મહાભારત · અધ્યાય 13.225
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.225.1
भगवन्भगनेत्रघ्न मानुषाणां विचेष्टितम् ।
सर्वमात्मकृतं चेति श्रुतं मे भगवन्मतम् ॥ १३.२२५.१ ॥
હે ભગવાન, ભગના નેત્રોનો નાશ કરનાર! મનુષ્યોનાં સઘળાં આચરણ સ્વકૃત છે એવું મેં સાંભળ્યું છે; એ જ ભગવાનનો મત છે.
13.225.2
लोके ग्रहकृतं सर्वं मत्वा कर्म शुभाशुभम् ।
तदेव ग्रहनक्षत्रं प्रायशः पर्युपासते।
एष मे संशयो देव तं मे त्वं छेत्तुमर्हसि ॥ १३.२२५.२ ॥
જગતમાં લોકો શુભ-અશુભ સઘળાં કર્મ ગ્રહોથી થયેલાં માનીને મોટે ભાગે એ જ ગ્રહ-નક્ષત્રોની ઉપાસના કરે છે. હે દેવ, આ જ મારો સંશય છે; તે આપ દૂર કરવા યોગ્ય છો.
13.225.3
स्थाने संशयितं देवि शृणु तत्वविनिश्चयम् ॥ १३.२२५.३ ॥
હે દેવી, તેં યોગ્ય જ સંશય કર્યો છે; હવે તત્ત્વનો નિશ્ચય સાંભળ.
13.225.4
नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव शुभाशुभनिवेदकाः ।
मानवानां महाभागे न तु कर्मकराः स्वयम् ॥ १३.२२५.४ ॥
નક્ષત્રો અને ગ્રહો જ મનુષ્યોનાં શુભ-અશુભ સૂચવનારા છે; હે મહાભાગા, તેઓ પોતે કર્મ કરનારા નથી.
13.225.5
प्रजानां तु हितार्थाय शुभाशुभविधिं प्रति ।
अनागतमतिक्रान्तं ज्योतिश्चक्रेण बोध्यते ॥ १३.२२५.५ ॥
પ્રજાના હિત માટે, શુભ-અશુભના વિધાન વિષે, ભવિષ્ય અને ભૂતકાળ જ્યોતિશ્ચક્ર વડે જ જણાય છે.
13.225.6
किन्तु तत्र शुभं कर्म सुग्रहैस्तु निवेद्यते ।
दुष्कृतस्याशुभैरेव समावायो भवेदिति ॥ १३.२२५.६ ॥
પરંતુ ત્યાં શુભ કર્મ શુભ ગ્રહો દ્વારા સૂચવાય છે; દુષ્કૃતનો સંયોગ અશુભ ગ્રહો સાથે જ થાય છે, એમ માનવામાં આવે છે.
13.225.7
तस्मात्तु ग्रहवैषम्ये विषमं कुरुते जनः ।
ग्रहसाम्ये शुभं कुर्याज्ज्ञात्वाऽऽत्मानं तथा कृतम् ॥ १३.२२५.७ ॥
તેથી ગ્રહો વિષમ હોય ત્યારે માણસ વિષમ કર્મ કરે છે; ગ્રહો સમ હોય ત્યારે, પોતે કરેલું જ ફળ આપે છે એમ જાણીને શુભ કર્મ કરવું.
13.225.8
केवलं ग्रहनक्षत्रं न करोति शुभाशुभम् ।
सर्वमात्मकृतं कर्म लोकवादो ग्रहा इति ॥ १३.२२५.८ ॥
માત્ર ગ્રહ-નક્ષત્રો શુભાશુભ કરતાં નથી; સર્વ કર્મ પોતે કરેલું છે; ગ્રહો એ તો લોકોક્તિ માત્ર છે.
13.225.9
पृथग्ग्रहाः पृथक्कर्ता कर्ता स्वं भुञ्जते फलम् ।
इति ते कथितं सर्वं विशङ्कां जहि शोभने ॥ १३.२२५.९ ॥
ગ્રહો જુદા જુદા છે, કર્તા પણ જુદા જુદા છે; કર્તા પોતાનું જ ફળ ભોગવે છે. આ બધું મેં તમને કહ્યું; હે શોભને, સંશય છોડો.
13.225.10
भगवन्विविधं कर्म कृत्वा जन्तुः शुभाशुभम् ।
किं तयोः पूर्वकतरं भुङ्क्ते जन्मान्तरे पुनः।
एष मे संशयो देव तं मे त्वं छेत्तुमर्हसि ॥ १३.२२५.१० ॥
હે ભગવાન, જીવ અનેક પ્રકારનાં શુભ-અશુભ કર્મ કરીને, પુનર્જન્મમાં આ બંનેમાંથી કયું પહેલાં ભોગવે છે? હે દેવ, આ જ મારો સંશય છે; તે આપ જ છેદવા યોગ્ય છો.
