મહાભારત · અધ્યાય 13.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.216.1
पशवः पशुबन्धेषु ये हन्यन्तेऽध्वरेषु च ।
यूपे निबध्य मन्त्रैश्च यथान्यायं यथाविधि।
मन्त्राहुतिविपूतास्ते स्वर्गं यान्ति यशस्विनि ॥ १३.२१६.१ ॥
યજ્ઞોમાં પશુબંધન માટે યૂપ સાથે બાંધીને મંત્ર અને વિધિ અનુસાર જે પશુઓ હણાય છે, તેઓ મંત્રાહુતિથી પવિત્ર થઈ, હે યશસ્વિની, સ્વર્ગે જાય છે.
13.216.2
तर्पिता यज्ञभागेषु तेषां मांसैर्वरानने ।
अग्नयस्त्रिदशाश्चैव लोकपाला महेश्वराः। ॥ १३.२१६.२ ॥
હે સુમુખી, તેમના માંસથી યજ્ઞભાગોમાં અગ્નિઓ, ત્રિદશ દેવતાઓ, લોકપાલો અને મહેશ્વરો તૃપ્ત થાય છે.
13.216.3
तेषु तुष्टेषु जायेत यस्य यज्ञस्य यत्फलम् ।
तेन संयुज्यते देवि यजमानो न संशयः ॥ १३.२१६.३ ॥
તેઓ સંતુષ્ટ થાય ત્યારે જે યજ્ઞનું જે ફળ થાય, હે દેવી, તેનાથી યજમાન યુક્ત થાય છે, એમાં સંશય નથી.
13.216.4
सपत्नीकः सपुत्रश्चि पित्रा च भ्रातृभिः सह ।
ये तत्र दीक्षिता देवि सर्वे स्वर्गं प्रयान्ति ते ॥ १३.२१६.४ ॥
પત્ની, પુત્ર, પિતા અને ભાઈઓ સાથે ત્યાં જે દીક્ષિત થાય છે, હે દેવી, તે સૌ સ્વર્ગે જાય છે.
13.216.5
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२१६.५ ॥
આ બધું તને કહેવાયું; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
13.216.6
भगवन्सर्वभूतेश शूलपाणे महाद्युते ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं वृत्तं सर्वेषां गृहमेधिनाम् ॥ १३.२१६.६ ॥
હે ભગવન્, સર્વભૂતોના ઈશ, ત્રિશૂલધારી, મહાતેજસ્વી, સર્વ ગૃહસ્થોનું આચરણ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
13.216.7
कीदृशं चरितं तेषां त्रिवर्गसहितं प्रभो ।
प्रत्यायतिः कथं तेषां जीवनार्थमुदाहृतम् ॥ १३.२१६.७ ॥
હે પ્રભુ, ત્રિવર્ગ સહિત તેમનું આચરણ કેવું છે? તેમના જીવનનિર્વાહ માટે તેમની ભાવિ સ્થિતિ કેવી રીતે કહેવામાં આવી છે?
13.216.8
वर्तमानाः कथं सर्वे प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम् ।
एतत्सर्वं समासेन वक्तुमर्हसि मानदः ॥ १३.२१६.८ ॥
જીવન જીવતા તેઓ સૌ કેવી રીતે ઉત્તમ ગતિ પામે છે? હે માનદ, આ સર્વ સંક્ષેપમાં કહેવા તમે યોગ્ય છો.
13.216.9
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि ।
प्रायशो लोकसद्वृत्तमिष्यते गृहवासिनाम् ॥ १३.२१६.९ ॥
હે મહાભાગે, હે ભામિની, ન્યાયથી તું સાંભળવાની ઇચ્છા રાખે છે. સામાન્ય રીતે ગૃહસ્થો માટે લોકમાં સદાચારનો જ ઉપદેશ થાય છે.
