महाभारत · अध्याय 13.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.216.1
पशवः पशुबन्धेषु ये हन्यन्तेऽध्वरेषु च ।
यूपे निबध्य मन्त्रैश्च यथान्यायं यथाविधि।
मन्त्राहुतिविपूतास्ते स्वर्गं यान्ति यशस्विनि ॥ १३.२१६.१ ॥
यज्ञांमध्ये पशुबंधनासाठी यूपाला बांधून मंत्र आणि विधीनुसार जे पशू मारले जातात, ते मंत्राहुतीने शुद्ध होऊन, हे यशस्विनी, स्वर्गाला जातात.
13.216.2
तर्पिता यज्ञभागेषु तेषां मांसैर्वरानने ।
अग्नयस्त्रिदशाश्चैव लोकपाला महेश्वराः। ॥ १३.२१६.२ ॥
हे सुमुखी, त्यांच्या मांसाने यज्ञभागांमध्ये अग्नी, त्रिदश देव, लोकपाल आणि महेश्वर तृप्त होतात.
13.216.3
तेषु तुष्टेषु जायेत यस्य यज्ञस्य यत्फलम् ।
तेन संयुज्यते देवि यजमानो न संशयः ॥ १३.२१६.३ ॥
ते संतुष्ट झाले की ज्या यज्ञाचे जे फळ उत्पन्न होते, हे देवी, त्याच्याशी यजमान युक्त होतो, यात संशय नाही.
13.216.4
सपत्नीकः सपुत्रश्चि पित्रा च भ्रातृभिः सह ।
ये तत्र दीक्षिता देवि सर्वे स्वर्गं प्रयान्ति ते ॥ १३.२१६.४ ॥
पत्नी, पुत्र, पिता आणि भावांसह तेथे जे दीक्षित होतात, हे देवी, ते सर्व स्वर्गाला जातात.
13.216.5
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२१६.५ ॥
हे सर्व तुला सांगितले; आता आणखी काय ऐकू इच्छितेस?
13.216.6
भगवन्सर्वभूतेश शूलपाणे महाद्युते ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं वृत्तं सर्वेषां गृहमेधिनाम् ॥ १३.२१६.६ ॥
हे भगवन्, सर्वभूतेश, शूलपाणी, महातेजस्वी, सर्व गृहस्थांचे आचरण मला ऐकायचे आहे.
13.216.7
कीदृशं चरितं तेषां त्रिवर्गसहितं प्रभो ।
प्रत्यायतिः कथं तेषां जीवनार्थमुदाहृतम् ॥ १३.२१६.७ ॥
हे प्रभो, त्रिवर्गासह त्यांचे आचरण कसे असते? त्यांच्या जीवननिर्वाहासाठी त्यांची भविष्यस्थिती कशी सांगितली आहे?
13.216.8
वर्तमानाः कथं सर्वे प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम् ।
एतत्सर्वं समासेन वक्तुमर्हसि मानदः ॥ १३.२१६.८ ॥
जीवन जगणारे ते सर्व उत्तम गती कशी प्राप्त करतात? हे मानदा, हे सर्व थोडक्यात सांगण्यास तू योग्य आहेस.
13.216.9
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि ।
प्रायशो लोकसद्वृत्तमिष्यते गृहवासिनाम् ॥ १३.२१६.९ ॥
हे महाभागे, हे भामिनी, न्यायाने तू ऐकण्याची इच्छा करीत आहेस. सामान्यतः गृहस्थांसाठी जगात सदाचारच सांगितला जातो.
13.216.10
तेषां संरक्षणार्थाय राजानः संस्कृता भुवि ।
सर्वेषामथ मर्त्यानां वृत्तिं सामान्यतः शृणुः ॥ १३.२१६.१० ॥
त्यांच्या रक्षणासाठी पृथ्वीवर राजे नेमलेले आहेत. आता सर्व मनुष्यांची जीवनवृत्ती सामान्यतः ऐक.
13.216.11
विद्या वार्ता च सेवा च कारुत्वं नाट्यता तथा ।
इत्यते जीवनार्थाय मर्त्यानां विहिताः प्रिये ॥ १३.२१६.११ ॥
विद्या, वार्ता, सेवा, कारागिरी आणि नाट्य — अशा प्रकारे ही मनुष्यांच्या जीवननिर्वाहासाठी विहित केली आहेत, प्रिये.
