મહાભારત · અધ્યાય 13.213
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.213.1
देवदेव महादेव सर्वदेवनमस्कृत ।
यानि धर्मरहस्यानि श्रोतुमिच्छामि तान्यहम् ॥ १३.२१३.१ ॥
હે દેવોના દેવ, મહાદેવ, સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત! ધર્મનાં જે રહસ્યો છે, તે હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
13.213.2
रहस्यं श्रूयतां देवि मानुषाणां सुखावहम् ।
नपुंसकेषु वन्ध्यासु वियोनौ पृथिवीतले ॥ १३.२१३.२ ॥
હે દેવી, મનુષ્યોને સુખ આપનારું રહસ્ય સાંભળ: નપુંસકોમાં, વાંઝણીઓમાં, અયોનિમાં, પૃથ્વીતલ પર.
13.213.3
उत्सर्गो रेतसस्तेषु न कार्यो धर्मकाङ्क्षिभिः ।
एतेषु बीजं प्रक्षिप्तं न च रोहति वै प्रिये ॥ १३.२१३.३ ॥
ધર્મની ઇચ્છા રાખનારાઓએ તેમનામાં વીર્યત્યાગ ન કરવો. પ્રિયે, આમાં નાખેલું બીજ ખરેખર ઊગતું નથી.
13.213.4
यत्र वा तत्र वा बीजं धर्मार्थीं नोत्सृजेत्पुनः ।
नरो बीजविनाशेन लिप्यते ब्रह्महत्यया ॥ १३.२१३.४ ॥
ક્યાંય પણ, કંઈ પણ ધર્માર્થી ફરી બીજનો ત્યાગ ન કરે. બીજનાશથી મનુષ્ય બ્રહ્મહત્યાના પાપથી લેપાય છે.
13.213.5
अहिंसा परमो धर्म अहिंसा परमं सुखम् ।
अहिंसा धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु परमं पदम् ॥ १३.२१३.५ ॥
અહિંસા પરમ ધર્મ છે, અહિંસા પરમ સુખ છે. ધર્મશાસ્ત્રોમાં સર્વમાં અહિંસા પરમ પદ છે.
13.213.6
देवतातिथिशुश्रूषा सततं धर्मशीलता ।
वेदाध्ययनयज्ञाश्च तपो दानं दमस्तथा ॥ १३.२१३.६ ॥
દેવો અને અતિથિઓની સેવા, સતત ધર્મશીલતા, વેદાધ્યયન અને યજ્ઞો, તપ, દાન અને દમ પણ.
13.213.7
आचार्यगुरुशुश्रूषा तीर्थाभिगमनं तथा ।
अहिंसाया वरारोहे कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ १३.२१३.७ ॥
આચાર્ય અને ગુરુની સેવા, તીર્થયાત્રા તથા અહિંસા — હે સુંદર કટિવાળી, આ બધાં તેની સોળમી કલાને પણ લાયક નથી.
13.213.8
एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातं परमार्चितम् ॥ १३.२१३.८ ॥
આ તને પરમ ગુહ્ય અને અત્યંત પૂજનીય કહેવામાં આવ્યું છે.
13.213.9
यद्यधर्मस्तु हिंसायां किमर्थममरोत्तम ।
यज्ञेषु पशुबन्धेषु हन्यन्ते पशवो द्विजैः ॥ १३.२१३.९ ॥
જો હિંસામાં અધર્મ હોય તો, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, યજ્ઞોમાં પશુઓને બાંધીને દ્વિજો શા માટે તેમને મારે છે?
13.213.10
कथं च भगवन्भूयो हिंसमाना नराधिपाः ।
स्वर्गं सुदुर्गमं यान्ति तदा स्म रिपुसूदन ॥ १३.२१३.१० ॥
હે ભગવાન, હે શત્રુસંહારક, હિંસા કરનારા રાજાઓ અત્યંત દુર્ગમ સ્વર્ગે કેવી રીતે પહોંચે છે?
