महाभारत · अध्याय 13.213
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.213.1
देवदेव महादेव सर्वदेवनमस्कृत ।
यानि धर्मरहस्यानि श्रोतुमिच्छामि तान्यहम् ॥ १३.२१३.१ ॥
हे देवांच्या देवा, महादेवा, सर्व देवांनी नमस्कृत केलेल्या! धर्माची जी रहस्ये आहेत, ती मला ऐकायची इच्छा आहे.
13.213.2
रहस्यं श्रूयतां देवि मानुषाणां सुखावहम् ।
नपुंसकेषु वन्ध्यासु वियोनौ पृथिवीतले ॥ १३.२१३.२ ॥
हे देवी, मानवांना सुख देणारे रहस्य ऐक: नपुंसकांमध्ये, वांझ स्त्रियांमध्ये, अयोनीमध्ये, पृथ्वीतलावर.
13.213.3
उत्सर्गो रेतसस्तेषु न कार्यो धर्मकाङ्क्षिभिः ।
एतेषु बीजं प्रक्षिप्तं न च रोहति वै प्रिये ॥ १३.२१३.३ ॥
धर्माची इच्छा करणाऱ्यांनी त्यांच्यामध्ये रेतस्त्याग करू नये. प्रिये, यांमध्ये टाकलेले बीज खरोखर उगवत नाही.
13.213.4
यत्र वा तत्र वा बीजं धर्मार्थीं नोत्सृजेत्पुनः ।
नरो बीजविनाशेन लिप्यते ब्रह्महत्यया ॥ १३.२१३.४ ॥
कुठेही असो, धर्मार्थी माणसाने पुन्हा बीज टाकू नये. बीजनाशाने मनुष्य ब्रह्महत्येच्या पापाने लिप्त होतो.
13.213.5
अहिंसा परमो धर्म अहिंसा परमं सुखम् ।
अहिंसा धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु परमं पदम् ॥ १३.२१३.५ ॥
अहिंसा हा परम धर्म आहे, अहिंसा हे परम सुख आहे. धर्मशास्त्रांमध्ये सर्वांत अहिंसा हे परम पद आहे.
13.213.6
देवतातिथिशुश्रूषा सततं धर्मशीलता ।
वेदाध्ययनयज्ञाश्च तपो दानं दमस्तथा ॥ १३.२१३.६ ॥
देव व अतिथींची सेवा, सतत धर्मशीलता, वेदाध्ययन व यज्ञ, तप, दान आणि दमही.
13.213.7
आचार्यगुरुशुश्रूषा तीर्थाभिगमनं तथा ।
अहिंसाया वरारोहे कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ १३.२१३.७ ॥
आचार्य आणि गुरूंची सेवा, तीर्थयात्रा व अहिंसा — हे सुंदर कटीप्रदेश असलेली, ही सर्व तिच्या सोळाव्या कलेलाही योग्य नाहीत.
13.213.8
एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातं परमार्चितम् ॥ १३.२१३.८ ॥
हे तुला परम गुह्य आणि अत्यंत पूजित असे सांगितले गेले आहे.
13.213.9
यद्यधर्मस्तु हिंसायां किमर्थममरोत्तम ।
यज्ञेषु पशुबन्धेषु हन्यन्ते पशवो द्विजैः ॥ १३.२१३.९ ॥
हिंसेत अधर्म असेल तर, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ, यज्ञांत पशूंना बांधून द्विज त्यांना का मारतात?
13.213.10
कथं च भगवन्भूयो हिंसमाना नराधिपाः ।
स्वर्गं सुदुर्गमं यान्ति तदा स्म रिपुसूदन ॥ १३.२१३.१० ॥
हे भगवन्, हे शत्रुसंहारका, हिंसा करणारे राजे अत्यंत दुर्गम स्वर्गाला कसे पोहोचतात?
13.213.11
यस्यैव गोसहस्राणि विंशतिः स्वादिकानि तु ।
अहन्यहनि हन्यन्ते द्विजानां मांसकारणात् ॥ १३.२१३.११ ॥
ज्याच्या वीस हजार गायी मांसासाठी दररोज द्विजांसाठी मारल्या जात होत्या,
13.213.12
समांसं तु स दत्त्वाऽन्नं रन्तिदेवो नराधिपः ।
कथं स्वर्गमनुप्राप्तः परं कौतूहलं हि मे ॥ १३.२१३.१२ ॥
राजा रन्तिदेवाने मांसासह अन्नदान केले, तरी तो स्वर्गाला कसा पोहोचला? हे जाणण्याची मला मोठी उत्सुकता आहे.
