महाभारत · अध्याय 13.225
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.225.1
भगवन्भगनेत्रघ्न मानुषाणां विचेष्टितम् ।
सर्वमात्मकृतं चेति श्रुतं मे भगवन्मतम् ॥ १३.२२५.१ ॥
हे भगवन्, भगाचे नेत्र नष्ट करणाऱ्या! माणसांची सर्व कृत्ये स्वकृत आहेत, असे मी ऐकले आहे; हेच भगवंतांचे मत आहे.
13.225.2
लोके ग्रहकृतं सर्वं मत्वा कर्म शुभाशुभम् ।
तदेव ग्रहनक्षत्रं प्रायशः पर्युपासते।
एष मे संशयो देव तं मे त्वं छेत्तुमर्हसि ॥ १३.२२५.२ ॥
जगात लोक सर्व शुभ-अशुभ कर्मे ग्रहांनी केलेली मानून बहुधा त्याच ग्रहनक्षत्रांची उपासना करतात. हे देवा, हाच माझा संशय आहे; तो आपण दूर करावा.
13.225.3
स्थाने संशयितं देवि शृणु तत्वविनिश्चयम् ॥ १३.२२५.३ ॥
हे देवी, तू योग्यच संशय केलास; आता तत्त्वाचा निश्चय ऐक.
13.225.4
नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव शुभाशुभनिवेदकाः ।
मानवानां महाभागे न तु कर्मकराः स्वयम् ॥ १३.२२५.४ ॥
नक्षत्रे आणि ग्रहच माणसांचे शुभ-अशुभ सांगणारे आहेत; हे महाभागे, ते स्वतः कर्म करणारे नाहीत.
13.225.5
प्रजानां तु हितार्थाय शुभाशुभविधिं प्रति ।
अनागतमतिक्रान्तं ज्योतिश्चक्रेण बोध्यते ॥ १३.२२५.५ ॥
प्रजेच्या हितासाठी, शुभ-अशुभाच्या विधीविषयी, भविष्य आणि भूतकाळ ज्योतिश्चक्रानेच जाणला जातो.
13.225.6
किन्तु तत्र शुभं कर्म सुग्रहैस्तु निवेद्यते ।
दुष्कृतस्याशुभैरेव समावायो भवेदिति ॥ १३.२२५.६ ॥
परंतु तेथे शुभ कर्म शुभ ग्रहांकडून सांगितले जाते; दुष्कृताचा संयोग अशुभ ग्रहांशीच होतो, असे मानले आहे.
13.225.7
तस्मात्तु ग्रहवैषम्ये विषमं कुरुते जनः ।
ग्रहसाम्ये शुभं कुर्याज्ज्ञात्वाऽऽत्मानं तथा कृतम् ॥ १३.२२५.७ ॥
म्हणून ग्रह विपरीत असताना माणूस विपरीत कर्म करतो; ग्रह अनुकूल असताना, स्वतः केलेलेच फळ देते हे जाणून शुभ कर्म करावे.
13.225.8
केवलं ग्रहनक्षत्रं न करोति शुभाशुभम् ।
सर्वमात्मकृतं कर्म लोकवादो ग्रहा इति ॥ १३.२२५.८ ॥
केवळ ग्रह-नक्षत्रे शुभ-अशुभ करत नाहीत; सर्व कर्म स्वतः केलेले आहे; ग्रह हे केवळ लोकवाद आहे.
13.225.9
पृथग्ग्रहाः पृथक्कर्ता कर्ता स्वं भुञ्जते फलम् ।
इति ते कथितं सर्वं विशङ्कां जहि शोभने ॥ १३.२२५.९ ॥
ग्रह वेगवेगळे, कर्ते ही वेगवेगळे; कर्ता स्वतःचे फळ भोगतो. हे सर्व मी तुला सांगितले; हे शोभने, संशय सोड.
13.225.10
भगवन्विविधं कर्म कृत्वा जन्तुः शुभाशुभम् ।
किं तयोः पूर्वकतरं भुङ्क्ते जन्मान्तरे पुनः।
एष मे संशयो देव तं मे त्वं छेत्तुमर्हसि ॥ १३.२२५.१० ॥
हे भगवन्, जीव विविध शुभ-अशुभ कर्मे करून, पुनर्जन्मात या दोहोंपैकी कोणते आधी भोगतो? हे देवा, हाच माझा संशय आहे; तो आपणच दूर करावा.
