ, તે બધું તમારા મુખે સાંભળવા હું ઇચ્છું છું.
13.211.33
गृहाश्रमस्य यन्मूलं फलं धर्मोऽयमुत्तमम् ।
पादैश्चतुर्भिः सततं धर्मो यत्र प्रतिष्ठितः ॥ १३.२११.३३ ॥
ગૃહસ્થાશ્રમનું જે મૂળ અને ફળ છે, એ જ ઉત્તમ ધર્મ છે; જ્યાં ચાર પાદવાળો ધર્મ સદા પ્રતિષ્ઠિત છે.
13.211.34
सारभूतं वरारोहे दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ।
तदहं ते प्रवक्ष्यामि श्रूयतां धर्मचारिणि ॥ १३.२११.३४ ॥
હે વરારોહે, દહીંમાંથી કાઢેલા ઘી જેવું જે સાર છે, તે હું તને કહીશ; સાંભળ, હે ધર્મચારિણી.
13.211.35
दंपत्यलङ्करिष्णुश्च गृहदानरतिर्नरः ।
कलत्रसौख्यं विन्देत नास्ति तत्र विचारणा ॥ १३.२११.३५ ॥
દંપતીને શોભાવનાર અને ગૃહદાનમાં રત મનુષ્ય પત્નીનું સુખ પામે છે; આમાં સંશય નથી.
13.211.36
स्त्रियो वा पुरुषो वाऽपि दम्पतीन्पूजयन्ति ते ।
मनोभिलषितान्कामान्प्राप्नुवन्ति न संशयः ॥ १३.२११.३६ ॥
સ્ત્રી હો કે પુરુષ, જેઓ દંપતીની પૂજા કરે છે, તેઓ મનથી ઇચ્છેલી કામનાઓ પામે છે; એમાં સંશય નથી.
13.211.37
शुश्रूषन्ते ये पितरं मातरं च गृहाश्रमे ।
भर्तारं चैव या नारी अग्निहोत्रं च ये द्विजाः ॥ १३.२११.३७ ॥
ગૃહસ્થાશ્રમમાં જે પિતા અને માતાની સેવા કરે છે, જે સ્ત્રી પતિની સેવા કરે છે, અને જે દ્વિજો અગ્નિહોત્ર કરે છે,
13.211.38
तेषुतेषु च प्रीणन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
पितरः पितृलोकस्थाः स्वधर्मेण स रज्यते ॥ १३.२११.३८ ॥
તે તે કર્મો વડે ઇન્દ્રને આગળ રાખતા દેવો પ્રસન્ન થાય છે, અને પિતૃલોકમાં રહેલા પિતૃઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે; પોતાના ધર્મથી તે આનંદ પામે છે.
13.211.39
मातापितृवियुक्तानां का चर्या गृहमेधिनाम् ।
विधवानां च नारीणां भवानेव ब्रवीतु मे ॥ १३.२११.३९ ॥
માતા-પિતાથી વિખૂટા પડેલા ગૃહસ્થોનું આચરણ શું છે? અને વિધવા સ્ત્રીઓનું આચરણ શું છે? આપ જ મને કહો.
13.211.40
देवतातिथिशुश्रूषा गुरुवृद्धाभिवादनम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामलोभः सत्यसन्धता ॥ १३.२११.४० ॥
દેવતા અને અતિથિની સેવા; ગુરુ અને વૃદ્ધોને અભિવાદન; સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસા; લોભરહિતતા; સત્યમાં દૃઢતા.
13.211.41
ब्रह्मचर्यं शरण्यत्वाशौचं पूर्वाभिभाषणम् ।
कृतज्ञत्वमपैशुन्यं सततं धर्मशीलता ॥ १३.२११.४१ ॥
બ્રહ્મચર્ય; શરણાગતને આશ્રય; શૌચ; પહેલાં મીઠું બોલવું; કૃતજ્ઞતા; નિંદા ન કરવી; સતત ધર્મશીલતા.
13.211.42
दिने द्विरभिषेकं च पितृदैवतपूजनम् ।
गवाह्निकप्रदानं च संविभागोऽतिथिष्वपि ॥ १३.२११.४२ ॥
દિવસમાં બે વાર સ્નાન; પિતૃઓ અને દેવતાઓનું પૂજન; દરરોજ ગોદાન; અતિથિઓ સાથે પણ વહેંચવું.
