महाभारत · अध्याय 13.211
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.211.1
उक्तस्त्वया त्रिवर्गस्य धर्मश्च परमः शुभः ।
सर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तं ब्रवीतु मे। ॥ १३.२११.१ ॥
तुम्ही त्रिवर्गाचा परम आणि शुभ धर्म सांगितला. हे भगवन्, जो सर्वव्यापी धर्म आहे तो मला सांगा.
13.211.2
ब्रह्मणा लोकसंसारे सृष्टा धात्रा गुणार्थिना ।
लोकांस्तारयितुं युक्ता मर्त्येषु क्षितिदेवताः ॥ १३.२११.२ ॥
लोकसंसारात ब्रह्मदेवाने, गुणांची इच्छा करणाऱ्या धात्याने, लोकांना तारण्यासाठी मर्त्यांमध्ये योग्य क्षितिदेवता (ब्राह्मण) निर्माण केले.
13.211.3
तेषु तावत्प्रवक्ष्यामि धर्मं शुभफलोदयम् ।
ब्राह्मणेष्वभयो धर्मः परमः शुभलक्षणः ॥ १३.२११.३ ॥
त्यांच्यात प्रथम शुभफल देणारा धर्म मी सांगेन. ब्राह्मणांमध्ये अभय हाच शुभलक्षणी परम धर्म आहे.
13.211.4
इमे च धर्मा लोकानां पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा ।
पृथिव्यां सद्द्विजैर्नित्यं कीर्त्यमानं निबोध मे ॥ १३.२११.४ ॥
लोकांचे हे धर्म पूर्वी स्वयंभू (ब्रह्मदेवाने) निर्माण केले. पृथ्वीवर सद्द्विज नेहमी यांचे कीर्तन करतात; ते माझ्याकडून समजून घ्या.
13.211.5
स्वदारनिरतिर्धर्मो नित्यं जप्यं तथैव च ।
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम् ॥ १३.२११.५ ॥
आपल्या पत्नीविषयी निष्ठा हा धर्म आहे; तसेच नित्य जपही. त्रिवर्गासाठी सर्वांचा अतिथिसत्कार यथाशक्ती दिवसरात्र करावा.
13.211.6
शूद्रो धर्मपरो नित्यं शुश्रूषानिरतो भवेत् ॥ १३.२११.६ ॥
शूद्राने नेहमी धर्मपरायण आणि सेवेत तत्पर असावे.
13.211.7
त्रैविद्यो ब्राह्मणो वृद्धो न चाध्ययनजीवकः ।
त्रिवर्गस्य व्यतिक्रान्तं तस्य धर्मः सनातनः ॥ १३.२११.७ ॥
तीन वेदांचा जाणकार, वृद्ध ब्राह्मण, जो अध्ययनावर उपजीविका करीत नाही, तो त्रिवर्गाच्या पलीकडे जातो; त्याचा धर्म सनातन आहे.
13.211.8
षट् कर्माणि च प्रोक्तानि सृष्टानि ब्रह्मणा पुरा ।
धर्मिष्ठानि वरिष्ठानि तानितानि शृणूत्तमे ॥ १३.२११.८ ॥
सहा कर्मे सांगितली आहेत, पूर्वी ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेली. ती अत्यंत धर्मिष्ठ आणि श्रेष्ठ आहेत; हे उत्तमे, ती ऐक.
13.211.9
यजनं याजनं चैव दानं पात्रे प्रतिग्रहः ।
अध्यापनमध्ययनं षट्कर्मा धर्मभागृजुः ॥ १३.२११.९ ॥
यजन, याजन, दान, सत्पात्री प्रतिग्रह, अध्यापन, अध्ययन — हे सहा कर्म; सरळ पुरुष धर्माचा भागी होतो.
13.211.10
नित्यः स्वाध्यायतो धर्मः नित्ययज्ञः सनातनः ।
दानं प्रशंसते नित्यं ब्राह्मणेषु त्रिकर्मसु ॥ १३.२११.१० ॥
स्वाध्यायाने नित्य धर्म होतो; नित्य यज्ञ सनातन आहे. या तीन कर्मांमध्ये ब्राह्मणांना दिलेले दान नेहमी प्रशंसिले जाते.
