महाभारत · अध्याय 13.223
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.223.1
भगवन्मानुषेष्वेव मानुषाः समदर्शनाः ।
चण्डाला इव दृश्यन्ते स्पर्शमात्रविदूषिताइः ॥ १३.२२३.१ ॥
हे भगवान, माणसांमध्येही माणसे समदर्शी असूनही केवळ स्पर्शमात्राने विटाळलेल्या चांडाळांसारखी दिसतात.
13.223.2
नीचकर्मरता देव सर्वेषां मलहारकाः ।
दुर्गताः क्लेशभूयिष्ठा विरूपा दुष्टचेतसः।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२३.२ ॥
हे देवा, नीच कर्मांत रमलेले, सर्वांचा मळ वाहणारे, दुर्गतीस गेलेले, अत्यंत क्लेशयुक्त, विरूप आणि दुष्ट मनाचे लोक कोणत्या कर्मफलाने असे होतात? ते मला सांगणे योग्य आहे.
13.223.3
तदहं ते प्रवक्ष्यामि तदेकाग्रमनाः शृणु ॥ १३.२२३.३ ॥
ते मी तुला सांगतो; एकाग्र मनाने ऐक.
13.223.4
ये पुरा मनुजा देवि अतिमानयुता भृशम् ।
आत्मसम्भावनायुक्ताः स्तब्धा दर्पसमन्विताः ॥ १३.२२३.४ ॥
हे देवि, पूर्वी जे मनुष्य अत्यंत मानाने युक्त, आत्मस्तुतीत रमलेले, गर्विष्ठ आणि दर्पाने भरलेले होते—
13.223.5
प्रणामं तु न कुर्वन्ति गुरूणामपि पामराः ।
ये स्वधर्मार्पणं कार्यमतिमानान्न कुर्वते ॥ १३.२२३.५ ॥
ते नीच लोक गुरुजनांनाही नमस्कार करत नाहीत; अत्यंत अभिमानामुळे आपले स्वधर्मकर्तव्य अर्पण करत नाहीत.
13.223.6
परान्संनामयन्त्येव आज्ञयात्मनि ये बलात् ।
ऋद्धियोगात्परान्नित्यमवमन्यन्ति मानवान्।
पानपाः सर्वभक्षाश्च परुषाः कटुका नराः ॥ १३.२२३.६ ॥
जे आपल्या आज्ञेने व बळाने इतरांना नमवतात, ऐश्वर्याच्या बळावर सदैव इतर माणसांना तुच्छ लेखतात, मद्यपान करणारे, सर्व काही खाणारे, कठोर आणि कडवट बोलणारे लोक.
13.223.7
एवंयुक्तसमाचाराक दण्डिता यमशासनैः ।
कथंचित्प्राप्य मानुष्यं चण्डालाः सम्भवन्ति ते ॥ १३.२२३.७ ॥
अशा प्रकारे दुराचारात रमलेले लोक यमशासनाने दंडित होऊन कसेबसे मनुष्यजन्म मिळवले तरी चांडाळ म्हणून जन्मतात.
13.223.8
नीचकर्मरताश्चैव सर्वेषां मलहारकाः ।
परेषां वन्दनपरास्ते भवन्त्येव मानिनः ॥ १३.२२३.८ ॥
नीच कर्मांत रमलेले लोक सर्वांचे मल वाहणारे होतात; इतरांना वंदन करण्यात गुंतले तरी ते गर्विष्ठच राहतात.
13.223.9
विरूपाः पापयोनिस्थाः स्पर्शनादिविवर्जिताः ।
कुवृत्तिमुपजीवन्ति भुत्वा ते रजकादयः।
पुराऽतिमानदोषात्तु भुञ्जते स्वकृतं फलम् ॥ १३.२२३.९ ॥
कुरूप, पापयोनीत असलेले, स्पर्शादींपासून वर्ज्य असे धोबी आदी लोक दुष्ट वृत्तीने जगतात; पूर्वी अतिमानाच्या दोषाने ते आपल्या कर्माचे फळ भोगतात.