13.225.11
स्थाने संशयितं देवि तत्ते वक्ष्यामि तत्वतः ।
अशुभं पूर्वमित्याहुरपरे शुभमित्यपि। ॥ १३.२२५.११ ॥
હે દેવી, તમારો સંશય યોગ્ય જ છે; તે હું તમને તત્ત્વતઃ કહીશ. કેટલાક કહે છે પહેલાં અશુભ, બીજા કહે છે પહેલાં શુભ.
13.225.12
मिथ्या तदुभयं प्रोक्तं केवलं तद्ब्रवीमि ते ॥ १३.२२५.१२ ॥
તે બંને મિથ્યા કહેવાયા છે; એ જ હું તમને કહું છું.
13.225.13
मानुषे तु पदे कर्म युगपद्भुज्यते सदा ।
यथाकृतं यथायोगमुभयं भुज्यते क्रमात् ॥ १३.२२५.१३ ॥
માનવ અવસ્થામાં કર્મો સદા એકસાથે ભોગવાય છે. જેવું કર્યું હોય અને જેવું યોગ્ય હોય તેમ બંને ક્રમશઃ ભોગવાય છે.
13.225.14
भुञ्जानाश्चापि दृश्यन्ते क्रमशो भुवि मानवाः ।
ऋद्धिं हानिं सुखं दुःखं तत्सर्वमुभयं भयम् ॥ १३.२२५.१४ ॥
પૃથ્વી પર માણસો ક્રમશઃ ભોગવતા દેખાય છે. સમૃદ્ધિ અને હાનિ, સુખ અને દુઃખ — તે બધું, બંને, ભય જ છે.
13.225.15
दुःखान्यनुभवन्त्याढ्या दरिद्राश्च सुखानि च ।
यौगपद्याद्धि भुञ्जाना दृश्यन्ते लोकसाक्षिकम् ॥ १३.२२५.१५ ॥
ધનવાનો દુઃખો અનુભવે છે અને ગરીબો સુખો અનુભવે છે. એકસાથે ભોગવતા તેઓ દેખાય છે — આ લોકનો પ્રત્યક્ષ સાક્ષી છે.
13.225.16
नरके स्वर्गलोके च न तथा संस्थितिः प्रिये ।
नित्यं दुःखं हि नरके स्वर्गे नित्यं सुखं तथा ॥ १३.२२५.१६ ॥
પ્રિયે, નરક અને સ્વર્ગલોકમાં સ્થિતિ એવી નથી હોતી. નરકમાં સદા દુઃખ જ છે; સ્વર્ગમાં તેવી જ રીતે સદા સુખ છે.
13.225.17
शुभाशुभानामाधिक्यं कर्मणां तत्र सेव्यते ।
निरन्तरं सुखं दुःखं स्वर्गे च नरके भवेत् ॥ १३.२२५.१७ ॥
શુભ અને અશુભ કર્મોનું આધિક્ય ત્યાં ભોગવાય છે. સ્વર્ગમાં નિરંતર સુખ અને નરકમાં નિરંતર દુઃખ હોય છે.
13.225.18
तत्रापि सुमहद्भुक्त्वा पूर्वमल्पं पुनः शुभे ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२२५.१८ ॥
ત્યાં પણ પહેલાં ઘણું બધું ભોગવીને પછી થોડું ભોગવાય છે. હે શુભે, આ બધું મેં તને કહ્યું; હવે વધુ શું સાંભળવાની ઇચ્છા છે?
13.225.19
भगवन्प्राणिनो लोके म्रियन्ते केन हेतुना ।
जाताजाता न तिष्ठन्ति तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२५.१९ ॥
હે ભગવાન! જગતમાં પ્રાણીઓ કયા કારણે મૃત્યુ પામે છે? જન્મેલા ટકતા નથી. તે મને કહેવું યોગ્ય છે.
13.225.20
तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सत्यं समाहिता ।
आत्मा कर्मक्षयाद्देहं यथा मुञ्चति तच्छृणु ॥ १३.२२५.२० ॥
તેથી હું તને કહીશ. એકાગ્ર ચિત્તે સત્ય સાંભળ. કર્મક્ષયથી આત્મા દેહને કેવી રીતે છોડે છે તે સાંભળ.
13.225.21
शरीरात्मसमाहारो जन्तुरित्यभिधीयते ।
तत्रात्मानं नित्यमाहुरनित्यं क्षेत्रिमुच्यते ॥ १३.२२५.२१ ॥
શરીર અને આત્માના સંયોગને જંતુ કહેવાય છે. તેમાં આત્માને નિત્ય કહે છે, અને અનિત્યને ક્ષેત્રી (દેહ) કહેવાય છે.