13.213.13
किन्तु धर्मं न शृण्वन्ति न श्रद्दधति वा श्रुतम् ।
मृयां वै विनिर्गत्य मृगान्हन्ति नराधिपाः ॥ १३.२१३.१३ ॥
पण ते धर्म ऐकत नाहीत, ऐकलेल्यावरही श्रद्धा ठेवत नाहीत; राजे शिकारीला जाऊन मृगांना मारतात.
13.213.14
एतत्सर्वं विशेषेण विस्तरेण वृषध्वज ।
श्रोतुमिच्छामि सर्वज्ञ तत्त्वमद्य ममोच्यताम् ॥ १३.२१३.१४ ॥
हे वृषध्वजा, हे सर्व विशेषतः आणि विस्ताराने ऐकण्याची माझी इच्छा आहे. हे सर्वज्ञा, आज मला त्याचे तत्त्व सांगा.
13.213.15
बहुमान्यमिदं देवि नास्ति कश्चिदहिंसकः ।
श्रूयतां कारणं चात्र यथाऽनेकविधं भवेत् ॥ १३.२१३.१५ ॥
हे देवी, हे अत्यंत माननीय आहे: अहिंसक असा कोणीही नाही. याचे कारण ऐक, जे अनेक प्रकारचे आहे.
13.213.16
दृश्यते चापि लोकेऽस्मिन्न हि कश्चिदहिंसकः ।
धरणीसंश्रिता देवि सुसूक्ष्मांश्चैव मध्यमान् ॥ १३.२१३.१६ ॥
या जगातही कोणीही अहिंसक दिसत नाही, हे देवी. पृथ्वीवर आश्रित असलेले अत्यंत सूक्ष्म आणि मध्यम जीवही (कोणी वाचवत नाही).
13.213.17
सञ्चरंश्चरणाभ्यां च हन्ति जीवाननेकशः ।
अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि यो जीवः शयनासनात्।
उपाविशञ्शयानश्च हन्ति जीवाननेकशः ॥ १३.२१३.१७ ॥
चालताना पायांनी तो अनेक जीवांना मारतो, अज्ञानाने किंवा जाणूनबुजूनही. झोपणे व बसणे यांमुळे जीव मारणारा तो जीव, बसताना आणि झोपताना अनेक जीवांना मारतो.
13.213.18
शिरोवस्त्रेषु ये जीवा नरणां स्वेदसम्भवाः ।
तांश्च हिंसन्ति सततं दंशांश्च मशकानपि ॥ १३.२१३.१८ ॥
माणसांच्या डोक्याच्या वस्त्रांमध्ये घामापासून जन्मलेल्या जीवांना, तसेच डास आणि माशांनाही (माणसे) सतत त्रास देतात.
13.213.19
जले जीवास्तथाऽऽकाशे पृथिवी जीवमालिनी ।
एवं जीवाकुले लोके कोसौ स्याद्यस्त्वहिंसकः ॥ १३.२१३.१९ ॥
पाण्यात जीव, आकाशातही तसेच; जीवांनी सजलेली पृथ्वी. अशा जीवांनी भरलेल्या या लोकात अहिंसक कोण असू शकेल?
13.213.20
स्थूलमध्यमसूक्ष्मैश्च स्वेदवारिमहीरुहैः ।
दृश्यरूपैरदृश्यैश्च नानारूपैश्च भामिनि ॥ १३.२१३.२० ॥
हे भामिनी! स्थूल, मध्यम आणि सूक्ष्म; घाम, पाणी, वृक्षांपासून जन्मलेले; दृश्य आणि अदृश्य; अनेक रूपांचे.
13.213.21
जीवैस्ततमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा ।
अन्योन्यं ते च हिंसन्ति दुर्बलान्बलवत्तराः ॥ १३.२१३.२१ ॥
जीवांनी हे सर्व व्याप्त आहे—आकाश आणि पृथ्वीसुद्धा. ते एकमेकांना हानी करतात; बलवान दुर्बलांना हानी करतात.
13.213.22
मत्स्या मत्स्यान्ग्रसन्तीह खगाश्चैव खगांस्तथा ।
सरीसृपैश्च जीवन्ति कपोताद्या विहङ्गमाः ॥ १३.२१३.२२ ॥
येथे मासे माशांना गिळतात; पक्षी पक्ष्यांना. सरपटणाऱ्यांवर पक्षी जगतात; कबुतरासारखे पक्षीही.