13.223.10
तानप्यवस्ताकृपणांश्चण्डालानपि बुद्धिमान् ।
न च निन्देन्नापि कुप्येद्भुञ्जते स्वकृतं फलम्।
चण्डाला अपि तां जातिं शोचन्तः शुद्धिमाप्नुयुः ॥ १३.२२३.१० ॥
शहाण्या माणसाने त्या दीन, दुःखी चांडाळांचीही निंदा करू नये, त्यांच्यावर रागावू नये; कारण ते आपल्या कर्माचे फळ भोगत आहेत. चांडाळही त्या जन्माबद्दल शोक करत शुद्धी मिळवू शकतात.
13.223.11
भगवन्मानुषाः केचिदाशापाशशतैर्वृताः ।
परेषां द्वारि तिष्ठन्ति प्रतिषिद्धाः प्रवेशने ॥ १३.२२३.११ ॥
हे भगवन्, काही माणसे आशेच्या शेकडो पाशांनी वेढलेली, प्रवेशास मनाई झालेली, दुसऱ्यांच्या दारात उभी राहतात.
13.223.12
द्रष्टुं ज्ञापयितुं चैव न लभन्ते च यत्नतः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२३.१२ ॥
त्यांना पाहण्याची किंवा स्वतःची ओळख करून देण्याची संधीही प्रयत्न करूनही मिळत नाही. कोणत्या कर्मविपाकाने हे घडते, हे मला सांगण्यास आपण योग्य आहात.
13.223.13
ये पुरा मानुषा देवि ऐश्वर्यस्थानसंयुताः ।
संवादं तु न कुर्वन्ति परैरैश्वर्यमोहिताः ॥ १३.२२३.१३ ॥
हे देवी, पूर्वी ऐश्वर्य आणि स्थानांनी युक्त असलेले मानव ऐश्वर्यमोहाने भारलेले होते आणि इतरांशी संवाद करीत नसत.
13.223.14
द्वाराणि न ददत्येव लोभमोहादिभिर्वृताः ।
अवस्थामोहसंयुक्ताः स्वार्थमात्रपरायणाः ॥ १३.२२३.१४ ॥
लोभ, मोह आदींनी वेढलेले ते दारे उघडत नाहीत; आपल्या स्थानाच्या मोहाने युक्त असून केवळ स्वार्थपरायण असतात.
13.223.15
सर्वभोगयुता वाऽपि सर्वेषां निष्फला भृशम् ।
अपि शक्ता न कुर्युस्ते परानुग्रहकारणात् ॥ १३.२२३.१५ ॥
सर्व भोगांनी युक्त असूनही ते सर्वांसाठी पूर्णपणे निष्फळ असतात; समर्थ असूनही इतरांवर अनुग्रह करण्यासाठी ते काहीही करीत नाहीत.
13.223.16
निर्दयाश्चैव निर्द्वारा भोगैश्वर्यगतिं प्रति ।
एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने ॥ १३.२२३.१६ ॥
ते निर्दय आणि निर्द्वार असतात, भोग व ऐश्वर्याच्या मार्गाकडे वळलेले असतात; अशा आचरणाचे लोक शुभ पुनर्जन्मातही (हीच अवस्था प्राप्त करतात).
13.223.17
यदि चेन्मानुषं जन्म लभेरंस्ते तथाविधाः ।
दुर्गता दुरवस्थाश्च कर्मव्याक्षेपसंयुताः ॥ १३.२२३.१७ ॥
असे लोक मानव जन्म मिळवले तरी दुर्गती आणि दुरवस्थेत, कर्मांच्या अडथळ्यांनी युक्त असे (राहतात).
13.223.18
अभिधावन्ति ते सर्वे तमर्थमभिवेदिनः ।
राज्ञां वा राजमात्राणां द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ १३.२२३.१८ ॥
त्या उद्दिष्टाचे इच्छुक ते सर्व धावतात; राजांच्या किंवा राजमंत्र्यांच्या दारी उभे राहतात, पण अडवले जातात.
13.223.19
कर्म विज्ञापितुं द्रष्टुं न लभन्ते कथञ्चन ।
प्रवेष्टुमपि ते द्वारं बहिस्तिष्ठन्ति काङ्क्षया ॥ १३.२२३.१९ ॥
आपले कर्म निवेदन करण्याची किंवा पाहण्याची संधी त्यांना कोणत्याही प्रकारे मिळत नाही; दारात प्रवेश करण्याच्या आशेने ते बाहेरच उभे राहतात.