13.216.10
तेषां संरक्षणार्थाय राजानः संस्कृता भुवि ।
सर्वेषामथ मर्त्यानां वृत्तिं सामान्यतः शृणुः ॥ १३.२१६.१० ॥
તેમના રક્ષણ માટે પૃથ્વી પર રાજાઓ અભિષિક્ત થયા છે. હવે સર્વ મનુષ્યોની જીવનવૃત્તિ સામાન્ય રીતે સાંભળો.
13.216.11
विद्या वार्ता च सेवा च कारुत्वं नाट्यता तथा ।
इत्यते जीवनार्थाय मर्त्यानां विहिताः प्रिये ॥ १३.२१६.११ ॥
વિદ્યા, વાર્તા (વેપાર-ખેતી), સેવા, કારીગરી અને નાટ્ય — એ રીતે આ મનુષ્યોના જીવનનિર્વાહ માટે વિહિત છે, પ્રિયે.
13.216.12
अपि जन्मफलं तावन्मानुषाणां विशेषतः ।
विहितं तत्स्ववृत्तेन तन्मे शृणु समाहिताः ॥ १३.२१६.१२ ॥
મનુષ્યોને જન્મનું ફળ વિશેષ રીતે એટલું જ છે; તે પોતાના સ્વવૃત્તિથી વિહિત છે. હે એકાગ્ર શ્રોતાઓ, તે મારી પાસેથી સાંભળો.
13.216.13
कर्मक्षेत्रं हि मानुष्यं सुखदुःखयुताः परे ।
सर्वेषां प्राणिनां तस्मान्मानुष्ये वृत्तिरिष्यते ॥ १३.२१६.१३ ॥
મનુષ્ય જીવન જ કર્મક્ષેત્ર છે; અન્ય પ્રાણીઓ સુખદુઃખથી યુક્ત છે. તેથી મનુષ્ય અવસ્થામાં જ આચરણ વિહિત કહેવાય છે.
13.216.14
विद्यायोगस्तु सर्वेषां पूर्वमेव विधीयते ।
कार्याकार्यं विजानन्ति विद्यया देवि नान्यथा ॥ १३.२१६.१४ ॥
સૌ માટે પ્રથમ વિદ્યાનો અભ્યાસ જ વિહિત છે. હે દેવી, વિદ્યાથી જ કાર્ય અને અકાર્ય જાણાય છે, બીજી રીતે નહીં.
13.216.15
विद्यया स्फीयते ज्ञानं ज्ञानात्तत्वनिदर्शनम् ।
दृष्टतत्वो विनीतात्मा सर्वार्थस्य च भाजनम् ॥ १३.२१६.१५ ॥
વિદ્યાથી જ્ઞાન વધે છે; જ્ઞાનથી તત્ત્વનું દર્શન થાય છે. તત્ત્વને જોનાર, વિનીત આત્માવાળો સર્વ પ્રયોજનોનો પાત્ર બને છે.
13.216.16
शक्यं विद्याविनीतेन लोके संजीवनं शुभम् ॥ १३.२१६.१६ ॥
વિદ્યાથી વિનીત બનેલા માણસ માટે આ લોકમાં શુભ સંજીવન, સાચું જીવન પ્રાપ્ત કરવું શક્ય છે.
13.216.17
आत्मानं विद्यया तस्मात्पूर्वं वृत्वा तु भाजनम् ।
वश्येन्द्रियो जितक्रोधो भूतात्मानं तु भावयेत्।
भावयित्वा तदाऽऽत्मानं पूजनीयः सतामपि ॥ १३.२१६.१७ ॥
તેથી પ્રથમ વિદ્યાથી પોતાને પાત્ર બનાવીને, ઇન્દ્રિયોને વશ કરીને, ક્રોધ જીતીને, સર્વ ભૂતોના આત્માની ભાવના કરવી. તે આત્માની ભાવના કર્યા પછી સજ્જનો દ્વારા પણ તે પૂજનીય બને છે.
