મહાભારત · અધ્યાય 13.226
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.226.1
देवदेव महादेव श्रुतं मे भगवन्निदम् ।
आत्मनो जातिसम्बन्धं ब्रूहि स्त्रीपुरुषान्तरम् ॥ १३.२२६.१ ॥
હે દેવોના દેવ, મહાદેવ, ભગવન્, આ મેં સાંભળ્યું છે. આત્માનો જન્મ સાથેનો સંબંધ અને સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચેનો ભેદ મને કહો.
13.226.2
स्त्रीप्राणाः पुरुषप्राणा एकतः पृथगेव वा ।
एष मे संशयो देव तं मे छेत्तुं त्वमर्हसि ॥ १३.२२६.२ ॥
સ્ત્રીના પ્રાણ અને પુરુષના પ્રાણ એક છે કે જુદા? હે દેવ, આ જ મારો સંશય છે; તેને દૂર કરવો તમને યોગ્ય છે.
13.226.3
तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वं समाहिता ।
स्त्रीत्वं पुंस्त्वमिति प्राणे स्थितिर्नास्ति शुभेक्षणे ॥ १३.२२६.३ ॥
તેથી હું તને કહું છું; એકાગ્ર ચિત્તે સર્વ સાંભળ. હે શુભનેત્રા, સ્ત્રીત્વ અને પુરુષત્વ પ્રાણમાં સ્થિર રહેતાં નથી.
13.226.4
निर्विकारः सदैवात्मा स्त्रीत्वं पुंस्त्वं न चात्मनि ।
कर्मप्रकारेण तथा जात्यां जात्यां प्रजायते ॥ १३.२२६.४ ॥
આત્મા સદા નિર્વિકાર છે; સ્ત્રીત્વ અને પુરુષત્વ આત્મામાં નથી. કર્મના પ્રકારથી દરેક જન્મમાં તે જન્મે છે.
13.226.5
कृत्वा कर्म पुमान्स्त्री वा स्त्री पुमानपि जायते ।
स्त्रीभावं यत्पुमान्कृत्वा कर्मणा प्रमदा भवेत् ॥ १३.२२६.५ ॥
કર્મ કરીને પુરુષ સ્ત્રી તરીકે જન્મે છે, અને સ્ત્રી પુરુષ તરીકે જન્મે છે. કર્મથી સ્ત્રીભાવ પામેલો પુરુષ સ્ત્રી બની જાય છે.
13.226.6
भगवन्सर्वलोकेश कर्मात्मा न करोति चेत् ।
कोऽन्यः कर्मकरो देहे तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १३.२२६.६ ॥
હે ભગવન્, સર્વલોકેશ! કર્માત્મા કર્મ ન કરે તો દેહમાં કર્મ કરનાર બીજો કોણ છે? તે તમે મને કહો.
13.226.7
शृणु भामिनि कर्तारमात्मा हि न च कर्मकृत् ।
प्रकृत्या गुणयुक्तेन क्रियते कर्म नित्यशः ॥ १३.२२६.७ ॥
સાંભળ, હે ભામિની! આત્મા કર્તા નથી અને કર્મ કરનાર પણ નથી. પ્રકૃતિથી, ગુણોથી યુક્ત થઈને, કર્મ સદા કરાય છે.
13.226.8
शरीरं प्राणिनां लोके यथा पित्तकफानिलैः ।
व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्दोषैस्तथा व्याप्तं त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२२६.८ ॥
જગતમાં પ્રાણીઓનું શરીર જેમ પિત્ત, કફ અને વાયુ એ ત્રણ દોષોથી વ્યાપ્ત છે, તેમ તે ત્રણ ગુણોથી વ્યાપ્ત છે.
13.226.9
सत्वं रजस्तमश्चैव गुणास्त्वेते शरीरिणः ।
प्रकाशात्मकमेतेषां सत्वं सततमिष्यते ॥ १३.२२६.९ ॥
સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ — એ જ દેહધારીઓના ગુણો છે. તેમાં સત્ત્વ પ્રકાશસ્વરૂપ ગણાય છે.
13.226.10
रजो दुःखत्मकं तत्र तमो मोहात्मकं स्मृतम् ।
त्रिभिरेतैर्गुणैर्युक्तं लोके कर्म प्रवर्तते ॥ १३.२२६.१० ॥
રજસ્ દુઃખસ્વરૂપ છે અને તમસ્ મોહસ્વરૂપ કહેવાયું છે. આ ત્રણ ગુણોથી યુક્ત થઈ જગતમાં કર્મ પ્રવર્તે છે.