13.225.22
एवं कालेन सङ्क्रान्तं शरीरं जर्झरीकृतम् ।
अकर्मयोग्यं संशीर्णं त्यक्त्वा देही ततो व्रजेत् ॥ १३.२२५.२२ ॥
આ રીતે કાળથી જર્જરિત, કર્મ માટે અયોગ્ય અને જીર્ણ થયેલા શરીરને છોડીને દેહી પછી ચાલ્યો જાય છે.
13.225.23
नित्यस्यानित्यसंत्यागाल्लोके तन्मरणं विदुः ।
कालं नातिक्रमेरन्हि सदेवासुरमानवाः ॥ १३.२२५.२३ ॥
નિત્યનું અનિત્યને છોડવું એ જગતમાં તેનું મૃત્યુ જાણવામાં આવે છે. દેવ, અસુર અને મનુષ્ય પણ કાળને ઓળંગી શકતા નથી.
13.225.24
यथाऽऽकाशे न तिष्ठेत द्रव्यं किञ्चिदचेतनम् ।
तथा धावति कालोऽयं क्षणं किञ्चिन्न तिष्ठति ॥ १३.२२५.२४ ॥
આકાશમાં જેમ કોઈ અચેતન દ્રવ્ય ટકતું નથી, તેમ આ કાળ દોડતો રહે છે; ક્ષણભર પણ કંઈ ઊભું રહેતું નથી.
13.225.25
स पुनर्जायतेऽन्यत्र शरीरं नवमाविशन् ।
एवंलोकगतिर्नित्यमादिप्रभृति वर्तते ॥ १३.२२५.२५ ॥
તે ફરી બીજે ક્યાંક નવું શરીર ધારણ કરીને જન્મે છે. આ રીતે લોકોની ગતિ આદિકાળથી સતત ચાલી આવે છે.
13.225.26
भगवन्प्राणिनो बाला दृश्यन्ते मरणं गताः ।
अतिवृद्धाश्च जीवन्तो दृश्यन्ते चिरजीविनः ॥ १३.२२५.२६ ॥
હે ભગવન્, બાળકો મૃત્યુ પામેલા દેખાય છે; અને અતિવૃદ્ધ પ્રાણીઓ જીવતા રહી દીર્ઘાયુ દેખાય છે.
13.225.27
केवलं कालमरणं न प्रमाणं महेश्वर ।
तस्मान्मे संशय ब्रूहि प्राणिनां जीवकारणम् ॥ १३.२२५.२७ ॥
હે મહેશ્વર, માત્ર કાળથી થતું મૃત્યુ જ પ્રમાણ નથી. તેથી મારી શંકા દૂર કરો અને પ્રાણીઓના જીવનનું કારણ કહો.
13.225.28
शृणु तत्कारणं देवि निर्णयस्त्वेक एव सः ।
जीर्णत्वमात्रं कुरुते कालो देहं न पातयेत् ॥ १३.२२५.२८ ॥
હે દેવી, તે કારણ સાંભળ. નિર્ણય એક જ છે: કાળ માત્ર શરીરને જીર્ણ કરે છે, તેને પાડતો નથી.
13.225.29
जीर्णे कर्मणि संघातः स्वयमेव विशीर्यते ।
पूर्वकर्मप्रमाणेन जीवितं मृत्युरेव वा ॥ १३.२२५.२९ ॥
પૂર્વકર્મ જીર્ણ થાય ત્યારે શરીરનો સંઘાત પોતાની મેળે વિખેરાઈ જાય છે. પૂર્વકર્મના પ્રમાણ મુજબ જીવન કે મૃત્યુ થાય છે.
13.225.30
यावत्पूर्वकृतं कर्म तावज्जीवति मानवः ।
तत्र कर्मवशाद्बाला म्रियन्ते कालसंक्षयात् ॥ १३.२२५.३० ॥
પૂર્વે કરેલું કર્મ જેટલું હોય તેટલો સમય મનુષ્ય જીવે છે. ત્યાં કર્મના વશથી, કાળના ક્ષયથી બાળકો મૃત્યુ પામે છે.
13.225.31
चिरं जीवन्ति वृद्धाश्च तथा कर्मप्रमाणतः ।
इति ते कथितं देवि निर्विशङ्का भव प्रिये ॥ १३.२२५.३१ ॥
કર્મના પ્રમાણ પ્રમાણે વૃદ્ધો લાંબો સમય જીવે છે. હે દેવી, આ તને કહેવાયું; પ્રિયે, નિઃશંક થા.