13.211.11
अयमेव परो धर्मः संवृतः सत्सु विद्यते ।
गर्भस्थाने विशुद्धानां धर्मस्य नियमो महान् ॥ १३.२११.११ ॥
हाच परम धर्म आहे, जो सत्पुरुषांमध्ये गुप्त आहे. विशुद्धांच्या गर्भस्थानी धर्माचा मोठा नियम आहे.
13.211.12
पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा ऋतुनित्योऽनसूयकः ।
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः ॥ १३.२११.१२ ॥
पंचयज्ञांनी ज्याचा आत्मा शुद्ध झाला आहे, ऋतुकर्मांत नित्य तत्पर, असूयारहित, संयमी, ब्राह्मणांचा सत्कार करणारा, चांगले झाडलोटलेले घर असलेला.
13.211.13
चक्षुःश्रोत्रमनोजिह्वास्निग्धवर्णप्रदः सदा ।
अतिथ्यभ्यागतरतः शेषान्नकृतभोजनः ॥ १३.२११.१३ ॥
जो सदैव डोळे, कान, मन आणि जिभेला सुख देणारा, अतिथी व आलेल्या अभ्यागतांमध्ये रमणारा, आणि अतिथींनी जेवल्यानंतर उरलेले अन्नच जेवणारा असतो.
13.211.14
पाद्यमर्घ्यं यथान्यायमासनं शयनं तथा ।
दीपं प्रतिश्रयं चैव यो ददाति स धार्मिकः ॥ १३.२११.१४ ॥
यथान्याय पाद्य, अर्घ्य, आसन, शय्या, दीप आणि निवारा देणारा तोच धार्मिक होय.
13.211.15
प्रातरुत्थाय वै पश्चाद्भोजने तु निमन्त्रयेत् ।
सत्कृत्याऽनुव्रजेद्यश्च तस्य धर्मः सनातनः ॥ १३.२११.१५ ॥
प्रातःकाळी उठून नंतर भोजनवेळी निमंत्रण द्यावे; सत्कार करून मागे जाऊन पोहोचवणाऱ्याचा धर्म सनातन आहे.
13.211.16
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयते ।
तदहं कीर्तयिष्यामि त्रिवर्गेषु च यद्यथा ॥ १३.२११.१६ ॥
गृहस्थांसाठी प्रवृत्तिलक्षण धर्म विहित आहे. म्हणून त्रिवर्गात जसा आहे तसा मी वर्णन करीन.
13.211.17
एकेनांशेन धर्मार्थः कर्तव्यो हितमिच्छता ।
एकेनांशेन कामार्थमेकमंशं विवर्धयेत् ॥ १३.२११.१७ ॥
हित इच्छिणाऱ्याने एका भागाने धर्मार्थ करावा; एका भागाने कामार्थासाठी आणखी एक भाग वाढवावा.
13.211.18
निवृत्तिलक्षणः पुण्यो धर्मो मोक्षो विधीयते ।
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि तां शृणुष्व समाहिता ॥ १३.२११.१८ ॥
निवृत्तिलक्षण पुण्य धर्म मोक्षासाठी विहित आहे. त्याचे आचरण मी सांगेन; एकाग्र चित्ताने ऐक.
13.211.19
सर्वभूतदया धर्मो निवृत्तेः परम सदा ।
बुभुक्षितं पिपासार्तमतिथिं श्रान्तमागतम्।
अर्चयन्ति वरारोहे तेषामपि फलं महत् ॥ १३.२११.१९ ॥
सर्व भूतांवर दया हाच निवृत्तीचा परम धर्म आहे, सदैव. भुकेला, तहानलेला, थकून आलेल्या अतिथीची जे पूजा करतात, त्यांनाही मोठे फळ मिळते, हे सुंदर कटीवाली.
13.211.20
पात्रमित्येव दातव्यं सर्वस्मै धर्मकाङ्क्षिभिः ।
आगमिष्यति यत्पात्रं तत्पात्रं तारयिष्यति ॥ १३.२११.२० ॥
धर्माची इच्छा करणाऱ्यांनी प्रत्येकाला पात्र मानूनच दान द्यावे. जे पात्र येईल, तेच तारील.