13.213.23
भूचराः खेचराश्चान्ये क्रव्यादा मांसगृद्धिनः ।
समृद्धाः परमांसैस्तु भक्षेरंस्तेऽपि चापरैः ॥ १३.२१३.२३ ॥
भूचर, खेचर आणि इतर मांसभक्षक, मांसलोभी—ते इतरांच्या मांसाने समृद्ध होतात; तेही इतरांकडून खाल्ले जातात.
13.213.24
सत्वैः सत्वानि जीवन्ति शतशोथ सहस्रशः ।
अपीडयित्वा नैवान्यं जीवा जीवन्ति सुन्दरि ॥ १३.२१३.२४ ॥
प्राणी शेकडो आणि हजारो इतर प्राण्यांवर जगतात. हे सुंदरी! इतरांना पीडा न देता प्राणी जगत नाहीत.
13.213.25
स्थूलकायस्य सत्वस्य खरस्य महिषस्य च ।
जीवस्यैकस्य मांसेन पयसा रुधिरेण वा।
तृप्यन्ते बहवो जीवाः क्रव्यादा मांसजीविनः ॥ १३.२१३.२५ ॥
मोठ्या शरीराच्या प्राण्याच्या, गाढवाच्या किंवा म्हशीच्या एकाच जीवाच्या मांसाने, दुधाने किंवा रक्ताने मांसभक्षक आणि मांसावर जगणारे अनेक जीव तृप्त होतात.
13.213.26
एको जीवसहस्राणि सदा खादति मानवः ।
अन्नाद्यस्य च भोगेन दान्यसंज्ञानि यानि तु ॥ १३.२१३.२६ ॥
एक माणूस सदैव हजारो जीव खातो; अन्न इत्यादी भोगाने जी धान्य नावाने ओळखली जातात तीही.
13.213.27
मांसधान्यैः सबीजैश्च भोजनं परिवर्जयेत् ॥ १३.२१३.२७ ॥
मांस व बीजांसह धान्याचे भोजन सोडावे.
13.213.28
त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्तरात्रं तथाऽपि वा ।
धान्यानि यो न हिंसेताहिंसकः परिकीर्तितः ॥ १३.२१३.२८ ॥
तीन रात्री, पाच रात्री किंवा सात रात्रीपर्यंतही जो धान्यांची हिंसा करत नाही, तो अहिंसक म्हणून गौरवला जातो.
13.213.29
नाश्नाति यावतो जीवस्तावत्पुण्येन युज्यते ।
आहारस्य वियोगेन शरीरं परितप्यते ॥ १३.२१३.२९ ॥
प्राणी जोपर्यंत खात नाही तोपर्यंत तो पुण्याशी युक्त होतो; आहाराच्या वियोगाने शरीर संतप्त होते.
13.213.30
तप्यमाने शरीरे तु शरीरे चेन्द्रियाणि तु ।
वशे तिष्ठन्ति सुश्रोणि नृपाणामिव किंकराः ॥ १३.२१३.३० ॥
हे सुंदर कटिप्रदेशाच्या स्त्रिये, शरीर संतप्त झाले असता शरीरातील इंद्रिये राजांच्या सेवकांप्रमाणे वश राहतात.
13.213.31
निरुणद्धीन्द्रियाण्येव स सुखी स विचक्षणः ।
इन्द्रियाणां निरोधेन दानेन च दमेन च।
नरः सर्वमवाप्नोति मनसा यद्यधिच्छति ॥ १३.२१३.३१ ॥
जो इंद्रियांना रोखतो तोच सुखी आणि विचक्षण. इंद्रियनिरोध, दान आणि दम यांनी मनुष्य मन जे इच्छिते ते सर्व मिळवतो.
13.213.32
एवं मूलमर्हिसाया उपवासः प्रकीर्तितः ॥ १३.२१३.३२ ॥
अशा प्रकारे अहिंसेचे मूळ उपवास असे सांगितले आहे.
13.213.33
आहारं कुरुते यस्तु भूमिमाक्रमते च यः ।
सर्वे ते हिंसका देवि यथा धर्मेषु दृश्यते ॥ १३.२१३.३३ ॥
जो अन्न सिद्ध करतो आणि जो भूमीवर पाय ठेवतो — हे देवी, ते सर्व हिंसक आहेत; धर्मांमध्ये असेच दिसते.