13.211.43
दीपप्रतिश्रयं चैव दद्यात्पाद्यासनं तथा ।
पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा द्वादशेऽप्यष्टमेऽथवा।
तदुर्दशे पञ्चदशे ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥ १३.२११.४३ ॥
દીવો અને આશ્રય આપવો, તેમજ પાદ્ય અને આસન પણ આપવું. પાંચમા દિવસે, છઠ્ઠા કે બારમા દિવસે, અથવા આઠમા દિવસે, તે દસમા દિવસે કે પંદરમા દિવસે પણ હંમેશાં બ્રહ્મચારી રહેવું.
13.211.44
श्मश्रुकर्म शिरोभ्यङ्गमञ्जनं दन्तधावनम् ।
नैतेष्वहस्तु कुर्वीत तेषु लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ॥ १३.२११.४४ ॥
આ દિવસોમાં દાઢી કરાવવી, માથામાં તેલ ચોળવું, કાજળ લગાવવું, દાંત સાફ કરવા ન કરવા; કારણ કે તેમાં લક્ષ્મી પ્રતિષ્ઠિત છે.
13.211.45
व्रतोपवासनियमस्तपो दानं च शक्तितः ।
भरणं भृत्यवर्गस्य दीनानामनुकम्पनम् ॥ १३.२११.४५ ॥
વ્રત, ઉપવાસ અને નિયમ; તપ અને શક્તિ પ્રમાણે દાન; સેવકવર્ગનું ભરણપોષણ અને દીનો પર કરુણા.
13.211.46
परदारान्निवृत्तिश्च स्वदारेषु रतिः सदा ।
शरीरमेकं दंपत्योर्विधात्रा पूर्वनिर्मितम्।
तस्मात्स्वदारनिरतो ब्रह्मचारी विधीयते ॥ १३.२११.४६ ॥
પરસ્ત્રીથી નિવૃત્તિ અને સ્વપત્ની પર સદા પ્રીતિ; દંપતીનું શરીર એક છે, જે વિધાતાએ પહેલેથી રચ્યું છે. તેથી સ્વપત્નીમાં રત પુરુષને જ બ્રહ્મચારી કહેવાય છે.
13.211.47
शीलवृत्तविनीतस्य निगृहीतेन्द्रियस्य च ।
आर्जवे वर्तमानस्य सर्वभूतहितैषिणः ॥ १३.२११.४७ ॥
શીલ અને આચરણથી વિનીત, ઇન્દ્રિયોને નિગ્રહિત કરનાર, સરળતામાં સ્થિત, સર્વ ભૂતોના હિતની કામના કરનાર.
13.211.48
प्रियातिथेश्च क्षान्तस्य धर्मार्जितधनस्य च ।
गृहाश्रमपदस्थस्य किमन्यैः कृत्यमाश्रमैः ॥ १३.२११.४८ ॥
અતિથિપ્રિય, ક્ષમાશીલ, ધર્મથી કમાયેલું ધન ધરાવનાર અને ગૃહસ્થાશ્રમમાં સ્થિત વ્યક્તિને બીજા આશ્રમોથી શું કામ?
13.211.49
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ।
तथा गृहाश्रमं प्राप्य सर्वे जीवन्ति चाश्रमाः ॥ १३.२११.४९ ॥
જેમ માતાનો આશ્રય લઈને સર્વ જીવો જીવે છે, તેમ ગૃહસ્થાશ્રમ પામીને સર્વ આશ્રમો જીવે છે.
13.211.50
राजानः सर्वपाषण्डाः सर्वे रङ्गोपजीविनः ।
व्यालग्रहाश्च डम्याश्च चोरा राजभटास्तथा ॥ १३.२११.५० ॥
રાજાઓ, સર્વ પાખંડીઓ, રંગમંચ પર આજીવિકા કરનારા, સર્પગ્રાહીઓ અને ડંબ (નટો), ચોરો તથા રાજસૈનિકો પણ એમ જ.
13.211.51
सविद्याः सर्वजीवज्ञाः सर्वे वै विचिकित्सकाः ।
दूराध्वानं प्रपन्नाश्च क्षीणपथ्योदना नराः।
एते चान्ये च बहवस्तर्कयन्ति गृहाश्रमम् ॥ १३.२११.५१ ॥
વિદ્યાસંપન્ન, સર્વ જીવોના જાણકાર, સંશયાળુ, લાંબો માર્ગ કાપેલા અને પથ્ય-અન્ન ખૂટી ગયેલા મનુષ્યો—આ અને બીજા ઘણા ગૃહાશ્રમનો વિચાર કરે છે.