13.211.21
काले सम्प्राप्तमतिथिं भोक्तुकाममुपस्थितम् ।
यस्तं सम्भावयेत्तत्र व्यासोऽयं समुपस्थितः ॥ १३.२११.२१ ॥
योग्य वेळी येऊन भोजनाची इच्छा करून उभ्या असलेल्या अतिथीचा जो सत्कार करतो, तिथे हे व्यासच उपस्थित झाले आहेत.
13.211.22
तस्य पूजां यथाशक्त्या सौम्यचित्तः प्रयोजयेत् ।
चित्तमूलो भवेद्धर्मो धर्ममूलं भवेद्यशः ॥ १३.२११.२२ ॥
त्याची पूजा यथाशक्ती सौम्य चित्ताने करावी. धर्माचे मूळ चित्तात असते, आणि यशाचे मूळ धर्मात असते.
13.211.23
तस्मात्सौम्येन चित्तेन दातव्यं देवि सर्वथा ।
सौम्यचित्तस्तु यो दद्यात्तद्धि दानमनुत्तमम् ॥ १३.२११.२३ ॥
म्हणून, हे देवी, सौम्य चित्ताने सर्व प्रकारे दान द्यावे. सौम्य चित्ताने जो दान देतो, तेच सर्वोत्तम दान होय.
13.211.24
यथाम्बुबिन्दुभिः सूक्ष्मैः पतद्भिर्मेदिनीतले ।
केदाराश्च तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ॥ १३.२११.२४ ॥
पृथ्वीवर पडणाऱ्या सूक्ष्म जलबिंदूंनी जसे शेत, तळी, सरोवरे आणि नद्या (भरतात),
13.211.25
तोयपूर्णानि दृश्यन्ते अप्रतर्क्योऽतिशोभने ।
अल्पमल्पमपि ह्येकं दीयमानं विवर्धते ॥ १३.२११.२५ ॥
पाण्याने भरलेले (तलाव) दिसतात; हे अतिसुंदरी, (त्याचे फळ) अतर्क्य आहे. थोडे थोडे, एक एक करून दिलेले दानही वाढते.
13.211.26
पीडयाऽपि च भृत्यानां दानमेव विशिष्यते ।
पुत्रदारधनं धान्यं न मृताननुगच्छति ॥ १३.२११.२६ ॥
सेवकांना कष्टातही दिलेले दानच श्रेष्ठ ठरते. पुत्र, पत्नी, धन, धान्य मृताच्या मागे जात नाहीत.
13.211.27
श्रेयो दानं च भोगश्च धनं प्राप्य यशस्विनि ।
दानेन हि महाभागा भवन्ति मनुजाधिपाः ॥ १३.२११.२७ ॥
हे यशस्विनी, धन मिळवून दान आणि भोग हेच परम कल्याण आहे. दानानेच महाभाग्यवान मनुजाधिप होतात.
13.211.28
नास्ति भूमौ दानसमं नास्ति दानसमो निधिः ।
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ॥ १३.२११.२८ ॥
पृथ्वीवर दानाच्या बरोबरीचे काही नाही; दानाच्या बरोबरीचा निधी नाही. सत्यापेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही, आणि असत्यापेक्षा मोठे पाप नाही.
13.211.29
आश्रमे यस्तु तप्येत तपो मूलफलाशनः ।
आदित्याभिमुखो भूत्वा जटावल्कलसंवृतः।
मण्डूकशायी हेमन्ते ग्रीष्मे पञ्चतपा भवेत् ॥ १३.२११.२९ ॥
आश्रमात जो तप करतो, मूळे-फळे खातो, सूर्याकडे तोंड करून, जटा व वल्कल धारण करून, हेमंतात बेडकासारखा झोपतो आणि ग्रीष्मात पंचतपा होतो.
13.211.30
सम्यक्तपश्चरन्तीह श्रद्दधाना वनाश्रमे ।
गृहाश्रमस्य ते देवि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ १३.२११.३० ॥
येथे श्रद्धेने वनाश्रमात जे उत्तम तप करतात, हे देवी, ते गृहस्थाश्रमाच्या सोळाव्या कलेलाही पात्र नाहीत.
13.211.31
गृहाश्रमस्य या चर्या व्रतानि नियमाश्च ये ।
तथा च देवताः पूज्याः सततं गृहमेधिना ॥ १३.२११.३१ ॥
गृहस्थाश्रमातील जे आचरण, व्रते आणि नियम आहेत, तसेच गृहस्थाने सतत देवतांची पूजा करावी.