13.216.12
अपि जन्मफलं तावन्मानुषाणां विशेषतः ।
विहितं तत्स्ववृत्तेन तन्मे शृणु समाहिताः ॥ १३.२१६.१२ ॥
मनुष्यांना जन्माचे फळ विशेषतः तितकेच आहे; ते स्वकर्मानेच विहित आहे. हे एकाग्र श्रोत्यांनो, ते माझ्याकडून ऐका.
13.216.13
कर्मक्षेत्रं हि मानुष्यं सुखदुःखयुताः परे ।
सर्वेषां प्राणिनां तस्मान्मानुष्ये वृत्तिरिष्यते ॥ १३.२१६.१३ ॥
मनुष्यजन्मच कर्मक्षेत्र आहे; इतर प्राणी सुखदुःखांनी युक्त आहेत. म्हणून मनुष्यभावातच आचरण विहित मानले जाते.
13.216.14
विद्यायोगस्तु सर्वेषां पूर्वमेव विधीयते ।
कार्याकार्यं विजानन्ति विद्यया देवि नान्यथा ॥ १३.२१६.१४ ॥
सर्वांसाठी प्रथम विद्येचा अभ्यासच विहित केला आहे. हे देवी, विद्येनेच माणसे कर्तव्य आणि अकर्तव्य जाणतात, इतर प्रकारे नाही.
13.216.15
विद्यया स्फीयते ज्ञानं ज्ञानात्तत्वनिदर्शनम् ।
दृष्टतत्वो विनीतात्मा सर्वार्थस्य च भाजनम् ॥ १३.२१६.१५ ॥
विद्येने ज्ञान वाढते; ज्ञानाने तत्त्वाचे दर्शन होते. तत्त्व पाहिलेला, विनीत अंतःकरणाचा माणूस सर्व प्रयोजनांचा पात्र होतो.
13.216.16
शक्यं विद्याविनीतेन लोके संजीवनं शुभम् ॥ १३.२१६.१६ ॥
विद्येने विनीत झालेल्या माणसाला या जगात शुभ संजीवन, खरे जीवन प्राप्त करणे शक्य आहे.
13.216.17
आत्मानं विद्यया तस्मात्पूर्वं वृत्वा तु भाजनम् ।
वश्येन्द्रियो जितक्रोधो भूतात्मानं तु भावयेत्।
भावयित्वा तदाऽऽत्मानं पूजनीयः सतामपि ॥ १३.२१६.१७ ॥
म्हणून प्रथम विद्येने स्वतःला पात्र करून, इंद्रियांना वश करून, क्रोधावर जय मिळवून सर्व भूतांच्या आत्म्याची भावना करावी. त्या आत्म्याची भावना केल्यावर सज्जनांनाही तो पूजनीय होतो.
13.216.18
कुलानुवृत्तं वृत्तं वा पूर्वमात्मा समाश्रयेत् ।
इत्येतत्कुलवासाय दानकर्म यथा पुरा ॥ १३.२१६.१८ ॥
प्रथम आपल्या कुलपरंपरेचा किंवा आचाराचा आश्रय घ्यावा. अशा रीतीने कुलात राहण्यासाठी, पूर्वीप्रमाणे दानकर्म करावे.
13.216.19
यदि चेद्विद्यया चैव वृत्तिं काङ्क्षेदथात्मनः ।
राजविद्यानुवादेऽपि लोकविद्यामथापि वा।
तीर्थतश्चापि गृह्णीयाच्छुश्रूषादिगुणैर्युतः ॥ १३.२१६.१९ ॥
जर कोणी विद्येने उपजीविका इच्छित असेल, तर स्वतःसाठी राजविद्येच्या उपदेशात किंवा लोकविद्येत, गुरूकडूनही शिकावे; शुश्रूषा इत्यादी गुणांनी युक्त होऊन.