13.225.11
स्थाने संशयितं देवि तत्ते वक्ष्यामि तत्वतः ।
अशुभं पूर्वमित्याहुरपरे शुभमित्यपि। ॥ १३.२२५.११ ॥
हे देवी, तुझा संशय योग्यच आहे; तो मी तुला तत्त्वतः सांगेन. काही म्हणतात आधी अशुभ, इतर म्हणतात आधी शुभ.
13.225.12
मिथ्या तदुभयं प्रोक्तं केवलं तद्ब्रवीमि ते ॥ १३.२२५.१२ ॥
ते दोन्हीही मिथ्या म्हटले आहेत; तेच मी तुला सांगतो.
13.225.13
मानुषे तु पदे कर्म युगपद्भुज्यते सदा ।
यथाकृतं यथायोगमुभयं भुज्यते क्रमात् ॥ १३.२२५.१३ ॥
मानवी अवस्थेत कर्मे नेहमी एकाच वेळी भोगली जातात. जे केले आणि जसे योग्य, त्यानुसार दोन्ही (सुख व दुःख) क्रमाने भोगली जातात.
13.225.14
भुञ्जानाश्चापि दृश्यन्ते क्रमशो भुवि मानवाः ।
ऋद्धिं हानिं सुखं दुःखं तत्सर्वमुभयं भयम् ॥ १३.२२५.१४ ॥
पृथ्वीवर मानव क्रमाक्रमाने भोगताना दिसतात. समृद्धी आणि हानी, सुख आणि दुःख — ते सर्व, दोन्ही, भयच आहे.
13.225.15
दुःखान्यनुभवन्त्याढ्या दरिद्राश्च सुखानि च ।
यौगपद्याद्धि भुञ्जाना दृश्यन्ते लोकसाक्षिकम् ॥ १३.२२५.१५ ॥
श्रीमंत लोक दुःखे अनुभवतात आणि दरिद्री लोक सुखे अनुभवतात. एकाच वेळी भोगताना ते दिसतात — हे लोकांनी पाहिलेले साक्षी आहे.
13.225.16
नरके स्वर्गलोके च न तथा संस्थितिः प्रिये ।
नित्यं दुःखं हि नरके स्वर्गे नित्यं सुखं तथा ॥ १३.२२५.१६ ॥
प्रिये, नरकात आणि स्वर्गलोकात स्थिती तशी नसते. नरकात नित्य दुःखच असते; स्वर्गात तसेच नित्य सुख असते.
13.225.17
शुभाशुभानामाधिक्यं कर्मणां तत्र सेव्यते ।
निरन्तरं सुखं दुःखं स्वर्गे च नरके भवेत् ॥ १३.२२५.१७ ॥
शुभ आणि अशुभ कर्मांचे आधिक्य तेथे भोगले जाते. स्वर्गात निरंतर सुख आणि नरकात निरंतर दुःख असते.
13.225.18
तत्रापि सुमहद्भुक्त्वा पूर्वमल्पं पुनः शुभे ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२२५.१८ ॥
तेथेही आधी फार मोठे भोगून मग थोडे भोगले जाते. हे शुभे, हे सर्व मी तुला सांगितले; आता आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?
13.225.19
भगवन्प्राणिनो लोके म्रियन्ते केन हेतुना ।
जाताजाता न तिष्ठन्ति तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२५.१९ ॥
हे भगवन्! जगतात प्राणी कोणत्या कारणाने मरतात? जे जन्मतात ते टिकत नाहीत. ते मला सांगणे योग्य आहे.
13.225.20
तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सत्यं समाहिता ।
आत्मा कर्मक्षयाद्देहं यथा मुञ्चति तच्छृणु ॥ १३.२२५.२० ॥
म्हणून मी तुला सांगतो. एकाग्र चित्ताने सत्य ऐक. कर्मक्षयाने आत्मा देह कसा सोडतो ते ऐक.
13.225.21
शरीरात्मसमाहारो जन्तुरित्यभिधीयते ।
तत्रात्मानं नित्यमाहुरनित्यं क्षेत्रिमुच्यते ॥ १३.२२५.२१ ॥
शरीर आणि आत्मा यांच्या संयोगाला जंतू म्हणतात. त्यात आत्म्याला नित्य म्हणतात, आणि अनित्याला क्षेत्री (देह) म्हणतात.