13.223.20
भगवन्मानुषाः केचिन्मनुष्येषु बहुष्वपि ।
सहसा नष्टसर्वस्वा भ्रष्टकोशपरिग्रहाः ॥ १३.२२३.२० ॥
हे भगवन्! अनेक माणसांमध्येही काही माणसे अचानक आपले सर्वस्व गमावतात आणि त्यांचा खजिना व संपत्ती नष्ट होते.
13.223.21
दृश्यन्ते मानुषाः केचिद्राजचोरोदकादिभिः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२३.२१ ॥
राजा, चोर, पाणी इत्यादींमुळे काही माणसे नष्ट झालेली दिसतात. कोणत्या कर्मविपाकाने हे घडते ते मला सांगण्यास आपण योग्य आहात.
13.223.22
ये पुरा मानुषा देवि आसुरं भावमाश्रिताः ।
परेषां वृत्तिनाशं तु कुर्वते द्वेषलोभतः ॥ १३.२२३.२२ ॥
हे देवी! पूर्वी आसुरी भाव स्वीकारलेली माणसे द्वेष आणि लोभामुळे इतरांच्या उपजीविकेचा नाश करतात.
13.223.23
उत्कोचनपराश्चैव पिशुनाश्च तथाविधाः ।
परद्रव्यहरा घोराश्चौर्याद्वाऽन्येन कर्मणा ॥ १३.२२३.२३ ॥
लाच घेण्यात मग्न असणारे, चहाड्या करणारे आणि अशाच प्रकारचे लोक, दुसऱ्याचे धन हरण करणारे क्रूर लोक — चोरीने किंवा इतर कर्माने.
13.223.24
निर्दया निरनुक्रोशाः परेषां वृत्तिनाशकाः ।
नास्तिकाऽनृतभूयिष्ठाः परद्रव्यापहारिणः ॥ १३.२२३.२४ ॥
निर्दय, करुणारहित, दुसऱ्यांच्या उपजीविकेचा नाश करणारे, नास्तिक, बहुधा खोटे बोलणारे, दुसऱ्याचे धन हरण करणारे.
13.223.25
एवंयुक्तसमाचारा दण्डिता यमशासनैः ।
निरयस्थाश्चिरं कालं तत्र दुःखसमन्विताः ॥ १३.२२३.२५ ॥
अशा प्रकारचे आचरण असलेले लोक यमाच्या आज्ञेने दंडित होऊन तेथे नरकात दीर्घकाळ दुःखात राहतात.
13.223.26
यदि चेन्मानुषं जन्म लभेरंस्ते तथाविधाः ।
तत्रस्थाः प्राप्नुवन्त्येव सहसा द्रव्यवाशनम् ॥ १३.२२३.२६ ॥
असे लोक जर मनुष्यजन्म मिळवतील, तर तेथे असतानाच अचानक धनाचा नाश भोगतात.
13.223.27
कष्टं तत्प्राप्नुवन्त्येव कारणाकारणादपि ।
नाशं विनाशं द्रव्याणामुपघातं च सर्वशः ॥ १३.२२३.२७ ॥
कारणाने किंवा अकारणानेही ते ते कष्ट भोगतात; संपत्तीचा नाश, विनाश आणि सर्व प्रकारे हानी होते.
13.223.28
भगवन्मानुषाः केचिद्बान्धवैः सहसा पृथक् ।
कारणादेव सहसा सर्वेषां प्राणनाशनम् ॥ १३.२२३.२८ ॥
हे भगवन्! काही मनुष्य आपल्या बांधवांपासून अचानक दूर होतात; कारणानेच सर्वांचा प्राणनाश अचानक होतो.
13.223.29
शस्त्रेण वाऽन्यथा वाऽपि प्राप्नुवन्ति वधं नराः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२३.२९ ॥
मनुष्य शस्त्राने किंवा अन्य प्रकारानेही मृत्यू पावतात; कोणत्या कर्मफलाच्या परिपाकाने हे घडते, ते मला सांगण्यास आपण योग्य आहात.