13.216.20
ग्रन्थतश्चार्थतश्चैव दृढं कुर्यात्प्रयत्नतः ।
एवं विद्याफलं देवि प्राप्नुयान्नान्यथा नरः।
न्यायाद्विद्याफलानीच्छेदधर्मं तत्र वर्जयेत् ॥ १३.२१६.२० ॥
पाठाने आणि अर्थाने प्रयत्नपूर्वक ते दृढ करावे. हे देवी, अशा प्रकारे माणूस विद्येचे फळ मिळवतो, अन्यथा नाही. न्यायाने विद्येची फळे इच्छावीत; त्यात अधर्म वर्ज्य करावा.
13.216.21
यदिच्छेद्वार्तया वृत्तिं काङ्क्षेत विधिपूर्वकम् ।
क्षेत्रे जलोपपन्ने च तद्योग्यां कृषिमाचरेत् ॥ १३.२१६.२१ ॥
वार्तेने (शेती, व्यापार) उपजीविका इच्छिली तर विधिपूर्वक ती इच्छावी; पाणी असलेल्या शेतात त्याला योग्य अशी शेती करावी.
13.216.22
वाणिज्यं वा यथाकालं कुर्यात्तद्देशयोगतः ।
मूल्यमर्थं प्रयासं च विचार्यैव व्ययोदयौ ॥ १३.२१६.२२ ॥
किंवा योग्य काळी त्या देशानुसार व्यापार करावा; किंमत, नफा, श्रम, तसेच खर्च आणि उत्पन्न यांचा नीट विचार करूनच.
13.216.23
पशुसंजीवनं चैव दश गाः पोषयेद्ध्रुवम् ।
बहुप्रकारा बहवः पशवस्तस्य साधकाः ॥ १३.२१६.२३ ॥
पशुपालनही करावे; निश्चितपणे दहा गायींचे पालनपोषण करावे. अनेक प्रकारची पुष्कळ जनावरे त्याची साधने ठरतात.
13.216.24
यः कश्चित्सेवया वृत्तिं काङ्क्षेत मतिमान्नरः ।
यतात्मा श्रवणीयानां भवेद्वै सम्प्रयोजकः ॥ १३.२१६.२४ ॥
सेवेने उपजीविका इच्छिणारा जो कोणी बुद्धिमान माणूस असेल, तो संयमी होऊन ऐकण्यायोग्य विषयांचा चांगला उपयोग करणारा व्हावा.
13.216.25
बुद्ध्या वा कर्मयोगाद्वा बोधनाद्वा समाश्रयेत् ।
मार्गतस्तु समाश्रित्य तदा तत्सम्प्रयोजयेत् ॥ १३.२१६.२५ ॥
बुद्धीने, कर्मयोगाने किंवा शिक्षणाने आश्रय घ्यावा. मार्गाने आश्रय घेतल्यानंतर, तेव्हा ते साध्य करावे.
13.216.26
यथायथा सु तुष्येत तथा संतोषयेत्तु तम् ।
अनुजीविगुणोपेतः कुर्यादात्मार्थमाश्रितम् ॥ १३.२१६.२६ ॥
ज्या ज्या प्रकारे तो चांगला संतुष्ट होईल, त्याच प्रकारे त्याला संतुष्ट करावे. अनुजीवीच्या गुणांनी युक्त होऊन, स्वतःच्या हितासाठी आश्रित असलेल्याशी तसेच वागावे.
13.216.27
विप्रियं नाचरेत्तस्य एषा सेवा समासतः ।
विप्रयोगात्पुरा तेन गतिमन्यां न लक्षयेत् ॥ १३.२१६.२७ ॥
त्याच्याशी अप्रिय वर्तन करू नये; थोडक्यात हीच सेवा आहे. त्याच्यापासून वियोग होण्यापूर्वी, त्याच्याद्वारे दुसरा मार्ग पाहू नये.
13.216.28
कारुकर्म च नाट्यं च प्रायशो नीचयोनिषु ।
तयोरपि यथायोगं न्यायतः कर्मवेतनम् ॥ १३.२१६.२८ ॥
कारागिरीचे काम आणि नाट्य हे बहुधा खालच्या जातींमध्ये असते. त्या दोघांनाही योग्यतेनुसार, न्यायाने कामाचे वेतन द्यावे.