13.211.32
यद्यच्च परिहर्तव्यं गृहीणातिथिपर्वसु ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यमानं त्वया विभो ॥ १३.२११.३२ ॥
गृहस्थाने अतिथी-दिवसांत आणि सणांत जे जे टाळावे, ते सर्व, हे प्रभो, तू सांगितलेले मला ऐकावयाचे आहे.
13.211.33
गृहाश्रमस्य यन्मूलं फलं धर्मोऽयमुत्तमम् ।
पादैश्चतुर्भिः सततं धर्मो यत्र प्रतिष्ठितः ॥ १३.२११.३३ ॥
गृहस्थाश्रमाचे जे मूळ व फळ आहे, हाच उत्तम धर्म आहे; जिथे चार पादांचा धर्म सतत प्रतिष्ठित आहे.
13.211.34
सारभूतं वरारोहे दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ।
तदहं ते प्रवक्ष्यामि श्रूयतां धर्मचारिणि ॥ १३.२११.३४ ॥
हे वरारोहे, दह्यातून काढलेल्या तुपाप्रमाणे जे सार आहे, ते मी तुला सांगतो; ऐक, हे धर्मचारिणी.
13.211.35
दंपत्यलङ्करिष्णुश्च गृहदानरतिर्नरः ।
कलत्रसौख्यं विन्देत नास्ति तत्र विचारणा ॥ १३.२११.३५ ॥
दांपत्याला शोभवणारा आणि गृहदानात रमणारा मनुष्य पत्नीचे सौख्य मिळवतो; यात शंका नाही.
13.211.36
स्त्रियो वा पुरुषो वाऽपि दम्पतीन्पूजयन्ति ते ।
मनोभिलषितान्कामान्प्राप्नुवन्ति न संशयः ॥ १३.२११.३६ ॥
स्त्री असो वा पुरुष, जे दांपत्याची पूजा करतात, ते मनाने इच्छिलेल्या कामना प्राप्त करतात; यात संशय नाही.
13.211.37
शुश्रूषन्ते ये पितरं मातरं च गृहाश्रमे ।
भर्तारं चैव या नारी अग्निहोत्रं च ये द्विजाः ॥ १३.२११.३७ ॥
गृहस्थाश्रमात जे पिता आणि माता यांची सेवा करतात, जी स्त्री पतीची सेवा करते, आणि जे द्विज अग्निहोत्र करतात,
13.211.38
तेषुतेषु च प्रीणन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
पितरः पितृलोकस्थाः स्वधर्मेण स रज्यते ॥ १३.२११.३८ ॥
त्या त्या कर्मांनी इंद्रप्रमुख देव प्रसन्न होतात, पितृलोकातील पितरही प्रसन्न होतात; स्वधर्माने तो आनंदित होतो.
13.211.39
मातापितृवियुक्तानां का चर्या गृहमेधिनाम् ।
विधवानां च नारीणां भवानेव ब्रवीतु मे ॥ १३.२११.३९ ॥
माता-पित्यांपासून विलग झालेल्या गृहस्थांचे आचरण काय? आणि विधवा स्त्रियांचे आचरण काय? आपणच मला सांगावे.
13.211.40
देवतातिथिशुश्रूषा गुरुवृद्धाभिवादनम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामलोभः सत्यसन्धता ॥ १३.२११.४० ॥
देव आणि अतिथी यांची सेवा; गुरू आणि वृद्धांना अभिवादन; सर्व प्राण्यांप्रती अहिंसा; अलोभ; सत्यात दृढता.
13.211.41
ब्रह्मचर्यं शरण्यत्वाशौचं पूर्वाभिभाषणम् ।
कृतज्ञत्वमपैशुन्यं सततं धर्मशीलता ॥ १३.२११.४१ ॥
ब्रह्मचर्य; शरणागताला आश्रय; शौच; आधी प्रिय बोलणे; कृतज्ञता; चहाडी न करणे; सतत धर्मशीलता.