13.223.30
ये पुरा मनुजा देवि घोरकर्मरतानृताः ।
आसुराः प्रायशो मूर्खाः प्राणिहिंसाप्रिया भृशं ॥ १३.२२३.३० ॥
हे देवी! पूर्वी जे मनुष्य भयंकर कर्मात रत, असत्यवादी, बहुधा आसुरी स्वभावाचे, मूर्ख आणि प्राणिहिंसेत अत्यंत प्रेम करणारे होते.
13.223.31
निर्दयाः प्राणिहिंसायां तथा प्राणिविघातकाः ।
विश्वस्तघातकाश्चैव तथा सुप्तविघातकाः।
प्रायशोऽनृतभूयिष्ठा नास्तिका मांसभोजनाः ॥ १३.२२३.३१ ॥
प्राण्यांची हिंसा करण्यात निर्दय, प्राण्यांचा घात करणारे, विश्वास ठेवणाऱ्यांचा आणि झोपलेल्यांचा घात करणारे, बहुधा असत्यात रमलेले, नास्तिक आणि मांसभक्षक.
13.223.32
एवंयुक्तसमाचाराः कालधर्मं गताः पुनः ।
दण्डिता यमदण्डेन निरयस्थाश्चिरं प्रिये ॥ १३.२२३.३२ ॥
असे आचरण असणारे लोक मृत्यू पावून पुन्हा यमदंडाने दंडित होतात आणि हे प्रिये, दीर्घकाळ नरकात राहतात.
13.223.33
तिर्यग्योनिं पुनः प्राप्य तत्र दुःखपरिक्षयात् ।
यदि चेन्मानुपं जन्म लभेरंस्ते तथाविधाः।
तत्र ते प्राप्नुवन्त्येव वधबन्धान्यथा तथा ॥ १३.२२३.३३ ॥
पुन्हा तिर्यग्योनी प्राप्त करून, तेथे दुःखाचा क्षय होईपर्यंत राहतात; आणि त्यांना मनुष्यजन्म मिळाला तरी तेथेही वध आणि बंधन कसेतरी प्राप्त होते.
13.223.34
आढ्या वा दुर्गता वाऽपि भुञ्जते स्वकृतं फलम् ।
सुप्ता मत्ताश्च विश्वस्तास्तथा ते प्राप्नुवन्त्युत ॥ १३.२२३.३४ ॥
श्रीमंत असोत वा दुर्गत, ते स्वकृत कर्माचे फळ भोगतात; झोपलेले, मत्त आणि विश्वस्त लोकही तसेच ते प्राप्त करतात.
13.223.35
प्राणवाधकृतं दुःखं बान्धवैः सहसा पृथक् ।
पुत्रदारविनाशं वा शस्त्रेणान्येन वा वधम् ॥ १३.२२३.३५ ॥
प्राणवधामुळे उत्पन्न होणारे दुःख, बांधवांपासून अचानक वेगळे होणे, पुत्र व पत्नीचा नाश, किंवा दुसऱ्या शस्त्राने वध.
13.223.36
भगवन्मानुषाः केचिद्राजनीतिविशार दैः ।
दण्ड्यन्ते मानुषे लोके मानुषाः सर्वतोभयाः।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२३.३६ ॥
हे भगवन्, मानवलोकात राजनीतीत निपुण लोकांकडून काही मानव दंडित होतात; मानव सर्वत्र भयभीत राहतात. कोणत्या कर्मविपाकामुळे हे घडते ते मला सांगावे.
13.223.37
ये पुरा मनुजा देवि मानुषांश्चेतराणि वा ।
क्लिष्टघातेन निघ्नन्ति प्राणान्प्राणिषु निर्दयाः।
आसुर घोरकर्माणः क्रूरदण्डवधप्रियाः ॥ १३.२२३.३७ ॥
हे देवी, पूर्वी जे मानव किंवा इतर प्राणी निर्दयपणे यातनादायक वधाने प्राण घेतात, ते आसुरी, घोरकर्मी, क्रूर दंड व वधात आनंद मानणारे असतात.