13.216.29
आजीवेभ्योऽपि सर्वभ्यः स्वार्जवाद्वेतनं हरेत् ।
अनार्जवादाहरतस्तत्तु पापाय कल्पते ॥ १३.२१६.२९ ॥
उपजीविका करणाऱ्या सर्वांकडूनही स्वतःच्या प्रामाणिकपणाने वेतन घ्यावे. अप्रामाणिकपणाने घेणाऱ्यासाठी ते पापासाठीच ठरते.
13.216.30
सर्वेषां पूर्वमारम्भांश्चिन्तयेन्नयपूर्वकम् ।
आत्मशक्तिमुपायांश्च देशकालौ च युक्तितः।
कारणानि प्रयासं च प्रक्षेपं च फलोदयम् ॥ १३.२१६.३० ॥
सर्व आरंभांपूर्वी नीतीने विचार करावा: स्वतःची शक्ती, उपाय, देश आणि काळ युक्तीने; कारणे, प्रयत्न, खर्च आणि फलाचा उदय यांचाही.
13.216.31
एवमादीनि सञ्चिन्त्य दृष्ट्वा दैवानुकूलताम् ।
अतः परं समारम्भेद्यत्रात्महितमाहितम् ॥ १३.२१६.३१ ॥
या व इतर गोष्टींचा नीट विचार करून आणि दैवाची अनुकूलता पाहून, यानंतर जिथे स्वतःचे हित आहे तिथे कार्य आरंभावे.
13.216.32
वृत्तिमेव समासाद्य तां सदा परिपालयेत् ।
देवमानुषविघ्नेभ्यो न पुनर्मन्यते यथा ॥ १३.२१६.३२ ॥
उपजीविका मिळवून ती नेहमी जपावी, जेणेकरून देव व मनुष्य यांच्या विघ्नांमुळे ती पुन्हा नष्ट झाली असे वाटू नये.
13.216.33
पालयन्वर्धयन्भुञ्जंस्तां प्राप्य न विनाशयेत् ।
क्षीयते गिरिसङ्काशमश्नतो ह्यनपेक्षया ॥ १३.२१६.३३ ॥
ते मिळवून, जपत, वाढवत व उपभोगत ते नष्ट करू नये; कारण बेपर्वाईने खाणाऱ्याचे पर्वतासारखे धनही क्षीण होते.
13.216.34
आजीवेभ्यो धनं प्राप्य चतुर्धा विभजेद्बुधः ।
धर्मायार्थाय कामाय आपत्प्रशमनाय च ॥ १३.२१६.३४ ॥
शहाण्याने उपजीविकांमधून मिळालेले धन चार भागांत वाटावे: धर्मासाठी, अर्थासाठी, कामासाठी आणि आपत्ती शमवण्यासाठी.
13.216.35
चतुर्ष्वपि विभागेषु विधानं शृणु शोभने ॥ १३.२१६.३५ ॥
हे शोभने! या चारही विभागांचे विधानही ऐक.
13.216.36
यज्ञार्थं चान्नदानार्थं दीनानुग्रहकारणात् ।
देवब्राह्मणपूजार्थं पितृपूजार्थमेव च ॥ १३.२१६.३६ ॥
यज्ञासाठी, अन्नदानासाठी, दीनांवर कृपा करण्यासाठी, देव व ब्राह्मण यांच्या पूजेसाठी आणि पितृपूजेसाठीही.
13.216.37
मूलार्थं सन्निवासार्थं क्रियानित्यैश्चि धार्मिकैः ।
एवमादिषु चान्येषु धर्मार्थं संत्यजेद्धनम् ॥ १३.२१६.३७ ॥
पायासाठी, एकत्र निवासासाठी, नित्य क्रियांमध्ये रत धार्मिकांनी, अशा व इतर प्रसंगी धर्मासाठी धनाचा त्याग करावा.
13.216.38
धर्मकार्ये धनं दद्यादनवेक्ष्य फलोदयम् ।
ऐश्वर्यस्थानलाभार्थं राजवाल्लभ्यकारणात् ॥ १३.२१६.३८ ॥
धर्मकार्यात फलाची अपेक्षा न करता धन द्यावे; ऐश्वर्य व स्थान मिळवण्यासाठी, राजाचा प्रिय होण्याच्या कारणाने.