13.213.11
यस्यैव गोसहस्राणि विंशतिः स्वादिकानि तु ।
अहन्यहनि हन्यन्ते द्विजानां मांसकारणात् ॥ १३.२१३.११ ॥
જેની વીસ હજાર ગાયો સ્વાદિષ્ટ માંસ માટે દરરોજ દ્વિજો માટે મારવામાં આવતી હતી,
13.213.12
समांसं तु स दत्त्वाऽन्नं रन्तिदेवो नराधिपः ।
कथं स्वर्गमनुप्राप्तः परं कौतूहलं हि मे ॥ १३.२१३.१२ ॥
રાજા રન્તિદેવે માંસ સહિત અન્નનું દાન કર્યું, તો તે સ્વર્ગે કેવી રીતે પહોંચ્યો? આ જાણવાની મને મોટી ઉત્સુકતા છે.
13.213.13
किन्तु धर्मं न शृण्वन्ति न श्रद्दधति वा श्रुतम् ।
मृयां वै विनिर्गत्य मृगान्हन्ति नराधिपाः ॥ १३.२१३.१३ ॥
પણ તેઓ ધર્મ સાંભળતા નથી, સાંભળેલા પર શ્રદ્ધા રાખતા નથી; રાજાઓ શિકાર માટે નીકળીને હરણોને મારે છે.
13.213.14
एतत्सर्वं विशेषेण विस्तरेण वृषध्वज ।
श्रोतुमिच्छामि सर्वज्ञ तत्त्वमद्य ममोच्यताम् ॥ १३.२१३.१४ ॥
હે વૃષધ્વજ, હું આ બધું વિશેષ રીતે અને વિસ્તારથી સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે સર્વજ્ઞ, આજે મને તેનું તત્ત્વ કહો.
13.213.15
बहुमान्यमिदं देवि नास्ति कश्चिदहिंसकः ।
श्रूयतां कारणं चात्र यथाऽनेकविधं भवेत् ॥ १३.२१३.१५ ॥
હે દેવી, આ અત્યંત માનનીય છે: કોઈ અહિંસક નથી. આનું કારણ સાંભળ, જે અનેક પ્રકારનું છે.
13.213.16
दृश्यते चापि लोकेऽस्मिन्न हि कश्चिदहिंसकः ।
धरणीसंश्रिता देवि सुसूक्ष्मांश्चैव मध्यमान् ॥ १३.२१३.१६ ॥
આ લોકમાં પણ કોઈ અહિંસક દેખાતો નથી, હે દેવી. પૃથ્વી પર આશ્રિત અતિ સૂક્ષ્મ અને મધ્યમ જીવોને પણ (કોઈ બચાવતું નથી).
13.213.17
सञ्चरंश्चरणाभ्यां च हन्ति जीवाननेकशः ।
अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि यो जीवः शयनासनात्।
उपाविशञ्शयानश्च हन्ति जीवाननेकशः ॥ १३.२१३.१७ ॥
ચાલતી વખતે પગથી તે અનેક જીવોને મારે છે, અજ્ઞાનથી કે જાણીને પણ. સૂવા-બેસવાથી જીવોને મારતો તે જીવ, બેસતાં અને સૂતાં પણ અનેક જીવોને મારે છે.
13.213.18
शिरोवस्त्रेषु ये जीवा नरणां स्वेदसम्भवाः ।
तांश्च हिंसन्ति सततं दंशांश्च मशकानपि ॥ १३.२१३.१८ ॥
માણસોના માથાના વસ્ત્રોમાં પરસેવાથી જન્મતા જીવોને, અને ડાંસ તથા મચ્છરોને પણ (માણસો) સતત હેરાન કરે છે.