13.213.34
यथैवाहिंसको देवि तत्वतो ज्ञायते नरः ।
तथा ते सम्प्रवक्ष्यामि श्रूयतां धर्मचारिणि ॥ १३.२१३.३४ ॥
हे देवी, खरोखर अहिंसक मनुष्य कसा ओळखला जातो ते मी तुला सांगतो; हे धर्माचारिणी, ऐक.
13.213.35
फलानि मूलपर्णानि भस्म वा योपि भक्षयेत् ।
अलेख्यमिव निश्चेष्टं तं मन्येऽहमहिंसकम् ॥ १३.२१३.३५ ॥
जो फळे, मुळे, पाने किंवा राख एवढेच खातो, जो चित्राप्रमाणे निश्चल आहे, त्याला मी अहिंसक मानतो.
13.213.36
आरम्भा हिंसया युक्ता धूमेनाग्निरिवावृताः ।
तस्माद्यस्तु निराहारस्तं मन्येऽहमहिंसकम् ॥ १३.२१३.३६ ॥
सर्व आरंभ हिंसेने युक्त असतात, जसा अग्नी धुराने झाकलेला असतो. म्हणून जो निराहारी आहे, त्यालाच मी अहिंसक मानतो.
13.213.37
यस्तु सर्वं समुत्सृज्य दीक्षित्वा नियतः शुचिः ।
कृत्वा मण्डलमर्यादां सङ्कल्पं कुरुते नरः ॥ १३.२१३.३७ ॥
जो मनुष्य सर्वस्वाचा त्याग करून, दीक्षा घेऊन, संयमी व शुचिर्भूत होऊन, मंडलाची मर्यादा आखून संकल्प करतो.
13.213.38
यावज्जीवमनाशित्वा कालकाङ्क्षी दृढव्रतः ।
ध्यानेन तपसा युक्तस्तं मन्येऽहमहिंसकम् ॥ १३.२१३.३८ ॥
जो आयुष्यभर अन्नत्याग करून, कालाची प्रतीक्षा करत, दृढव्रती राहून, ध्यान व तपात लीन असतो, त्याला मी अहिंसक मानतो.
13.213.39
अन्यथा हि न पश्यामि नरो यः स्यादहिंसकः ।
बहु चिन्त्यमिदं देवि नास्ति कश्चिदहिंसकः ॥ १३.२१३.३९ ॥
अन्यथा अहिंसक असा माणूस मला दिसत नाही. हे देवी, याचा फार विचार केला पाहिजे; कोणीही अहिंसक नाही.
13.213.40
यतो यतो महाभागे हिंसा स्यान्महती ततः ।
निवृत्तो मधुमांसाभ्यां हिंसा त्वल्पतरा भवेत् ॥ १३.२१३.४० ॥
हे महाभागे, जिथून मोठी हिंसा होते तिथून निवृत्त होऊन, मध व मांसापासून दूर राहिल्यास हिंसा कमी होते.
13.213.41
निवृत्तिः परमो धर्मो निवृत्तिः परमं सुखम् ।
मनसा विनिवृत्तानां धर्मस्य निचयो महान् ॥ १३.२१३.४१ ॥
निवृत्ती हाच परम धर्म आहे, निवृत्ती हेच परम सुख आहे. मनाने निवृत्त झालेल्यांना धर्माचा मोठा संचय होतो.
13.213.42
मनःपूर्वागमा धर्मा अधर्माश्च न संशयः ।
मनसा बध्यते चापि मुच्यते चापि मानवः ॥ १३.२१३.४२ ॥
धर्म व अधर्म दोन्ही मनापासूनच उत्पन्न होतात, यात शंका नाही. मनुष्य मनानेच बद्ध होतो आणि मनानेच मुक्त होतो.
13.213.43
निगृहीते भवेत्स्वर्गो विसृष्टे नरको ध्रुवः ।
घातकः शस्त्रमुद्यम्य मनसा चिन्तयेद्यदि ॥ १३.२१३.४३ ॥
संयमित ठेवल्यास स्वर्ग होतो, सोडून दिल्यास निश्चित नरक होतो. घातक शस्त्र उचलून मनाने (हत्येचा) विचार केला तर (तेही पाप).