13.223.38
ये दण्डयन्त्यदण्ड्यांश्च राजानः कोपमोहिताः ।
हिंसाहङ्कारपरुषा मांसादा नास्तिकाशुभाः ॥ १३.२२३.३८ ॥
क्रोधाने मोहित झालेले राजे दंड न द्यावयाच्यांनाही दंड देतात; ते हिंसा व अहंकाराने कठोर, मांसभक्षक, नास्तिक व अशुभ असतात.
13.223.39
केचित्स्त्रीपुरुषघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च तथा प्रिये ।
एवंयुक्तसमाचारा प्राणिधर्मं गताः पुनः ॥ १३.२२३.३९ ॥
हे प्रिये, काही लोक स्त्री-पुरुषांचे व गुरूंचे घातक असतात; अशा आचरणाचे लोक पुन्हा प्राणिधर्माच्या अवस्थेला जातात.
13.223.40
दण्डिता यमदण्डेन निरयस्थाश्चिरं प्रिये ।
पूर्वजन्मकृतं कर्म भुञ्जते तदिह प्रजाः ॥ १३.२२३.४० ॥
हे प्रिये, यमदंडाने दंडित होऊन नरकात दीर्घकाळ राहिलेले लोक पूर्वजन्मात केलेल्या कर्माचे फळ येथे भोगतात.
13.223.41
इहैव यत्कर्म कृतं तत्परत्र फलत्युत ।
एषा व्यवस्थितिर्देवि मानुषेष्वेव दृश्यते ॥ १३.२२३.४१ ॥
येथे केलेले कर्म परलोकातही फळ देते; हे देवी, ही व्यवस्था मानवांमध्येच दिसून येते.
13.223.42
न चर्षीणां न देवानाममृतत्वात्तपोबलात् ।
तैरेकेन शरीरेण भुज्यते कर्मणः फलम् ॥ १३.२२३.४२ ॥
ऋषींना किंवा देवांना, अमरत्व आणि तपोबलामुळे, त्याच एका शरीराने कर्मफल भोगावे लागत नाही.
13.223.43
न तथा मानुषाणां स्यादन्तर्धाय भवेद्धि तत् ॥ १३.२२३.४३ ॥
मनुष्यांसाठी तसे नसते; शरीर नाहीसे झाल्यावरच ते घडते.
13.223.44
किमर्थं मानुषा लोके दण्ड्यन्ते पृथिवीश्वरैः ।
कृतापराधमुद्दिश्य हन्ता हर्ताऽयमित्युत ॥ १३.२२३.४४ ॥
जगात माणसांना राजांकडून कशासाठी शिक्षा होते — अपराध करणाऱ्याला उद्देशून, हा खुनी, हा चोर असे म्हणून?
13.223.45
पुत्रार्थी पुत्रकामेष्ट्या इहैव लभते सुतान् ।
तैरेव हि शरीरेण भुञ्जन्ते कर्मणां फलम् ॥ १३.२२३.४५ ॥
पुत्राची इच्छा करणारा पुत्रेष्टी यज्ञाने इथेच पुत्र मिळवतो; आणि त्याच शरीराने माणसे कर्मफळे भोगतात.
13.223.46
दृश्यन्ते मानुषे लोके तद्भवान्नानुमन्यते ।
एतन्मे संशयस्थानं तन्मे त्वं छेत्तुमर्हसि ॥ १३.२२३.४६ ॥
माणसांच्या जगात हे दिसते, पण आपण ते मान्य करीत नाही. हाच माझ्या संशयाचा विषय आहे; तो आपण माझ्यासाठी दूर करावा.
13.223.47
स्थाने संशयितं देवि तत्त्वं शृणु समाहिता ।
कर्म कर्मफलं चेति युगपद्भुवि नेष्यते ॥ १३.२२३.४७ ॥
हे देवी, तुझा हा संशय योग्यच आहे. एकाग्र होऊन सत्य ऐक: पृथ्वीवर कर्म आणि कर्मफळ एकाच वेळी घडत नाहीत असे मानले जाते.
13.223.48
ये त्वयाऽभिहिता देवि हन्ता हर्ताऽयमित्यपि ।
तेषां तत्पूर्वकं कर्म दण्ड्यते यत्र राजभिः ॥ १३.२२३.४८ ॥
हे देवी, तू ज्यांना 'हा वध करणारा, हा हरण करणारा' असे म्हणालीस, त्यांच्या पूर्वकृत कर्माप्रमाणे जिथे राजे त्यांना दंड देतात.