13.225.22
एवं कालेन सङ्क्रान्तं शरीरं जर्झरीकृतम् ।
अकर्मयोग्यं संशीर्णं त्यक्त्वा देही ततो व्रजेत् ॥ १३.२२५.२२ ॥
अशाप्रकारे काळाने जीर्ण झालेले, कर्मासाठी अयोग्य आणि क्षीण झालेले शरीर सोडून देही मग निघून जातो.
13.225.23
नित्यस्यानित्यसंत्यागाल्लोके तन्मरणं विदुः ।
कालं नातिक्रमेरन्हि सदेवासुरमानवाः ॥ १३.२२५.२३ ॥
नित्याचा अनित्य सोडण्यानेच जगात त्याचा मृत्यू होतो असे जाणतात. देव, असुर, मानव कोणीही काळाचे उल्लंघन करू शकत नाही.
13.225.24
यथाऽऽकाशे न तिष्ठेत द्रव्यं किञ्चिदचेतनम् ।
तथा धावति कालोऽयं क्षणं किञ्चिन्न तिष्ठति ॥ १३.२२५.२४ ॥
आकाशात जसे कोणतेही अचेतन द्रव्य टिकत नाही, तसाच हा काळ धावत असतो; क्षणभरही काही थांबत नाही.
13.225.25
स पुनर्जायतेऽन्यत्र शरीरं नवमाविशन् ।
एवंलोकगतिर्नित्यमादिप्रभृति वर्तते ॥ १३.२२५.२५ ॥
तो पुन्हा दुसरीकडे नवे शरीर धारण करून जन्म घेतो. अशा प्रकारे लोकांची गती आदिकाळापासून सतत चालू आहे.
13.225.26
भगवन्प्राणिनो बाला दृश्यन्ते मरणं गताः ।
अतिवृद्धाश्च जीवन्तो दृश्यन्ते चिरजीविनः ॥ १३.२२५.२६ ॥
हे भगवन्, बालके मृत्यू पावलेली दिसतात; आणि अतिवृद्ध प्राणी जिवंत राहून दीर्घायुषी दिसतात.
13.225.27
केवलं कालमरणं न प्रमाणं महेश्वर ।
तस्मान्मे संशय ब्रूहि प्राणिनां जीवकारणम् ॥ १३.२२५.२७ ॥
हे महेश्वरा, केवळ कालमृत्यू हाच प्रमाण नाही. म्हणून माझी शंका दूर करा आणि प्राण्यांच्या जीवनाचे कारण काय ते सांगा.
13.225.28
शृणु तत्कारणं देवि निर्णयस्त्वेक एव सः ।
जीर्णत्वमात्रं कुरुते कालो देहं न पातयेत् ॥ १३.२२५.२८ ॥
हे देवी, ते कारण ऐक. निर्णय एकच आहे: काळ केवळ शरीर जीर्ण करतो, त्याला पाडत नाही.
13.225.29
जीर्णे कर्मणि संघातः स्वयमेव विशीर्यते ।
पूर्वकर्मप्रमाणेन जीवितं मृत्युरेव वा ॥ १३.२२५.२९ ॥
पूर्वकर्म जीर्ण झाले की शरीराचा संघात आपोआप विखुरतो. पूर्वकर्माच्या प्रमाणानुसार जीवन किंवा मृत्यू घडतो.
13.225.30
यावत्पूर्वकृतं कर्म तावज्जीवति मानवः ।
तत्र कर्मवशाद्बाला म्रियन्ते कालसंक्षयात् ॥ १३.२२५.३० ॥
पूर्वकृत कर्म जितके शिल्लक असेल तितके काल मनुष्य जगतो. तेथे कर्माच्या वशाने, कालक्षयामुळे बालके मरतात.
13.225.31
चिरं जीवन्ति वृद्धाश्च तथा कर्मप्रमाणतः ।
इति ते कथितं देवि निर्विशङ्का भव प्रिये ॥ १३.२२५.३१ ॥
कर्माच्या प्रमाणानुसार वृद्ध दीर्घकाल जगतात. हे देवी, हे तुला सांगितले; प्रिये, निःशंक हो.
13.225.32
भगवन्केन वृत्तेन भवन्ति चिरजीविनः ।
अल्पायुषो नराः केन तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२५.३२ ॥
भगवन्, कोणत्या आचरणाने माणसे दीर्घायुषी होतात आणि कशाने अल्पायुषी होतात? ते मला सांगणे योग्य आहे.