13.213.19
जले जीवास्तथाऽऽकाशे पृथिवी जीवमालिनी ।
एवं जीवाकुले लोके कोसौ स्याद्यस्त्वहिंसकः ॥ १३.२१३.१९ ॥
પાણીમાં જીવો, આકાશમાં પણ તેમ; જીવોથી શોભિત પૃથ્વી. આ રીતે જીવોથી ભરેલા આ લોકમાં કોણ અહિંસક હોઈ શકે?
13.213.20
स्थूलमध्यमसूक्ष्मैश्च स्वेदवारिमहीरुहैः ।
दृश्यरूपैरदृश्यैश्च नानारूपैश्च भामिनि ॥ १३.२१३.२० ॥
હે ભામિની! સ્થૂળ, મધ્યમ અને સૂક્ષ્મ; પરસેવો, પાણી, વૃક્ષોથી ઉત્પન્ન; દૃશ્ય અને અદૃશ્ય; અનેક રૂપોવાળા.
13.213.21
जीवैस्ततमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा ।
अन्योन्यं ते च हिंसन्ति दुर्बलान्बलवत्तराः ॥ १३.२१३.२१ ॥
જીવોથી આ બધું વ્યાપ્ત છે—આકાશ અને પૃથ્વી પણ. તેઓ એકબીજાને હાનિ કરે છે; બળવાન નિર્બળને હાનિ કરે છે.
13.213.22
मत्स्या मत्स्यान्ग्रसन्तीह खगाश्चैव खगांस्तथा ।
सरीसृपैश्च जीवन्ति कपोताद्या विहङ्गमाः ॥ १३.२१३.२२ ॥
અહીં માછલીઓ માછલીઓને ગળી જાય છે; પક્ષીઓ પક્ષીઓને. સરીસૃપોથી પક્ષીઓ જીવે છે; કબૂતર વગેરે પક્ષીઓ પણ.
13.213.23
भूचराः खेचराश्चान्ये क्रव्यादा मांसगृद्धिनः ।
समृद्धाः परमांसैस्तु भक्षेरंस्तेऽपि चापरैः ॥ १३.२१३.२३ ॥
ભૂચર, ખેચર અને અન્ય માંસાહારી, માંસલોભી—તેઓ બીજાના માંસથી સમૃદ્ધ થાય છે; તેઓ પણ બીજાઓ દ્વારા ખવાય છે.
13.213.24
सत्वैः सत्वानि जीवन्ति शतशोथ सहस्रशः ।
अपीडयित्वा नैवान्यं जीवा जीवन्ति सुन्दरि ॥ १३.२१३.२४ ॥
જીવો સેંકડો અને હજારો બીજા જીવોથી જીવે છે. હે સુંદરી! બીજાને પીડ્યા વિના જીવો જીવતા નથી.
13.213.25
स्थूलकायस्य सत्वस्य खरस्य महिषस्य च ।
जीवस्यैकस्य मांसेन पयसा रुधिरेण वा।
तृप्यन्ते बहवो जीवाः क्रव्यादा मांसजीविनः ॥ १३.२१३.२५ ॥
મોટા શરીરવાળા પ્રાણી, ગધેડા કે ભેંસના એક જ જીવના માંસ, દૂધ કે લોહીથી માંસાહારી અને માંસ પર જીવતા ઘણા જીવો તૃપ્ત થાય છે.
13.213.26
एको जीवसहस्राणि सदा खादति मानवः ।
अन्नाद्यस्य च भोगेन दान्यसंज्ञानि यानि तु ॥ १३.२१३.२६ ॥
એક માણસ હંમેશાં હજારો જીવોને ખાય છે; અન્ન વગેરેના ભોગથી જે ધાન્ય નામે ઓળખાય છે તેને પણ.
13.213.27
मांसधान्यैः सबीजैश्च भोजनं परिवर्जयेत् ॥ १३.२१३.२७ ॥
માંસ અને બીજ સહિતના ધાન્યનું ભોજન ત્યજવું જોઈએ.