13.223.49
देवि कर्म कृतं चैषां हेतुर्भवति शासने ।
अपराधापरेशेन राजा दण्डयति प्रजाः ॥ १३.२२३.४९ ॥
हे देवी, त्यांनी केलेले कर्मच शासनात कारण होते; राजा अपराध आणि त्याच्या विरुद्धाचा स्वामी म्हणून प्रजेला दंड देतो.
13.223.50
इह लोके व्यवस्थार्थं राजभिर्दण्डनं स्मृतम् ।
उद्वेजनार्थं शेषाणामपराधं तमुद्दिशन् ॥ १३.२२३.५० ॥
या लोकात व्यवस्थेसाठी राजांकडून दंड सांगितला आहे; उरलेल्यांना भयभीत करण्याच्या हेतूने तो अपराध दर्शवून.
13.223.51
पुराकृतफलं दण्डो दण्ड्यमानस्य तद्ध्रुवम् ।
प्रागेव च मया प्रोक्तं तत्र निःसंशया भव ॥ १३.२२३.५१ ॥
पूर्वकृत कर्माचे फळच दंड आहे; दंड भोगणाऱ्याला ते निश्चित. हे मी आधीच सांगितले आहे; त्यात निःसंशय राहा.
13.223.52
भगवन्भुवि मर्त्यानां दण्डितानां नरेश्वरैः ।
दण्डेनैव तु तेनेह पापनाशो भवेन्न वा। ॥ १३.२२३.५२ ॥
हे भगवन्, पृथ्वीवरील मर्त्य लोकांपैकी जे राजांकडून दंडित झाले, त्या दंडानेच येथे पापाचा नाश होतो की नाही?
13.223.53
एतन्मया संशयितं तद्भवांश्छेत्तुमर्हति ।
स्थाने संशयितं देवि शृणु तत्वं समाहिता ॥ १३.२२३.५३ ॥
हा संशय मला झाला आहे; तो आपण दूर करावा. (महेश्वर:) हे देवी, हा संशय योग्यच आहे; एकाग्र होऊन तत्त्व ऐक.
13.223.54
ये नृपैर्दण्डिता भूमावपराधापदेशतः ।
यमलोके न दण्ड्यन्ते तत्र ते यमदण्डनैः ॥ १३.२२३.५४ ॥
पृथ्वीवर अपराधाच्या निमित्ताने राजांनी दंडित केलेल्यांना यमलोकात यमदंडांनी तेथे पुन्हा दंडित केले जात नाही.
13.223.55
अदण्डिता वा ये मिथ्या मिथ्या वा दण्डिता भुवि ।
तान्यमो दण्डयत्येव स हि वेद कृताकृतम्।
नातिक्रमेद्यमं कश्चित्कर्म कृत्वेह मानुषः ॥ १३.२२३.५५ ॥
पृथ्वीवर दंडित न झालेल्यांना किंवा खोटेपणाने दंडित झालेल्यांना यम निश्चितच दंड देतो; केलेले आणि न केलेले सर्व तोच जाणतो. येथे कर्म करून कोणीही मानव यमाचे उल्लंघन करू नये.
13.223.56
राजा यमश्च कुर्वाते दण्डमात्रं तु शोभने ।
उभाभ्यां यमराजभ्यां दण्डितोऽदण्डितोपि वा।
पश्चात्कर्मफलं भुङ्क्ते नरके मानुषेषु वा ॥ १३.२२३.५६ ॥
राजा आणि यम दोघेही केवळ दंडच करतात, हे सुंदरी. त्या दोन यमराजांकडून दंडित झाला किंवा नाही झाला तरी, नंतर माणूस कर्मफल नरकात किंवा मनुष्यांमध्ये भोगतो.
13.223.57
नास्ति कर्मफलच्छेत्ता कश्चिल्लोकत्रयेऽपि च ।
इति ते कथितं सर्वं निर्विशङ्का भव प्रिये ॥ १३.२२३.५७ ॥
तिन्ही लोकांतही कर्मफल तोडणारा कोणीही नाही. हे सर्व मी तुला सांगितले; प्रिये, निःशंक हो.