13.216.18
कुलानुवृत्तं वृत्तं वा पूर्वमात्मा समाश्रयेत् ।
इत्येतत्कुलवासाय दानकर्म यथा पुरा ॥ १३.२१६.१८ ॥
પ્રથમ પોતાના કુળની પરંપરા કે આચારનો આશ્રય લેવો. આ રીતે કુળમાં વસવાટ માટે, પહેલાંની જેમ દાનકર્મ કરવું.
13.216.19
यदि चेद्विद्यया चैव वृत्तिं काङ्क्षेदथात्मनः ।
राजविद्यानुवादेऽपि लोकविद्यामथापि वा।
तीर्थतश्चापि गृह्णीयाच्छुश्रूषादिगुणैर्युतः ॥ १३.२१६.१९ ॥
જો કોઈ વિદ્યાથી આજીવિકા ઇચ્છે, તો પોતાને માટે રાજવિદ્યાના ઉપદેશમાં કે લોકવિદ્યામાં, ગુરુ પાસેથી પણ શીખવું; શુશ્રૂષા આદિ ગુણોથી યુક્ત થઈને.
13.216.20
ग्रन्थतश्चार्थतश्चैव दृढं कुर्यात्प्रयत्नतः ।
एवं विद्याफलं देवि प्राप्नुयान्नान्यथा नरः।
न्यायाद्विद्याफलानीच्छेदधर्मं तत्र वर्जयेत् ॥ १३.२१६.२० ॥
પાઠ અને અર્થ બંનેથી પ્રયત્નપૂર્વક તેને દૃઢ કરવું. હે દેવી, આ રીતે જ માણસ વિદ્યાનું ફળ મેળવે છે, બીજી રીતે નહીં. ન્યાયથી વિદ્યાના ફળ ઇચ્છવા; તેમાં અધર્મ વર્જવો.
13.216.21
यदिच्छेद्वार्तया वृत्तिं काङ्क्षेत विधिपूर्वकम् ।
क्षेत्रे जलोपपन्ने च तद्योग्यां कृषिमाचरेत् ॥ १३.२१६.२१ ॥
વાર્તા (ખેતી, વેપાર) દ્વારા આજીવિકા ઇચ્છે તો વિધિપૂર્વક તે ઇચ્છવી; પાણીથી ભરેલા ખેતરમાં તેને યોગ્ય ખેતી કરવી.
13.216.22
वाणिज्यं वा यथाकालं कुर्यात्तद्देशयोगतः ।
मूल्यमर्थं प्रयासं च विचार्यैव व्ययोदयौ ॥ १३.२१६.२२ ॥
અથવા યોગ્ય સમયે તે દેશ પ્રમાણે વેપાર કરવો; કિંમત, નફો, શ્રમ, તેમજ ખર્ચ અને આવક બરાબર વિચારીને જ.
13.216.23
पशुसंजीवनं चैव दश गाः पोषयेद्ध्रुवम् ।
बहुप्रकारा बहवः पशवस्तस्य साधकाः ॥ १३.२१६.२३ ॥
પશુપાલન પણ કરવું; ચોક્કસ દસ ગાયોનું પોષણ કરવું. અનેક પ્રકારનાં ઘણાં પશુઓ તેનાં સાધન બને છે.
13.216.24
यः कश्चित्सेवया वृत्तिं काङ्क्षेत मतिमान्नरः ।
यतात्मा श्रवणीयानां भवेद्वै सम्प्रयोजकः ॥ १३.२१६.२४ ॥
સેવાથી આજીવિકા ઇચ્છતો જે કોઈ બુદ્ધિમાન માણસ હોય, તે સંયમી થઈને સાંભળવા યોગ્ય બાબતોનો સારો ઉપયોગ કરનાર બનવો.