13.213.28
त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्तरात्रं तथाऽपि वा ।
धान्यानि यो न हिंसेताहिंसकः परिकीर्तितः ॥ १३.२१३.२८ ॥
ત્રણ રાત, પાંચ રાત કે સાત રાત સુધી પણ જે ધાન્યોની હિંસા ન કરે તે અહિંસક કહેવાય છે.
13.213.29
नाश्नाति यावतो जीवस्तावत्पुण्येन युज्यते ।
आहारस्य वियोगेन शरीरं परितप्यते ॥ १३.२१३.२९ ॥
જીવ જ્યાં સુધી ખાતો નથી ત્યાં સુધી તે પુણ્યથી યુક્ત થાય છે; આહારના વિયોગથી શરીર સંતપ્ત થાય છે.
13.213.30
तप्यमाने शरीरे तु शरीरे चेन्द्रियाणि तु ।
वशे तिष्ठन्ति सुश्रोणि नृपाणामिव किंकराः ॥ १३.२१३.३० ॥
હે સુંદર કટિવાળી, શરીર સંતપ્ત થતાં શરીરની ઇન્દ્રિયો રાજાઓના સેવકોની જેમ વશમાં રહે છે.
13.213.31
निरुणद्धीन्द्रियाण्येव स सुखी स विचक्षणः ।
इन्द्रियाणां निरोधेन दानेन च दमेन च।
नरः सर्वमवाप्नोति मनसा यद्यधिच्छति ॥ १३.२१३.३१ ॥
જે ઇન્દ્રિયોને રોકે છે તે જ સુખી અને વિચક્ષણ છે. ઇન્દ્રિયનિરોધ, દાન અને દમથી માણસ મન જે ઇચ્છે તે બધું મેળવે છે.
13.213.32
एवं मूलमर्हिसाया उपवासः प्रकीर्तितः ॥ १३.२१३.३२ ॥
આ રીતે અહિંસાનું મૂળ ઉપવાસ કહેવાયું છે.
13.213.33
आहारं कुरुते यस्तु भूमिमाक्रमते च यः ।
सर्वे ते हिंसका देवि यथा धर्मेषु दृश्यते ॥ १३.२१३.३३ ॥
જે આહાર બનાવે છે અને જે ભૂમિ પર ચાલે છે — હે દેવી, તે બધા હિંસક છે; ધર્મોમાં એમ જ જોવા મળે છે.
13.213.34
यथैवाहिंसको देवि तत्वतो ज्ञायते नरः ।
तथा ते सम्प्रवक्ष्यामि श्रूयतां धर्मचारिणि ॥ १३.२१३.३४ ॥
હે દેવી, ખરેખર અહિંસક માણસ કેવી રીતે ઓળખાય છે તે હું તને કહીશ; હે ધર્માચારિણી, સાંભળ.
13.213.35
फलानि मूलपर्णानि भस्म वा योपि भक्षयेत् ।
अलेख्यमिव निश्चेष्टं तं मन्येऽहमहिंसकम् ॥ १३.२१३.३५ ॥
જે ફળ, મૂળ, પાન અથવા રાખ જ ખાય છે, જે ચિત્રની જેમ નિશ્ચેષ્ટ છે, તેને હું અહિંસક માનું છું.
13.213.36
आरम्भा हिंसया युक्ता धूमेनाग्निरिवावृताः ।
तस्माद्यस्तु निराहारस्तं मन्येऽहमहिंसकम् ॥ १३.२१३.३६ ॥
બધા આરંભ હિંસાથી જોડાયેલા છે, જેમ અગ્નિ ધુમાડાથી ઢંકાયેલો હોય. તેથી જે નિરાહારી છે, તેને જ હું અહિંસક માનું છું.