13.216.39
वार्तायां च समारम्भेऽमात्यमित्रपरिग्रहे ।
आवाहे च विवाहे च पुत्राणां वृत्तिकारणात् ॥ १३.२१६.३९ ॥
व्यापार सुरू करण्यात, अमात्य व मित्र स्वीकारण्यात, वधू आणण्यात व विवाहात, तसेच पुत्रांच्या उपजीविकेसाठी.
13.216.40
अर्थोदयसमावाप्तावनर्थस्य विघातने ।
एवमादिषु चान्येषु अर्थार्थं विसृजेद्धनम् ॥ १३.२१६.४० ॥
लाभाचा उदय पूर्णपणे मिळवण्यात आणि अनर्थ टाळण्यात; अशा व इतर प्रसंगी, लाभासाठी धन खर्च करावे.
13.216.41
अनुबन्धं हेतुयुक्तं दृष्ट्वा वित्तं परित्यजेत् ।
अनर्थं बाधते ह्यर्थो अर्तं चैव फलान्युत ॥ १३.२१६.४१ ॥
परिणाम व कारणांनी युक्त असलेले पाहून धनाचा त्याग करावा. धनच अनर्थाला बाधा करते; धननाश व फलेही.
13.216.42
नाधनाः प्राप्नुन्त्यर्थं नरा यत्नशतैरपि ।
तस्माद्धनं रक्षितव्यं दातव्यं च विधानतः ॥ १३.२१६.४२ ॥
निर्धन माणसे शेकडो प्रयत्न करूनही धन मिळवत नाहीत. म्हणून धनाचे रक्षण करावे आणि विधीनुसार दानही करावे.
13.216.43
शरीरपोषणार्थाय आहारस्य विशोषणे ।
नटधर्वसंयोगे कामयात्राविहारयोः ॥ १३.२१६.४३ ॥
शरीरपोषणासाठी, आहार कमी झाल्यावर, नट व नर्तकांच्या संगतीत, तसेच इच्छायात्रा व विहारांत (धन खर्च करावे).
13.216.44
मनःप्रियाणां संयोगे प्रीतिदाने तथैव च ।
एवमादिषु चान्येषु कामार्तं विसृजेद्धनम् ॥ १३.२१६.४४ ॥
मनाला प्रिय असलेल्यांच्या संयोगात, प्रीतीची भेट देण्यात, आणि अशा इतर प्रसंगी कामपीडित होऊन धन खर्च करावे.
13.216.45
विचार्य गुणदोषांस्तु त्रयाणां तत्र संत्यजेत् ।
चतुर्थं सन्निदध्याच्च आपदर्थं शुचिस्मिते ॥ १३.२१६.४५ ॥
गुणदोषांचा विचार करून त्यांपैकी तीन भाग तेथे खर्च करावेत; आणि चौथा भाग, हे शुचिस्मिते, आपत्तीसाठी साठवून ठेवावा.
13.216.46
राज्यभ्रंशविनाशार्थं दुर्भिक्षार्थं च शोभने ।
महाव्याधिविमोक्षार्थं वार्धकस्यैव कारणात् ॥ १३.२१६.४६ ॥
राज्यभ्रंश व विनाशासाठी, दुष्काळासाठी, आणि हे शोभने, महाव्याधीपासून सुटकेसाठी, तसेच म्हातारपणामुळे (धन साठवावे).
13.216.47
शत्रूणां प्रतिकाराय साहसैश्चाप्यमर्षणात् ।
प्रस्थाने चान्यदेशार्थमापदां विप्रमोक्षणे।
एवमादि समुद्दिश्य सन्निदध्यात्स्वकं धनम् ॥ १३.२१६.४७ ॥
शत्रूंच्या प्रतिकारासाठी, साहसी कृत्यांसाठी, असह्यतेमुळेही, प्रवासासाठी, दुसऱ्या देशासाठी, आपत्तींतून सुटकेसाठी. अशा कारणांचा विचार करून स्वतःचे धन साठवावे.