13.211.52
मार्जारा मूषिकाः श्वानः सूकराश्च शुकास्तथा ।
कपोतका कावटकाः सरीसृपनिषेवणाः।
अरण्यवासिनश्चान्ये सङ्घा ये मृगपक्षिणाम् ॥ १३.२११.५२ ॥
બિલાડીઓ, ઉંદરો, કૂતરાં, ભૂંડ અને પોપટ, કબૂતરો, કાવટકો, સરીસૃપ ખાનારા, અરણ્યવાસી અને મૃગ-પક્ષીઓના અન્ય સમૂહ—આ પણ.
13.211.53
एवं बहुविधा देवि लोकेऽस्मिन्सचराचराः ।
गृहे क्षेत्रे बिले चैव शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १३.२११.५३ ॥
હે દેવી, આ પ્રમાણે આ લોકમાં ચર-અચર અનેક પ્રકારના જીવો ઘરમાં, ખેતરમાં અને દરમાં સેંકડો તથા હજારોની સંખ્યામાં છે.
13.211.54
गृहस्थेन कृतं कर्म सर्वैस्तैरिह भुज्यते ।
उपयुक्तं च यत्तेषां मतिमान्नानुशोचति ॥ १३.२११.५४ ॥
ગૃહસ્થે કરેલું કર્મ તે સર્વ અહીં ભોગવે છે; તેમના દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલા માટે બુદ્ધિમાન શોક કરતો નથી.
13.211.55
धर्म इत्येव सह्कल्प्य यस्तु तस्य फलं शृणु ।
सर्वयज्ञप्रणीतस्य हयमेधेन यत्फलम्।
वर्षे स द्वादशे देवि फलेनैतेन युज्यते ॥ १३.२११.५५ ॥
ધર્મ માનીને જે આ સંકલ્પ કરે છે તેનું ફળ સાંભળ. સર્વ યજ્ઞો કરનારને અશ્વમેધથી જે ફળ મળે, હે દેવી, બારમા વર્ષે તે આ ફળથી યુક્ત થાય છે.
13.211.56
आशापाशविमोक्षं च विधिधर्ममनुत्तमम् ।
वृक्षमूलचरो नित्यं शून्यागारिनिवेशनमम् ॥ १३.२११.५६ ॥
આશાપાશથી મુક્તિ અને વિધિપ્રમાણેનો શ્રેષ્ઠ ધર્મ. જે સદા વૃક્ષમૂળે વિચરે છે અને ખાલી ઘરમાં નિવાસ કરે છે.
13.211.57
नदीपुलिनशायी च नदीतीरमनुव्रजन् ।
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यः स्नेहबन्धेन वै द्विजः। ॥ १३.२११.५७ ॥
નદીના રેતાળ પટ પર સૂનારો અને નદીકિનારે ફરનારો, સર્વ આસક્તિઓ અને સ્નેહબંધનથી મુક્ત દ્વિજ.
13.211.58
आत्मन्येवात्मना भावं समायोज्येह तेन वै ।
आत्मभूतो यताहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा ॥ १३.२११.५८ ॥
અહીં આત્મામાં જ આત્મા દ્વારા ભાવને જોડીને, તેનાથી આત્મસ્વરૂપ બનીને, આહારમાં સંયમી રહીને, મોક્ષદૃષ્ટિથી કરેલા કર્મ વડે.
13.211.59
पवित्रनित्यो युक्तश्च तस्य धर्मःक सनातनः ।
नैकत्र रमते सक्तो न चैकग्रामगोचरः।
युक्तोऽप्यटति यो युक्तो न चैकपुलिनाश्रयः ॥ १३.२११.५९ ॥
જે સદા પવિત્ર અને સંયમી છે, તેનો ધર્મ સનાતન છે. તે એક સ્થળે આસક્ત થઈને રમતો નથી, એક જ ગામમાં વિચરતો પણ નથી. સંયમી હોવા છતાં તે ભટકે છે; એક જ રેતાળ પટનો આશ્રય લેતો નથી.
13.211.60
एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथे स्थितः ॥ १३.२११.६० ॥
આ મોક્ષ જાણનારાઓનો ધર્મ છે; વેદમાં કહેલો, સત્પથ પર સ્થિત.