13.213.37
यस्तु सर्वं समुत्सृज्य दीक्षित्वा नियतः शुचिः ।
कृत्वा मण्डलमर्यादां सङ्कल्पं कुरुते नरः ॥ १३.२१३.३७ ॥
જે માણસ બધું ત્યજીને, દીક્ષા લઈને, સંયમી અને શુદ્ધ થઈને, મંડળની મર્યાદા બાંધીને સંકલ્પ કરે છે.
13.213.38
यावज्जीवमनाशित्वा कालकाङ्क्षी दृढव्रतः ।
ध्यानेन तपसा युक्तस्तं मन्येऽहमहिंसकम् ॥ १३.२१३.३८ ॥
જે આજીવન ભોજન વિના, કાળની રાહ જોતો, દૃઢ વ્રતવાળો, ધ્યાન અને તપમાં લીન રહે છે, તેને હું અહિંસક માનું છું.
13.213.39
अन्यथा हि न पश्यामि नरो यः स्यादहिंसकः ।
बहु चिन्त्यमिदं देवि नास्ति कश्चिदहिंसकः ॥ १३.२१३.३९ ॥
નહિંતર હું અહિંસક એવો માણસ જોતો નથી. હે દેવી, આના પર ઘણો વિચાર કરવો જોઈએ; કોઈ અહિંસક નથી.
13.213.40
यतो यतो महाभागे हिंसा स्यान्महती ततः ।
निवृत्तो मधुमांसाभ्यां हिंसा त्वल्पतरा भवेत् ॥ १३.२१३.४० ॥
હે મહાભાગે, જ્યાંથી મોટી હિંસા થાય ત્યાંથી નિવૃત્ત થઈને, મધ અને માંસથી દૂર રહેવાથી હિંસા ઓછી થાય છે.
13.213.41
निवृत्तिः परमो धर्मो निवृत्तिः परमं सुखम् ।
मनसा विनिवृत्तानां धर्मस्य निचयो महान् ॥ १३.२१३.४१ ॥
નિવૃત્તિ એ પરમ ધર્મ છે, નિવૃત્તિ એ પરમ સુખ છે. મનથી નિવૃત્ત થયેલાઓને ધર્મનો મોટો સંચય થાય છે.
13.213.42
मनःपूर्वागमा धर्मा अधर्माश्च न संशयः ।
मनसा बध्यते चापि मुच्यते चापि मानवः ॥ १३.२१३.४२ ॥
ધર્મ અને અધર્મ બંને મનથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, એમાં શંકા નથી. માણસ મનથી જ બંધાય છે અને મનથી જ મુક્ત થાય છે.
13.213.43
निगृहीते भवेत्स्वर्गो विसृष्टे नरको ध्रुवः ।
घातकः शस्त्रमुद्यम्य मनसा चिन्तयेद्यदि ॥ १३.२१३.४३ ॥
નિગ્રહ રાખવાથી સ્વર્ગ થાય, મુક્ત છોડવાથી નિશ્ચિત નરક. ઘાતક શસ્ત્ર ઉઠાવીને મનથી વિચારે તો (તે પણ પાપ).
13.213.44
आयुःक्षयं गतेऽन्येषां मृते तु प्रहराम्यहम् ।
इति यो घातको हन्यान्न स पापेन लिप्यते ॥ १३.२१३.४४ ॥
બીજાનું આયુષ્ય ખૂટી મૃત્યુ થયા પછી જ હું પ્રહાર કરું છું એમ વિચારીને જે ઘાતક મારે છે, તે પાપથી લેપાતો નથી.
13.213.45
विधिना निहताः पूर्वं निमित्तं स तु घातकः ।
विधिर्हि बलवान्देवि दुस्त्यजं वै पुराकृतम् ॥ १३.२१३.४५ ॥
પહેલેથી વિધિ દ્વારા હણાયેલાઓનો ઘાતક માત્ર નિમિત્ત છે; કારણ કે હે દેવી, વિધિ બળવાન છે, પૂર્વકૃત કર્મ છોડવું કઠિન છે.