13.211.42
दिने द्विरभिषेकं च पितृदैवतपूजनम् ।
गवाह्निकप्रदानं च संविभागोऽतिथिष्वपि ॥ १३.२११.४२ ॥
दिवसातून दोनदा स्नान; पितर व देवता यांचे पूजन; दररोज गोदान; अतिथींसोबतही वाटून घेणे.
13.211.43
दीपप्रतिश्रयं चैव दद्यात्पाद्यासनं तथा ।
पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा द्वादशेऽप्यष्टमेऽथवा।
तदुर्दशे पञ्चदशे ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥ १३.२११.४३ ॥
दिवा व निवारा द्यावा, तसेच पाद्य व आसनही द्यावे. पाचव्या दिवशी, सहाव्या किंवा बाराव्या दिवशी, अथवा आठव्या दिवशी, त्या दहाव्या दिवशी किंवा पंधराव्या दिवशीही ब्रह्मचारी सदा असावे.
13.211.44
श्मश्रुकर्म शिरोभ्यङ्गमञ्जनं दन्तधावनम् ।
नैतेष्वहस्तु कुर्वीत तेषु लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ॥ १३.२११.४४ ॥
या दिवसांत दाढी करणे, डोक्याला तेल लावणे, अंजन घालणे, दात घासणे करू नये; कारण त्यांमध्ये लक्ष्मी प्रतिष्ठित आहे.
13.211.45
व्रतोपवासनियमस्तपो दानं च शक्तितः ।
भरणं भृत्यवर्गस्य दीनानामनुकम्पनम् ॥ १३.२११.४५ ॥
व्रत, उपवास आणि नियम; तप आणि यथाशक्ती दान; सेवकवर्गाचे पालन-पोषण आणि दीनांवर अनुकंपा.
13.211.46
परदारान्निवृत्तिश्च स्वदारेषु रतिः सदा ।
शरीरमेकं दंपत्योर्विधात्रा पूर्वनिर्मितम्।
तस्मात्स्वदारनिरतो ब्रह्मचारी विधीयते ॥ १३.२११.४६ ॥
परस्त्रीपासून निवृत्ती आणि स्वपत्नीवर सदा प्रेम; पती-पत्नीचे शरीर एकच आहे, ते विधात्याने पूर्वीच निर्माण केले आहे. म्हणून स्वपत्नीत रत असलेला पुरुष ब्रह्मचारी मानला जातो.
13.211.47
शीलवृत्तविनीतस्य निगृहीतेन्द्रियस्य च ।
आर्जवे वर्तमानस्य सर्वभूतहितैषिणः ॥ १३.२११.४७ ॥
शील आणि आचरणाने विनीत, इंद्रिये निग्रहित केलेला, सरळपणात स्थिर, सर्व प्राण्यांच्या हिताची इच्छा करणारा.
13.211.48
प्रियातिथेश्च क्षान्तस्य धर्मार्जितधनस्य च ।
गृहाश्रमपदस्थस्य किमन्यैः कृत्यमाश्रमैः ॥ १३.२११.४८ ॥
अतिथिप्रिय, क्षमाशील, धर्माने मिळवलेले धन असलेला आणि गृहस्थाश्रमात स्थित असलेल्याला इतर आश्रमांचे काय कर्तव्य?
13.211.49
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ।
तथा गृहाश्रमं प्राप्य सर्वे जीवन्ति चाश्रमाः ॥ १३.२११.४९ ॥
जसे मातेचा आश्रय घेऊन सर्व प्राणी जगतात, तसेच गृहस्थाश्रम प्राप्त करून सर्व आश्रम जगतात.
13.211.50
राजानः सर्वपाषण्डाः सर्वे रङ्गोपजीविनः ।
व्यालग्रहाश्च डम्याश्च चोरा राजभटास्तथा ॥ १३.२११.५० ॥
राजे, सर्व पाखंडी, रंगमंचावर उपजीविका करणारे, सर्पग्राही व डंब (नट), चोर आणि राजसैनिक हेही तसेच.
13.211.51
सविद्याः सर्वजीवज्ञाः सर्वे वै विचिकित्सकाः ।
दूराध्वानं प्रपन्नाश्च क्षीणपथ्योदना नराः।
एते चान्ये च बहवस्तर्कयन्ति गृहाश्रमम् ॥ १३.२११.५१ ॥
विद्यासंपन्न, सर्व जीवांचे जाणकार, संशयी, लांब मार्ग चालून आलेले आणि पथ्य-अन्न संपलेले मनुष्य—हे व इतर पुष्कळ जण गृहस्थाश्रमाचा विचार करतात.