13.216.25
बुद्ध्या वा कर्मयोगाद्वा बोधनाद्वा समाश्रयेत् ।
मार्गतस्तु समाश्रित्य तदा तत्सम्प्रयोजयेत् ॥ १३.२१६.२५ ॥
બુદ્ધિથી, કર્મયોગથી અથવા ઉપદેશથી આશ્રય લેવો. માર્ગ અનુસાર આશ્રય લઈને પછી તે સિદ્ધ કરવું.
13.216.26
यथायथा सु तुष्येत तथा संतोषयेत्तु तम् ।
अनुजीविगुणोपेतः कुर्यादात्मार्थमाश्रितम् ॥ १३.२१६.२६ ॥
જે રીતે તે સારી રીતે પ્રસન્ન થાય, તે રીતે તેને સંતુષ્ટ કરવો. આશ્રિતના ગુણોથી યુક્ત થઈને, પોતાના હિત માટે આશ્રિત સાથે તે પ્રમાણે કરવું.
13.216.27
विप्रियं नाचरेत्तस्य एषा सेवा समासतः ।
विप्रयोगात्पुरा तेन गतिमन्यां न लक्षयेत् ॥ १३.२१६.२७ ॥
તેની સાથે અપ્રિય આચરણ ન કરવું; સંક્ષેપમાં આ જ સેવા છે. તેનાથી વિયોગ થતાં પહેલાં, તેના દ્વારા બીજો માર્ગ ન જોવો.
13.216.28
कारुकर्म च नाट्यं च प्रायशो नीचयोनिषु ।
तयोरपि यथायोगं न्यायतः कर्मवेतनम् ॥ १३.२१६.२८ ॥
કારીગરીનું કામ અને નાટ્ય સામાન્ય રીતે નીચી જાતિઓમાં હોય છે. તે બન્નેને પણ યોગ્યતા અનુસાર, ન્યાયપૂર્વક કામનું વેતન આપવું.
13.216.29
आजीवेभ्योऽपि सर्वभ्यः स्वार्जवाद्वेतनं हरेत् ।
अनार्जवादाहरतस्तत्तु पापाय कल्पते ॥ १३.२१६.२९ ॥
આજીવિકા કરનાર સર્વ પાસેથી પણ પોતાની સરળતાથી વેતન લેવું. અપ્રામાણિકતાથી લેનારા માટે તે પાપનું કારણ બને છે.
13.216.30
सर्वेषां पूर्वमारम्भांश्चिन्तयेन्नयपूर्वकम् ।
आत्मशक्तिमुपायांश्च देशकालौ च युक्तितः।
कारणानि प्रयासं च प्रक्षेपं च फलोदयम् ॥ १३.२१६.३० ॥
સર્વ આરંભ પહેલાં નીતિપૂર્વક વિચારવું: પોતાની શક્તિ, ઉપાયો, દેશ અને કાળ યુક્તિથી; કારણો, પ્રયત્ન, ખર્ચ અને ફળનો ઉદય પણ.
13.216.31
एवमादीनि सञ्चिन्त्य दृष्ट्वा दैवानुकूलताम् ।
अतः परं समारम्भेद्यत्रात्महितमाहितम् ॥ १३.२१६.३१ ॥
આ વગેરેનો સારી રીતે વિચાર કરીને અને દૈવની અનુકૂળતા જોઈને, ત્યારપછી જ્યાં પોતાનું હિત રહેલું હોય ત્યાં કાર્ય શરૂ કરવું.
13.216.32
वृत्तिमेव समासाद्य तां सदा परिपालयेत् ।
देवमानुषविघ्नेभ्यो न पुनर्मन्यते यथा ॥ १३.२१६.३२ ॥
આજીવિકા મેળવીને હંમેશા તેનું રક્ષણ કરવું, જેથી દેવો અને માણસોના વિઘ્નોથી તે ફરી નાશ પામી હોય એવું ન લાગે.