13.223.58
किमर्थं दुष्कृतं कृत्वा मानुषा भुवि नित्यशः ।
पुनस्तत्कर्मनाशाय प्रायश्चित्तानि कुर्वते ॥ १३.२२३.५८ ॥
माणसे पृथ्वीवर सतत दुष्कर्म करून, ते कर्म नष्ट करण्यासाठी पुन्हा कशासाठी प्रायश्चित्ते करतात?
13.223.59
सर्वपापहरं चेति हयमेधं वदन्ति च ।
प्रायश्चित्तानि चान्यानि पापनाशाय कुर्वते।
तस्मान्मया संशयितं त्वं तच्छेत्तुमिहार्हसि ॥ १३.२२३.५९ ॥
सर्व पापे हरण करणारा म्हणून अश्वमेधाला म्हणतात; पापनाशासाठी इतर प्रायश्चित्तेही केली जातात. म्हणून माझ्या मनात संशय आहे; तो आपण दूर करावा.
13.223.60
स्थाने संशयितं देवि शृणु तत्वं समाहिता ।
संशयो हि महानेव पूर्वेषां च मनीषिणाम् ॥ १३.२२३.६० ॥
हे देवी, हा संशय योग्यच उठला आहे; एकाग्र चित्ताने सत्य ऐक. पूर्वीच्या मनीषींनाही हा मोठा संशय होता.
13.223.61
द्विधा तु क्रियते पापं सद्भिश्चासद्भिरेव च ।
अभिसन्धाय वा नित्यमन्यथा वा यदृच्छया ॥ १३.२२३.६१ ॥
पाप दोन प्रकारे केले जाते — सज्जनांकडून आणि दुर्जनांकडून; संकल्पपूर्वक किंवा अन्य प्रकारे, अथवा अपघाताने.
13.223.62
केवलं चाभिसन्धाय संरम्भाच्च करोति यत् ।
कर्मणस्तस्य नाशस्तु न कथंचन विद्यते ॥ १३.२२३.६२ ॥
केवळ संकल्प करून आणि आवेगाने जे कर्म केले जाते, त्या कर्माचा नाश कोणत्याही प्रकारे होत नाही.
13.223.63
अभिसन्धिकृतस्यैव नैव नाशोस्ति कर्मणः ।
अश्वमेधसहस्रैश्च प्रायश्चित्तशतैरपि ॥ १३.२२३.६३ ॥
संकल्पपूर्वक केलेल्या कर्माचा नाश होत नाही — हजार अश्वमेध आणि शेकडो प्रायश्चित्ते करूनही नाही.
13.223.64
अन्यथा यत्कृतं पापं प्रमादाद्वा यदृच्छया ।
प्रायश्चित्ताश्वमेधाब्यां श्रेयसा तत्प्रणश्यति ॥ १३.२२३.६४ ॥
अन्यथा, प्रमादाने किंवा अपघाताने केलेले पाप प्रायश्चित्त आणि अश्वमेधाने कल्याणकारकपणे नष्ट होते.
13.223.65
लोकसंव्यवहारार्थं प्रायश्चित्तादिरिष्यते ।
विद्ध्येवं पापके कार्ये निर्विशङ्का भव प्रिये ॥ १३.२२३.६५ ॥
लोकव्यवहारासाठी प्रायश्चित्तादी विधान सांगितले आहे. प्रिये, पापकर्मातही अशा प्रकारे निःशंक राहा.
13.223.66
इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२२३.६६ ॥
हे देवी, असे तुला सांगितले. आता आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?
13.223.67
भगवन्देवदेवेश मानुषाश्चेतरा अपि ।
म्रियन्ते मानुषा लोके कारणाकारणादपि।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२३.६७ ॥
हे भगवन्, देवदेवेशा, मानव आणि इतर प्राणीही जगात कारणाने आणि अकारणानेही मरतात. कोणत्या कर्मफलामुळे हे घडते, ते मला सांगण्यास आपण योग्य आहात.
13.223.68
ये पुरा मनुजा देवि कारणाकारणादपि ।
यथाऽसुभिर्वियुज्यन्ते प्राणिनः प्राणिनिर्दर्यः ॥ १३.२२३.६८ ॥
हे देवी, जे पूर्वी मनुष्य होते, कारणाने किंवा अकारणानेही, प्राण्यांविषयी निर्दय होऊन, प्राणांपासून वियुक्त होतात.