13.211.52
मार्जारा मूषिकाः श्वानः सूकराश्च शुकास्तथा ।
कपोतका कावटकाः सरीसृपनिषेवणाः।
अरण्यवासिनश्चान्ये सङ्घा ये मृगपक्षिणाम् ॥ १३.२११.५२ ॥
मांजरे, उंदीर, कुत्रे, डुकरे आणि पोपट, कबुतरे, कावटक, सरपटणाऱ्या प्राण्यांवर जगणारे, अरण्यात राहणारे आणि मृग-पक्ष्यांचे इतर समूह—हेही.
13.211.53
एवं बहुविधा देवि लोकेऽस्मिन्सचराचराः ।
गृहे क्षेत्रे बिले चैव शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १३.२११.५३ ॥
हे देवि, याप्रमाणे या लोकात चर-अचर अनेक प्रकारचे प्राणी घरात, शेतात आणि बिळात शेकडो व हजारोंच्या संख्येने आहेत.
13.211.54
गृहस्थेन कृतं कर्म सर्वैस्तैरिह भुज्यते ।
उपयुक्तं च यत्तेषां मतिमान्नानुशोचति ॥ १३.२११.५४ ॥
गृहस्थाने केलेले कर्म ते सर्व येथे भोगतात; त्यांनी उपयोगात आणलेल्याबद्दल बुद्धिमान शोक करत नाही.
13.211.55
धर्म इत्येव सह्कल्प्य यस्तु तस्य फलं शृणु ।
सर्वयज्ञप्रणीतस्य हयमेधेन यत्फलम्।
वर्षे स द्वादशे देवि फलेनैतेन युज्यते ॥ १३.२११.५५ ॥
धर्म म्हणून निश्चय करून जो हे स्वीकारतो त्याचे फल ऐक. सर्व यज्ञ पार पाडणाऱ्याला अश्वमेधाने जे फल मिळते, हे देवी, बाराव्या वर्षी तो या फलाने युक्त होतो.
13.211.56
आशापाशविमोक्षं च विधिधर्ममनुत्तमम् ।
वृक्षमूलचरो नित्यं शून्यागारिनिवेशनमम् ॥ १३.२११.५६ ॥
आशापाशातून मुक्ती आणि विधिप्रमाणे श्रेष्ठ धर्म. जो नेहमी वृक्षमूळाशी फिरतो आणि ओसाड घरात राहतो.
13.211.57
नदीपुलिनशायी च नदीतीरमनुव्रजन् ।
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यः स्नेहबन्धेन वै द्विजः। ॥ १३.२११.५७ ॥
नदीच्या वाळूच्या पुळणीवर झोपणारा आणि नदीकिनारी फिरणारा, सर्व आसक्तींतून आणि स्नेहबंधनातून मुक्त झालेला द्विज.
13.211.58
आत्मन्येवात्मना भावं समायोज्येह तेन वै ।
आत्मभूतो यताहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा ॥ १३.२११.५८ ॥
येथे आत्म्यातच आत्म्याने भाव जोडून, त्यानेच आत्मस्वरूप होऊन, आहारात संयमी राहून, मोक्षदृष्टीने केलेल्या कर्माने.
13.211.59
पवित्रनित्यो युक्तश्च तस्य धर्मःक सनातनः ।
नैकत्र रमते सक्तो न चैकग्रामगोचरः।
युक्तोऽप्यटति यो युक्तो न चैकपुलिनाश्रयः ॥ १३.२११.५९ ॥
जो नेहमी पवित्र व संयमी आहे, त्याचा धर्म सनातन आहे. तो एका ठिकाणी आसक्त होऊन रमत नाही, एकाच गावात फिरतही नाही. संयमी असूनही तो भटकतो; एकाच वाळूच्या पुळणीचा आश्रय घेत नाही.
13.211.60
एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथे स्थितः ॥ १३.२११.६० ॥
हाच मोक्ष जाणणाऱ्यांचा धर्म आहे; वेदात सांगितलेला, सत्पथावर स्थिर.