13.216.33
पालयन्वर्धयन्भुञ्जंस्तां प्राप्य न विनाशयेत् ।
क्षीयते गिरिसङ्काशमश्नतो ह्यनपेक्षया ॥ १३.२१६.३३ ॥
તેને મેળવીને, સાચવતા, વધારતા અને ભોગવતા તેનો નાશ ન કરવો; કારણ કે બેદરકારીથી ખાનારનું પર્વત જેવું ધન પણ ક્ષીણ થાય છે.
13.216.34
आजीवेभ्यो धनं प्राप्य चतुर्धा विभजेद्बुधः ।
धर्मायार्थाय कामाय आपत्प्रशमनाय च ॥ १३.२१६.३४ ॥
બુદ્ધિમાને આજીવિકાઓમાંથી મેળવેલું ધન ચાર ભાગમાં વહેંચવું: ધર્મ માટે, અર્થ માટે, કામ માટે અને આપત્તિ શમાવવા માટે.
13.216.35
चतुर्ष्वपि विभागेषु विधानं शृणु शोभने ॥ १३.२१६.३५ ॥
હે શોભને! આ ચારેય વિભાગોનો વિધાન પણ સાંભળ.
13.216.36
यज्ञार्थं चान्नदानार्थं दीनानुग्रहकारणात् ।
देवब्राह्मणपूजार्थं पितृपूजार्थमेव च ॥ १३.२१६.३६ ॥
યજ્ઞ માટે, અન્નદાન માટે, દીનો પર કૃપા કરવા માટે, દેવ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા માટે, અને પિતૃપૂજા માટે પણ.
13.216.37
मूलार्थं सन्निवासार्थं क्रियानित्यैश्चि धार्मिकैः ।
एवमादिषु चान्येषु धर्मार्थं संत्यजेद्धनम् ॥ १३.२१६.३७ ॥
પાયા માટે, સાથે રહેવા માટે, નિત્ય ક્રિયાઓમાં રત ધાર્મિકોએ, આવા તથા અન્ય પ્રસંગોએ ધર્મ માટે ધનનો ત્યાગ કરવો.
13.216.38
धर्मकार्ये धनं दद्यादनवेक्ष्य फलोदयम् ।
ऐश्वर्यस्थानलाभार्थं राजवाल्लभ्यकारणात् ॥ १३.२१६.३८ ॥
ધર્મકાર્યમાં ફળના ઉદયની અપેક્ષા વિના ધન આપવું; ઐશ્વર્ય અને સ્થાન મેળવવા, રાજાના પ્રિય થવાના કારણે.
13.216.39
वार्तायां च समारम्भेऽमात्यमित्रपरिग्रहे ।
आवाहे च विवाहे च पुत्राणां वृत्तिकारणात् ॥ १३.२१६.३९ ॥
વેપાર શરૂ કરવામાં, અમાત્યો અને મિત્રોને સ્વીકારવામાં, વહુ લાવવામાં અને લગ્નમાં, તથા પુત્રોની આજીવિકાના કારણે.
13.216.40
अर्थोदयसमावाप्तावनर्थस्य विघातने ।
एवमादिषु चान्येषु अर्थार्थं विसृजेद्धनम् ॥ १३.२१६.४० ॥
લાભનો ઉદય પૂર્ણપણે મેળવવામાં અને અનર્થ અટકાવવામાં; આવા તથા અન્ય પ્રસંગોએ લાભ માટે ધન વાપરવું.
13.216.41
अनुबन्धं हेतुयुक्तं दृष्ट्वा वित्तं परित्यजेत् ।
अनर्थं बाधते ह्यर्थो अर्तं चैव फलान्युत ॥ १३.२१६.४१ ॥
પરિણામ અને કારણયુક્ત જોઈને ધનનો ત્યાગ કરવો. ધન જ અનર્થને બાધે છે; ધનનો નાશ અને ફળો પણ.