13.225.32
भगवन्केन वृत्तेन भवन्ति चिरजीविनः ।
अल्पायुषो नराः केन तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२५.३२ ॥
ભગવન્, કયા આચરણથી માણસો દીર્ઘજીવી થાય છે અને કયાથી અલ્પાયુ થાય છે? તે મને કહેવું યોગ્ય છે.
13.225.33
शृणु तत्सर्वमखिलं गुह्यं पथ्यतरं नृणाम् ।
येन वृत्तेन सम्पन्ना भवन्ति चिरजीविनः ॥ १३.२२५.३३ ॥
સાંભળ, તે બધું, સંપૂર્ણ, ગુપ્ત, મનુષ્યો માટે અતિ હિતકારક છે; જે આચરણથી સંપન્ન થઈને લોકો દીર્ઘજીવી થાય છે.
13.225.34
अहिंसा सत्यवचनमक्रोधः क्षीन्तिरार्जवम् ।
गुरूणां नित्यशुश्रूषा वृद्धानामपि पूजनम् ॥ १३.२२५.३४ ॥
અહિંસા, સત્ય વચન, ક્રોધનો અભાવ, ક્ષમા, સરળતા, ગુરુજનોની નિત્ય સેવા અને વૃદ્ધોનું પૂજન.
13.225.35
शौचादकार्यसंत्यागात्सदा पथ्यस्य भोजनम् ।
एवमादिगुणं वृत्तं नराणां दीर्घजीविनाम् ॥ १३.२२५.३५ ॥
શુચિતાથી, અકાર્યના ત્યાગથી, સદા પથ્ય ભોજનથી— એવા ગુણોવાળું આચરણ દીર્ઘજીવી મનુષ્યોનું છે.
13.225.36
तपसा ब्रह्मचर्येण रसायननिषेवणात् ।
उदग्रसत्त्वा बलिनो भवन्ति चिरजीविनः।
स्वर्गे वा मानुषे वाऽपि चिरं तिष्ठन्ति धार्मिकाः ॥ १३.२२५.३६ ॥
તપ, બ્રહ્મચર્ય અને રસાયન ઔષધિના સેવનથી ઉદાત્ત સત્ત્વવાળા બળવાન લોકો દીર્ઘજીવી થાય છે; ધાર્મિકો સ્વર્ગમાં કે મનુષ્યલોકમાં પણ લાંબા સમય સુધી રહે છે.
13.225.37
अपरे पापकर्माणः प्रायशोऽनृतवादिनः ।
हिंसाप्रिया गुरुद्विष्टा निष्क्रियाः शौचवर्जिताः ॥ १३.२२५.३७ ॥
બીજા પાપકર્મ કરનારા, મોટાભાગે જૂઠું બોલનારા, હિંસાપ્રિય, ગુરુદ્વેષી, નિષ્ક્રિય અને શૌચરહિત હોય છે.
13.225.38
नास्तिका घोरकर्माणः सततं मांसपानपाः ।
पापाचारा गुरुद्विष्टाः कोपनाः कलहप्रियाः ॥ १३.२२५.३८ ॥
નાસ્તિકો, ભયંકર કર્મ કરનારા, સતત માંસ અને મદિરા પીનારા, પાપાચારી, ગુરુદ્વેષી, ક્રોધી અને કલહપ્રિય હોય છે.
13.225.39
एवमेवाशुभाचारास्तिष्ठन्ति नरके चिरम् ।
तिर्यग्योनौ तथाऽत्यन्तमल्पास्तिष्ठन्ति मानवाः।
तस्मादल्पायुषो मर्त्यास्तादृशाः सम्भवन्ति ते ॥ १३.२२५.३९ ॥
એ જ રીતે અશુભાચારીઓ નરકમાં લાંબો સમય રહે છે; તિર્યગ્યોનિમાં પણ અત્યંત લાંબો સમય; મનુષ્યો થોડો સમય રહે છે. તેથી એવા મર્ત્યો અલ્પાયુ થઈ જન્મે છે.
13.225.40
अगम्यदेशगमनादपथ्यानां च भोजनात् ।
आयुःक्षयो भवेन्नॄणामायुःक्षयकरा हि ते ॥ १३.२२५.४० ॥
અગમ્ય સ્થળોએ જવાથી અને અપથ્ય ભોજન ખાવાથી મનુષ્યોનું આયુષ્ય ક્ષીણ થાય છે; એ જ આયુષ્યનો ક્ષય કરનારાં છે.
13.225.41
भवन्त्यल्पायुषस्तैस्तैरन्यथा चिरजीविनः ।
एतत्ते कथितं सर्वं भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२२५.४१ ॥
તે તે કારણોથી મનુષ્યો અલ્પાયુ થાય છે, અને તેથી વિપરીત આચરણથી દીર્ઘાયુ થાય છે. આ બધું મેં તને કહ્યું; હવે ફરી શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?