13.216.48
सुखमर्थवतां लोके कृच्छ्राणां विप्रमोक्षणम् ।
यस्य नास्ति धनं किञ्चित्तस्य लोकद्वयं न च ॥ १३.२१६.४८ ॥
जगात धनवानांना सुख मिळते आणि संकटांतून सुटकाही मिळते. ज्याच्याकडे थोडेही धन नाही, त्याला दोन्ही लोक नाहीत.
13.216.49
अशनादिन्द्रियाणीव सर्वमर्थात्प्रवर्तते ।
निधानमात्रं यस्तेषामन्यथा विलयं व्रजेत्।
एवं देवि मनुष्याणां लोकानां जीवनं प्रति ॥ १३.२१६.४९ ॥
अन्नामुळे इंद्रिये चालतात, तसेच सर्व काही धनामुळे चालते. जे केवळ साठा असते, ते अन्यथा नष्ट होते. हे देवी, याप्रमाणे मनुष्यांच्या आणि लोकांच्या जीवनाविषयी.
13.216.50
एवं लोकस्य वृत्तस्य लोकवृत्तं पुनः शृणु ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं च परमं यशः ॥ १३.२१६.५० ॥
याप्रमाणे लोकव्यवहार पुन्हा ऐक. जे धन्य, यशदायक, आयुष्यदायक, स्वर्गदायक आणि परम यश आहे.
13.216.51
त्रिवर्गो हि वशे युक्तः सर्वेषां संविधीयते ।
तथा संवर्तमानास्तु लोकयोर्हितमाप्नुयुः ॥ १३.२१६.५१ ॥
त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ, काम) खरोखर वशमध्ये ठेवला तर तो सर्वांसाठी व्यवस्थित केला जातो. आणि अशा प्रकारे वागणारे दोन्ही लोकांत हित मिळवोत.
13.216.52
काल्योत्थानं च शौचं च देवब्राह्मणभक्तितः ।
गुरुणामेव शुश्रूषा ब्राह्मणेष्वभिवादनम् ॥ १३.२१६.५२ ॥
पहाटे उठणे आणि शुचिता, देव-ब्राह्मणांच्या भक्तीने. गुरूंची सेवा आणि ब्राह्मणांना अभिवादन करणे.
13.216.53
प्रत्युत्थानं च वृद्धानां देवस्थानप्रणामनम् ।
आभिमुख्यं पुरस्कृत्य अतिथीनां च पूजनम् ॥ १३.२१६.५३ ॥
वडीलधाऱ्यांसाठी उभे राहणे आणि देवस्थानी नमस्कार करणे. पाहुण्यांना पुढे ठेवून त्यांची पूजा करणे.
13.216.54
वृद्धोपदेशकरणं श्रवणं हितपथ्ययोः ।
पोषणं भूत्यवर्गस्य सान्त्वदानपरिग्रहे ॥ १३.२१६.५४ ॥
वडीलधाऱ्यांचा उपदेश पाळणे आणि हितकर व पथ्य ऐकणे. सेवकवर्गाचे पोषण करणे, सांत्वन व दानाने त्यांचा स्वीकार करणे.
13.216.55
न्यायतः कर्मकरणमन्यायाहितवर्जितम् ।
सम्यग्वृत्तं स्वदारेषु दोषाणां प्रतिषेधनम् ॥ १३.२१६.५५ ॥
न्यायाने कर्मे करणे, अन्याय आणि अहितापासून दूर राहणे, आपल्या पत्नीप्रती योग्य वर्तन ठेवणे आणि दोषांचे निवारण करणे.
13.216.56
पुत्राणां विनयं कुर्यात्तत्तत्कार्यनियोजनम् ।
वर्जनं चाशुभार्थानां शुभानां जोषणं तथा ॥ १३.२१६.५६ ॥
पुत्रांना विनय शिकवावा, प्रत्येकाला योग्य कामात नियुक्त करावे, अशुभ हेतूंपासून दूर ठेवावे आणि शुभ गोष्टींत रस निर्माण करावा.
13.216.57
कुलोचितानां धर्माणां यतावत्परिपालनम् ।
कुलसन्धारणं चैव पौरुषेणैव सर्वशः।
एवमादि शुभं सर्वं तस्य वृत्तमिति स्थितम् ॥ १३.२१६.५७ ॥
कुलाला योग्य धर्मांचे यथायोग्य पालन, कुलाचे धारण आणि सर्व प्रकारे पुरुषार्थानेच ते सांभाळणे — हे व असे सर्व शुभ आचरण त्याचे आहे असे मानले आहे.