13.213.46
जीवाः पुराकृतेनैव तिर्यग्योनिसरीसृपाः ।
नानायोनिषु जायन्ते स्वकर्मपरिवेष्टिताः ॥ १३.२१३.४६ ॥
પૂર્વકૃત કર્મથી જ જીવો તિર્યંચ યોનિના સરીસૃપ રૂપે જન્મે છે; પોતાના કર્મોથી ઘેરાયેલા તેઓ વિવિધ યોનિઓમાં જન્મે છે.
13.213.47
नानाविधविचित्राङ्गा नानाशौर्यपराक्रमाः ।
नानाभूमिप्रदेशेषु नानाहारश्च जन्तवः ॥ १३.२१३.४७ ॥
વિવિધ પ્રકારના વિચિત્ર અંગોવાળા, વિવિધ શૌર્ય-પરાક્રમવાળા, પૃથ્વીના વિવિધ પ્રદેશોમાં રહેનારા, વિવિધ આહાર કરનારા જીવો.
13.213.48
जायमानस्य जीवस्य मृत्युः पूर्वं प्रजायते ।
सुखं वा यदि वा दुःखं यथापूर्वं कृतं तु वा ॥ १३.२१३.४८ ॥
જન્મ લેનારા જીવનું મૃત્યુ પહેલેથી જ નક્કી થાય છે; સુખ હોય કે દુઃખ, પૂર્વે કરેલા કર્મ પ્રમાણે જ થાય છે.
13.213.49
प्राप्नुवन्ति नरा मृत्युं यदा यत्र च येन च ।
नातिक्रान्तुं हि शक्यः स्यान्निदेशः पूर्वकर्मणः ॥ १३.२१३.४९ ॥
મનુષ્યો જ્યારે, જ્યાં અને જે રીતે મૃત્યુ પામે છે, તે પૂર્વકર્મનો આદેશ છે; તેનું ઉલ્લંઘન શક્ય નથી.
13.213.50
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु विधिर्जागर्ति जन्तुषु ।
न हि तस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यो न च मध्यमः ॥ १३.२१३.५० ॥
પ્રમાદી જીવો પર અપ્રમત્ત વિધિ જાગૃત રહે છે; તેને કોઈ પ્રિય નથી, દ્વેષ્ય નથી, કે મધ્યમ પણ નથી.
13.213.51
समः सर्वेषु भूतेषु कालः कालं निरीक्षते ।
गतायुषो ह्याक्षिपते जीवः सर्वस्य देहिनः ॥ १३.२१३.५१ ॥
કાળ સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સમાન છે; કાળ જ કાળને નિહાળે છે; આયુષ્ય પૂરું થયેલા દેહધારીનો જીવ તે ખેંચી લે છે.
13.213.52
यथा येन च मर्तव्यं नान्यथा म्रियते हि सः ।
दृश्यते न च लोकेऽस्मिन्भूतो भव्यो द्विधा पुनः ॥ १३.२१३.५२ ॥
જે રીતે અને જેનાથી મરવાનું હોય, તે તે રીતે જ તે મરે છે, અન્યથા નહીં; આ લોકમાં ભૂત અને ભવિષ્ય બે રીતે ફરી દેખાતાં નથી.
13.213.53
विज्ञानैर्विक्रमैर्वाऽपि नानामन्त्रौषधैरपि ।
यो हि वञ्चयितुं शक्तो विधेस्तु नियतां गतिम् ॥ १३.२१३.५३ ॥
જ્ઞાન, પરાક્રમ, અથવા અનેક મંત્ર-ઔષધોથી પણ જે વિધિની નિશ્ચિત ગતિને છેતરી શકે, એવો કોઈ સમર્થ નથી.
13.213.54
एष तेऽभिहितो देवि जीवहिंसाविधिक्रमः ॥ १३.२१३.५४ ॥
હે દેવી, તને આ જીવહિંસા-વિધિનો ક્રમ કહેવામાં આવ્યો છે.