13.223.69
तथैव ते प्राप्नुवन्ति यथैवात्मकृतं फलम् ।
विषदास्तु विषेणैव शस्त्रैः शस्त्रेण घातकाः ॥ १३.२२३.६९ ॥
तसेच ते स्वकृत कर्माचेच फळ मिळवतात. विष देणारे विषाने, आणि शस्त्राने मारणारे शस्त्राने (नाश पावतात).
13.223.70
एवमेव यथा लोके मानुषान्घ्नन्ति मानुषाः ।
कारणेनैव तेनाथ तता स्वप्राणनाशनम्।
प्राप्नुवन्ति पुनर्देवि नास्ति तत्र विचारणा ॥ १३.२२३.७० ॥
त्याचप्रमाणे जगात मनुष्य मनुष्यांना मारतात. त्याच कारणाने ते स्वतःच्या प्राणांचा नाश प्राप्त करतात. हे देवी, यात संशय नाही.
13.223.71
इति ते कथितं सर्वं कर्मपाकफलं प्रिये ।
भूयस्तव समासेन कथयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.२२३.७१ ॥
अशाप्रकारे कर्मपाकफलाविषयी सर्व काही मी तुला सांगितले, प्रिये. आता ते संक्षेपात पुन्हा सांगतो, ऐक.
13.223.72
सत्यप्रमाणकरणान्नित्यमव्यभिचारि च ।
यैः पुरा मनुजैर्देवि यस्मिन्काले यथा कृतम् ॥ १३.२२३.७२ ॥
सत्याला प्रमाण मानल्यामुळे हे सदैव अचूक आहे. हे देवी, पूर्वी ज्या मनुष्यांनी ज्या काळी जसे केले.
13.223.73
येनैव कारणेनापि कर्म यत्तु शुभाशुभम् ।
तस्मन्काले तथा देवि कारणेनैव तेन तु ॥ १३.२२३.७३ ॥
ज्या कारणाने शुभ किंवा अशुभ कर्म घडते, त्याच काळी, हे देवी, त्याच कारणाने.
13.223.74
प्राप्नुवन्ति नराः प्रेत्य निःसन्देहं शुभाशुभम् ।
इति सत्यं प्रजानीहि लोके तत्र विधिं प्रति ॥ १३.२२३.७४ ॥
मनुष्य मृत्यूनंतर निःसंशय शुभ-अशुभ फळ मिळवतात. अशाप्रकारे लोकातील तेथील विधानाबाबत हे सत्य आहे असे जाण.
13.223.75
कर्मकर्ता नरो भोक्ता स नास्ति दिवि वा भुवि ।
न शक्यं कर्म चाभोक्तुं सदेवासुरमानुषैः ॥ १३.२२३.७५ ॥
कर्म करणारा मनुष्यच त्याचा भोक्ता आहे; स्वर्गात किंवा पृथ्वीवर त्याच्याहून वेगळा भोक्ता नाही. देव, असुर आणि मनुष्य यांच्याद्वारेही कर्मफळ न भोगणे शक्य नाही.
13.223.76
कर्मणा ग्रथितो लोक आदिप्रभृति वर्तते ।
एतदुद्देशतः प्रोक्तं कर्मपाकफलं प्रति ॥ १३.२२३.७६ ॥
हा लोक कर्माने गुंफलेला आहे; आदिकाळापासून तो अस्तित्वात आहे. कर्मपाकफलाविषयी हे थोडक्यात सांगितले.
13.223.77
यदन्यच्च मया नोक्तं यस्मिंस्ते कर्मसङ्ग्रहे ।
बुद्धितर्केण तत्सर्वं तथा वेदितुमर्हसि।
कथितं श्रोतुकामाया भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२२३.७७ ॥
कर्मसंग्रहात मी तुला न सांगितलेले इतर सर्व बुद्धी आणि तर्काने तू जाणले पाहिजेस. ऐकण्याची इच्छा असलेल्या तुला जे सांगितले, ते पुन्हा काय ऐकू इच्छितेस?