13.216.42
नाधनाः प्राप्नुन्त्यर्थं नरा यत्नशतैरपि ।
तस्माद्धनं रक्षितव्यं दातव्यं च विधानतः ॥ १३.२१६.४२ ॥
નિર્ધન માણસો સેંકડો પ્રયત્નો કરવા છતાં ધન પામતા નથી. તેથી ધનનું રક્ષણ કરવું અને વિધિપૂર્વક દાન પણ કરવું.
13.216.43
शरीरपोषणार्थाय आहारस्य विशोषणे ।
नटधर्वसंयोगे कामयात्राविहारयोः ॥ १३.२१६.४३ ॥
શરીરના પોષણ માટે, આહાર ઘટે ત્યારે, નટ અને નર્તકોના સંગમાં, તથા કામનાની યાત્રાઓ અને વિહારોમાં (ધન ખર્ચવું).
13.216.44
मनःप्रियाणां संयोगे प्रीतिदाने तथैव च ।
एवमादिषु चान्येषु कामार्तं विसृजेद्धनम् ॥ १३.२१६.४४ ॥
મનને પ્રિય લોકોના સંયોગમાં, પ્રીતિની ભેટ આપવામાં, અને એવા અન્ય પ્રસંગોમાં, કામથી પીડિત થઈને ધન ખર્ચવું.
13.216.45
विचार्य गुणदोषांस्तु त्रयाणां तत्र संत्यजेत् ।
चतुर्थं सन्निदध्याच्च आपदर्थं शुचिस्मिते ॥ १३.२१६.४५ ॥
ગુણ-દોષોનો વિચાર કરીને ત્રણ ભાગ ત્યાં ખર્ચવા; અને ચોથો ભાગ, હે શુચિસ્મિતે, આપત્તિ માટે સંઘરવો.
13.216.46
राज्यभ्रंशविनाशार्थं दुर्भिक्षार्थं च शोभने ।
महाव्याधिविमोक्षार्थं वार्धकस्यैव कारणात् ॥ १३.२१६.४६ ॥
રાજ્યના પતન અને વિનાશ માટે, દુકાળ માટે, અને હે શોભને, મહાવ્યાધિથી મુક્તિ માટે, તથા ઘડપણને કારણે (ધન સંઘરવું).
13.216.47
शत्रूणां प्रतिकाराय साहसैश्चाप्यमर्षणात् ।
प्रस्थाने चान्यदेशार्थमापदां विप्रमोक्षणे।
एवमादि समुद्दिश्य सन्निदध्यात्स्वकं धनम् ॥ १३.२१६.४७ ॥
શત્રુઓના પ્રતિકાર માટે, સાહસિક કાર્યો માટે, અસહિષ્ણુતાથી પણ, પ્રસ્થાન માટે, બીજા દેશ માટે, આપત્તિઓમાંથી મુક્તિ માટે. આવા હેતુઓ ધ્યાનમાં રાખીને પોતાનું ધન સંઘરવું.
13.216.48
सुखमर्थवतां लोके कृच्छ्राणां विप्रमोक्षणम् ।
यस्य नास्ति धनं किञ्चित्तस्य लोकद्वयं न च ॥ १३.२१६.४८ ॥
જગતમાં ધનવાનોને સુખ મળે છે, અને કષ્ટોમાંથી મુક્તિ પણ. જેની પાસે કંઈ પણ ધન નથી, તેને બંને લોક નથી.
13.216.49
अशनादिन्द्रियाणीव सर्वमर्थात्प्रवर्तते ।
निधानमात्रं यस्तेषामन्यथा विलयं व्रजेत्।
एवं देवि मनुष्याणां लोकानां जीवनं प्रति ॥ १३.२१६.४९ ॥
ભોજનથી જેમ ઇન્દ્રિયો ચાલે છે, તેમ બધું ધનથી ચાલે છે. જે માત્ર સંગ્રહ હોય તે અન્યથા નાશ પામે. હે દેવી, એ રીતે મનુષ્યો અને લોકોના જીવન વિશે.