13.213.44
आयुःक्षयं गतेऽन्येषां मृते तु प्रहराम्यहम् ।
इति यो घातको हन्यान्न स पापेन लिप्यते ॥ १३.२१३.४४ ॥
इतरांचे आयुष्य संपून मृत्यू झाल्यावरच मी प्रहार करतो असे मानून जो घातक मारतो, तो पापाने लिप्त होत नाही.
13.213.45
विधिना निहताः पूर्वं निमित्तं स तु घातकः ।
विधिर्हि बलवान्देवि दुस्त्यजं वै पुराकृतम् ॥ १३.२१३.४५ ॥
पूर्वीच विधीने मारले गेलेल्यांचा घातक केवळ निमित्त आहे; कारण हे देवी, विधी बलवान आहे, पूर्वकृत कर्म सोडणे कठीण आहे.
13.213.46
जीवाः पुराकृतेनैव तिर्यग्योनिसरीसृपाः ।
नानायोनिषु जायन्ते स्वकर्मपरिवेष्टिताः ॥ १३.२१३.४६ ॥
पूर्वकृत कर्मामुळेच जीव तिर्यक् योनीतील सरपटणारे प्राणी म्हणून जन्म घेतात; स्वकर्माने वेढलेले ते विविध योनींमध्ये जन्मतात.
13.213.47
नानाविधविचित्राङ्गा नानाशौर्यपराक्रमाः ।
नानाभूमिप्रदेशेषु नानाहारश्च जन्तवः ॥ १३.२१३.४७ ॥
नाना प्रकारच्या विचित्र अंगांचे, नाना शौर्य-पराक्रमाचे, पृथ्वीच्या नाना प्रदेशांत राहणारे, नाना आहार घेणारे प्राणी.
13.213.48
जायमानस्य जीवस्य मृत्युः पूर्वं प्रजायते ।
सुखं वा यदि वा दुःखं यथापूर्वं कृतं तु वा ॥ १३.२१३.४८ ॥
जन्म घेणाऱ्या जीवाला मृत्यू आधीच ठरलेला असतो; सुख असो वा दुःख, पूर्वी केल्याप्रमाणेच ते घडते.
13.213.49
प्राप्नुवन्ति नरा मृत्युं यदा यत्र च येन च ।
नातिक्रान्तुं हि शक्यः स्यान्निदेशः पूर्वकर्मणः ॥ १३.२१३.४९ ॥
मनुष्य जेव्हा, जिथे आणि ज्या प्रकारे मृत्यू पावतात, तो पूर्वकर्माचा आदेश असतो; त्याचे उल्लंघन करणे शक्य नाही.
13.213.50
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु विधिर्जागर्ति जन्तुषु ।
न हि तस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यो न च मध्यमः ॥ १३.२१३.५० ॥
प्रमादी जीवांवर अप्रमत्त विधी जागरूक असतो; त्याला कोणी प्रिय नाही, द्वेष्य नाही, मध्यमही नाही.
13.213.51
समः सर्वेषु भूतेषु कालः कालं निरीक्षते ।
गतायुषो ह्याक्षिपते जीवः सर्वस्य देहिनः ॥ १३.२१३.५१ ॥
काल सर्व भूतांवर समान आहे; काल कालाकडे पाहतो; आयुष्य संपलेल्या देहधारीचा जीव तो हिसकावून घेतो.
13.213.52
यथा येन च मर्तव्यं नान्यथा म्रियते हि सः ।
दृश्यते न च लोकेऽस्मिन्भूतो भव्यो द्विधा पुनः ॥ १३.२१३.५२ ॥
ज्या प्रकारे व ज्याच्यामुळे मरायचे असेल, तसाच तो मरतो, अन्यथा नाही; या लोकात भूत व भविष्य दोन प्रकारे पुन्हा दिसत नाही.
13.213.53
विज्ञानैर्विक्रमैर्वाऽपि नानामन्त्रौषधैरपि ।
यो हि वञ्चयितुं शक्तो विधेस्तु नियतां गतिम् ॥ १३.२१३.५३ ॥
ज्ञान, पराक्रम, किंवा अनेक मंत्र व औषधांनीही जो विधीच्या निश्चित गतीला फसवू शकेल, असा कोणी समर्थ नाही.
13.213.54
एष तेऽभिहितो देवि जीवहिंसाविधिक्रमः ॥ १३.२१३.५४ ॥
हे देवी, तुला हा जीवहिंसा-विधीचा क्रम सांगितला गेला आहे.