13.225.33
शृणु तत्सर्वमखिलं गुह्यं पथ्यतरं नृणाम् ।
येन वृत्तेन सम्पन्ना भवन्ति चिरजीविनः ॥ १३.२२५.३३ ॥
ऐक, ते सर्व, संपूर्ण, गुह्य, माणसांसाठी अत्यंत हितकारक आहे; ज्या आचरणाने संपन्न झालेले दीर्घजीवी होतात.
13.225.34
अहिंसा सत्यवचनमक्रोधः क्षीन्तिरार्जवम् ।
गुरूणां नित्यशुश्रूषा वृद्धानामपि पूजनम् ॥ १३.२२५.३४ ॥
अहिंसा, सत्यवचन, क्रोधाचा अभाव, क्षमा, सरळपणा, गुरुजनांची नित्य सेवा आणि वृद्धांचा सन्मान.
13.225.35
शौचादकार्यसंत्यागात्सदा पथ्यस्य भोजनम् ।
एवमादिगुणं वृत्तं नराणां दीर्घजीविनाम् ॥ १३.२२५.३५ ॥
शुचितेने, अकार्याचा त्याग करून, सदैव पथ्यकारक भोजन करून— अशा गुणांनी युक्त आचरण दीर्घायुषी माणसांचे असते.
13.225.36
तपसा ब्रह्मचर्येण रसायननिषेवणात् ।
उदग्रसत्त्वा बलिनो भवन्ति चिरजीविनः।
स्वर्गे वा मानुषे वाऽपि चिरं तिष्ठन्ति धार्मिकाः ॥ १३.२२५.३६ ॥
तप, ब्रह्मचर्य आणि रसायन औषधांच्या सेवनाने उदात्त सत्त्वाचे बलवान लोक दीर्घायुषी होतात; धार्मिक लोक स्वर्गात किंवा मानवलोकातही दीर्घकाल राहतात.
13.225.37
अपरे पापकर्माणः प्रायशोऽनृतवादिनः ।
हिंसाप्रिया गुरुद्विष्टा निष्क्रियाः शौचवर्जिताः ॥ १३.२२५.३७ ॥
इतर काही पापकर्म करणारे, बहुधा असत्य बोलणारे, हिंसाप्रिय, गुरूंचा द्वेष करणारे, निष्क्रिय आणि शौचरहित असतात.
13.225.38
नास्तिका घोरकर्माणः सततं मांसपानपाः ।
पापाचारा गुरुद्विष्टाः कोपनाः कलहप्रियाः ॥ १३.२२५.३८ ॥
नास्तिक, भयंकर कर्मे करणारे, सतत मांस व मद्य सेवन करणारे, पापाचारी, गुरूंचा द्वेष करणारे, क्रोधी आणि कलहप्रिय असतात.
13.225.39
एवमेवाशुभाचारास्तिष्ठन्ति नरके चिरम् ।
तिर्यग्योनौ तथाऽत्यन्तमल्पास्तिष्ठन्ति मानवाः।
तस्मादल्पायुषो मर्त्यास्तादृशाः सम्भवन्ति ते ॥ १३.२२५.३९ ॥
याचप्रकारे अशुभ आचरण करणारे नरकात दीर्घकाल राहतात आणि तिर्यग्योनीतही अत्यंत दीर्घकाल राहतात; मानव मात्र अल्पकाल राहतात. म्हणून असे मर्त्य अल्पायुषी म्हणून जन्म घेतात.
13.225.40
अगम्यदेशगमनादपथ्यानां च भोजनात् ।
आयुःक्षयो भवेन्नॄणामायुःक्षयकरा हि ते ॥ १३.२२५.४० ॥
अगम्य ठिकाणी जाण्याने आणि अपथ्य अन्न सेवन केल्याने मनुष्यांचे आयुष्य क्षीण होते; तेच आयुष्य क्षय करणारे आहेत.
13.225.41
भवन्त्यल्पायुषस्तैस्तैरन्यथा चिरजीविनः ।
एतत्ते कथितं सर्वं भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२२५.४१ ॥
त्या त्या कारणांमुळे माणसे अल्पायुषी होतात, आणि त्याच्या उलट वर्तनाने दीर्घायुषी होतात. हे सर्व मी तुला सांगितले; आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?