13.216.50
एवं लोकस्य वृत्तस्य लोकवृत्तं पुनः शृणु ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं च परमं यशः ॥ १३.२१६.५० ॥
આ રીતે લોકવ્યવહાર ફરી સાંભળ. જે ધન્ય, યશદાયક, આયુષ્યદાયક, સ્વર્ગદાયક અને પરમ યશ છે.
13.216.51
त्रिवर्गो हि वशे युक्तः सर्वेषां संविधीयते ।
तथा संवर्तमानास्तु लोकयोर्हितमाप्नुयुः ॥ १३.२१६.५१ ॥
ત્રિવર્ગ (ધર્મ, અર્થ, કામ) ખરેખર વશમાં રાખવામાં આવે તો તે બધા માટે વ્યવસ્થિત થાય છે. અને એ રીતે આચરણ કરનારા બંને લોકોમાં હિત પામે.
13.216.52
काल्योत्थानं च शौचं च देवब्राह्मणभक्तितः ।
गुरुणामेव शुश्रूषा ब्राह्मणेष्वभिवादनम् ॥ १३.२१६.५२ ॥
સવારે ઊઠવું અને શુચિતા, દેવ-બ્રાહ્મણોની ભક્તિથી. ગુરુઓની સેવા અને બ્રાહ્મણોને અભિવાદન.
13.216.53
प्रत्युत्थानं च वृद्धानां देवस्थानप्रणामनम् ।
आभिमुख्यं पुरस्कृत्य अतिथीनां च पूजनम् ॥ १३.२१६.५३ ॥
વડીલો માટે ઊભા થવું અને દેવસ્થાનોમાં પ્રણામ કરવા. અતિથિઓને આગળ રાખી તેમનું પૂજન કરવું.
13.216.54
वृद्धोपदेशकरणं श्रवणं हितपथ्ययोः ।
पोषणं भूत्यवर्गस्य सान्त्वदानपरिग्रहे ॥ १३.२१६.५४ ॥
વડીલોના ઉપદેશનું પાલન કરવું અને હિતકર તથા પથ્ય સાંભળવું. સેવકવર્ગનું પોષણ કરવું, સાંત્વન અને દાનથી તેમને સ્વીકારવા.
13.216.55
न्यायतः कर्मकरणमन्यायाहितवर्जितम् ।
सम्यग्वृत्तं स्वदारेषु दोषाणां प्रतिषेधनम् ॥ १३.२१६.५५ ॥
ન્યાયપૂર્વક કર્મ કરવું, અન્યાય અને અહિતથી મુક્ત રહેવું, પોતાની પત્ની પ્રત્યે યોગ્ય આચરણ રાખવું અને દોષોનું નિવારણ કરવું.
13.216.56
पुत्राणां विनयं कुर्यात्तत्तत्कार्यनियोजनम् ।
वर्जनं चाशुभार्थानां शुभानां जोषणं तथा ॥ १३.२१६.५६ ॥
પુત્રોને વિનય શીખવવો, દરેકને યોગ્ય કાર્યમાં નિયુક્ત કરવો, અશુભ હેતુઓથી દૂર રાખવા અને શુભ બાબતોમાં રસ જગાડવો.
13.216.57
कुलोचितानां धर्माणां यतावत्परिपालनम् ।
कुलसन्धारणं चैव पौरुषेणैव सर्वशः।
एवमादि शुभं सर्वं तस्य वृत्तमिति स्थितम् ॥ १३.२१६.५७ ॥
કુળને ઉચિત ધર્મોનું યથાવત્ પાલન, કુળનું ધારણ અને સર્વ પ્રકારે પુરુષાર્થથી જ તેને સંભાળવું — આ બધું અને આવું સઘળું શુભ આચરણ તેનું છે એમ સ્થિર થયું છે.