13.216.58
वृद्धसेवी भवेन्नित्यं हितार्थं ज्ञानकाङ्क्षया ।
परार्थं नाहरेद्द्रव्यमनामन्त्र्य तु सर्वथा।
न याचेत परान्धीरः स्वबाहुबलमाश्रयेत् ॥ १३.२१६.५८ ॥
ज्ञानाच्या इच्छेने आणि हितासाठी नेहमी वृद्धांची सेवा करावी. अनुमती न घेता दुसऱ्याचे द्रव्य कधीही घेऊ नये. धीर पुरुषाने इतरांकडे याचना करू नये; आपल्या बाहुबलाचा आश्रय घ्यावा.
13.216.59
स्वशरीरं सदा रक्षेदाहाराचारयोरपि ।
हितं पथ्यं सदाहारं जीर्णं भुञ्जीत मात्रया ॥ १३.२१६.५९ ॥
आपल्या शरीराचे नेहमी रक्षण करावे, आहार आणि आचार दोन्हीतही. हितकारक व पथ्यकर, नेहमी पचणारा आहार प्रमाणात सेवन करावा.
13.216.60
देवतातिथिसत्कारं कृत्वा सर्वं यथाविधि ।
शेषं भुञ्जेच्छुचिर्भूत्वा न च भाषेत विप्रियम् ॥ १३.२१६.६० ॥
देवतांचा व अतिथींचा सत्कार यथाविधी करून, शुचिर्भूत होऊन उरलेले अन्न सेवन करावे; अप्रिय वचन बोलू नये.
13.216.61
प्रतिश्रयं च पानीयं बलिं भिक्षां च सर्वतः ।
गृहस्थवासी सततं तद्याद्गाश्चैव पोषयेत् ॥ १३.२१६.६१ ॥
गृहस्थाने सदैव निवारा, पिण्याचे पाणी, बलि आणि भिक्षा सर्वांना द्यावी आणि गायींचेही पालन करावे.
13.216.62
बहिर्निष्क्रमणं चैव कुर्यात्कारणतोपि वा ।
मध्याह्ने वाऽर्धरात्रे वा गमनाय न रोचयेत् ॥ १३.२१६.६२ ॥
कारण असल्यास बाहेर जावे, परंतु मध्यान्ही किंवा मध्यरात्री जाणे योग्य मानू नये.
13.216.63
विषयान्नावगाहेत स्वशक्त्या तु समाचरेत् ।
यथाऽऽयव्ययता लोके गृहस्थानां प्रपूजितम् ॥ १३.२१६.६३ ॥
विषयांमध्ये अतिशय बुडू नये; आपल्या शक्तीनुसार वर्तन करावे. उत्पन्न आणि खर्च यांचा समतोल हा जगात गृहस्थांकडून गौरविला जातो.
13.216.64
अयशस्करमर्थघ्नं कर्म यत्परपीडनम् ।
भयाद्वा यदि लोभाद्वा न कुर्वीत कदाचन ॥ १३.२१६.६४ ॥
अपयश आणणारे, धनाचा नाश करणारे, दुसऱ्यांना पीडा देणारे कर्म भीतीने किंवा लोभाने कधीही करू नये.
13.216.65
बुद्धिपूर्वं समालोक्य दूरतो गुणदोषतः ।
आरभेत तदा कर्भ शुभं वा यदि वेतरत् ॥ १३.२१६.६५ ॥
बुद्धिपूर्वक, दूरदृष्टीने, गुणदोषांचा विचार करूनच कर्म आरंभावे; ते शुभ असो वा नसो.
13.216.66
आत्मसाक्षी भवेन्नित्यमात्मनस्तु शुभाशुभे ।
मनसा कर्मणा वाचा न च काङ्क्षेत पातकम् ॥ १३.२१६.६६ ॥
आपल्या शुभाशुभाचा नेहमी स्वतःच साक्षी असावे; मन, कर्म किंवा वाणीने पापाची इच्छा करू नये.