13.216.58
वृद्धसेवी भवेन्नित्यं हितार्थं ज्ञानकाङ्क्षया ।
परार्थं नाहरेद्द्रव्यमनामन्त्र्य तु सर्वथा।
न याचेत परान्धीरः स्वबाहुबलमाश्रयेत् ॥ १३.२१६.५८ ॥
જ્ઞાનની ઇચ્છાથી અને હિત માટે સદા વૃદ્ધોની સેવા કરવી. અનુમતિ લીધા વિના પરનું દ્રવ્ય કોઈ પણ રીતે ન લેવું. ધીર પુરુષે બીજાઓ પાસે યાચના ન કરવી; પોતાના બાહુબળનો આશ્રય લેવો.
13.216.59
स्वशरीरं सदा रक्षेदाहाराचारयोरपि ।
हितं पथ्यं सदाहारं जीर्णं भुञ्जीत मात्रया ॥ १३.२१६.५९ ॥
પોતાના શરીરનું સદા રક્ષણ કરવું, આહાર અને આચરણમાં પણ. હિતકર અને પથ્ય, સદા સુપાચ્ય આહાર માત્રા પ્રમાણે ખાવો.
13.216.60
देवतातिथिसत्कारं कृत्वा सर्वं यथाविधि ।
शेषं भुञ्जेच्छुचिर्भूत्वा न च भाषेत विप्रियम् ॥ १३.२१६.६० ॥
દેવતાઓ અને અતિથિઓનો સત્કાર યથાવિધિ કરીને, શુચિ થઈને શેષ ભોજન કરવું; અપ્રિય વચન ન બોલવું.
13.216.61
प्रतिश्रयं च पानीयं बलिं भिक्षां च सर्वतः ।
गृहस्थवासी सततं तद्याद्गाश्चैव पोषयेत् ॥ १३.२१६.६१ ॥
ગૃહસ્થે સદા આશ્રય, પીવાનું પાણી, બલિ અને ભિક્ષા સર્વને આપવાં, અને ગાયોનું પણ પોષણ કરવું.
13.216.62
बहिर्निष्क्रमणं चैव कुर्यात्कारणतोपि वा ।
मध्याह्ने वाऽर्धरात्रे वा गमनाय न रोचयेत् ॥ १३.२१६.६२ ॥
કારણ હોય તો બહાર જવું, પરંતુ મધ્યાહ્ને કે મધ્યરાત્રિએ જવું યોગ્ય ન ગણવું.
13.216.63
विषयान्नावगाहेत स्वशक्त्या तु समाचरेत् ।
यथाऽऽयव्ययता लोके गृहस्थानां प्रपूजितम् ॥ १३.२१६.६३ ॥
વિષયોમાં અતિ ડૂબી ન જવું; પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વર્તવું. આવક અને ખર્ચનો સમતોલ ભાવ જગતમાં ગૃહસ્થો માટે પ્રશંસનીય છે.
13.216.64
अयशस्करमर्थघ्नं कर्म यत्परपीडनम् ।
भयाद्वा यदि लोभाद्वा न कुर्वीत कदाचन ॥ १३.२१६.६४ ॥
અપકીર્તિ લાવનારું, ધનનો નાશ કરનારું, કે પરને પીડનારું કર્મ ભય કે લોભથી ક્યારેય ન કરવું.
13.216.65
बुद्धिपूर्वं समालोक्य दूरतो गुणदोषतः ।
आरभेत तदा कर्भ शुभं वा यदि वेतरत् ॥ १३.२१६.६५ ॥
બુદ્ધિપૂર્વક, દૂરદ્રષ્ટિથી, ગુણદોષ વિચારીને જ કર્મ આરંભવું; તે શુભ હોય કે બીજું.
13.216.66
आत्मसाक्षी भवेन्नित्यमात्मनस्तु शुभाशुभे ।
मनसा कर्मणा वाचा न च काङ्क्षेत पातकम् ॥ १३.२१६.६६ ॥
પોતાના શુભ-અશુભનો સદા પોતે જ સાક્ષી બનવું; મન, કર્મ કે વાણીથી પાપની ઇચ્છા ન કરવી.