13.226.11
सत्यं प्राणिदया शौचं श्रेयः प्रीतिः क्षमा दमः ।
एवमादि तथाऽन्यश्च कर्म सात्विकमुच्यते ॥ १३.२२६.११ ॥
સત્ય, પ્રાણીઓ પર દયા, શૌચ, શ્રેય, પ્રીતિ, ક્ષમા, દમ, અને એવાં તથા બીજાં પણ — એ સાત્ત્વિક કર્મ કહેવાય છે.
13.226.12
दाक्ष्यं कर्मपरत्वं च लोभो मोहो विधिं प्रति ।
कलत्रसङ्गो माधुर्यं नित्यमैश्वर्यलुब्धता।
रजसश्चोद्भवं चैतत्कर्म नानाविधं सदा ॥ १३.२२६.१२ ॥
કૌશલ્ય, કર્મમાં તત્પરતા, લોભ, વિધિ પ્રત્યે મોહ, પત્ની સાથે આસક્તિ, સુખની ઇચ્છા, સદા ઐશ્વર્યની લાલસા — આ રજસથી ઉદ્ભવે છે; એવું કર્મ સદા અનેક પ્રકારનું હોય છે.
13.226.13
अनृतं चैव पारुष्यं धृतिर्विद्वेषिता भृशम् ।
हिंसाऽसत्यं च नास्तिक्यं निद्रालस्यभयानि च।
तमसश्चोद्भवं चैतत्कर्म पापयुतं तथा ॥ १३.२२६.१३ ॥
અસત્ય અને કઠોરતા, અતિ દ્વેષ અને હઠ, હિંસા, અસત્ય અને નાસ્તિકતા, નિદ્રા, આળસ અને ભય — આ તમસમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; આનાથી યુક્ત કર્મ પાપમય છે.
13.226.14
तस्माद्गुणमयः सर्वः कार्यारम्भः शुभाशुभः ।
तस्मादात्मानमव्यग्रं विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ १३.२२६.१४ ॥
તેથી સર્વ કાર્યારંભ, શુભ અને અશુભ, ગુણમય છે. તેથી આત્માને અચલ, અકર્તા અને અવ્યય જાણ.
13.226.15
सात्विकाः पुण्यलोकेषु राजसा मानुषे पदे ।
तिर्यग्योनौ च नरके तिष्ठेयुस्तामसा नराः ॥ १३.२२६.१५ ॥
સાત્ત્વિક પુણ્યલોકોમાં, રાજસ માનવ-સ્થિતિમાં, અને તામસ તિર્યગ્યોનિ તથા નરકમાં રહે.
13.226.16
किमर्थमात्मा भिन्नेऽस्मिन्देहे शस्त्रेण वा हते ।
स्वयं प्रयास्यति तदा तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२६.१६ ॥
આ દેહ ભિન્ન થાય કે શસ્ત્રથી હણાય ત્યારે આત્મા કયા કારણે સ્વયં ચાલ્યો જાય છે? તે મને કહેવું તમને યોગ્ય છે.
13.226.17
तदहं ते प्रक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम् ।
एतन्निर्णायकैश्चापि मुह्यन्ते सूक्ष्मबुद्धिभिः ॥ १३.२२६.१७ ॥
તેથી તે કારણ હું તને કહીશ; સાંભળ, હે કલ્યાણી. આનો નિર્ણય કરનારા સૂક્ષ્મબુદ્ધિવાળા પણ આમાં મોહ પામે છે.
13.226.18
कर्मक्षये तु सम्प्राप्ते प्राणिनां जन्मधारिणाम् ।
उपद्रवो भवेद्देहे येन केनापि हेतुना ॥ १३.२२६.१८ ॥
જન્મ ધારણ કરનારા પ્રાણીઓનું કર્મ ક્ષીણ થાય ત્યારે, કોઈ પણ કારણથી દેહમાં ઉપદ્રવ થઈ શકે.
13.226.19
तन्निमित्तं शरीरी तु शरीरं प्राप्य संक्षयम् ।
अपयाति परित्यज्य ततः कर्मवशेन सः ॥ १३.२२६.१९ ॥
તે કારણે દેહધારી જીવ શરીરનો નાશ થતાં તેને છોડીને કર્મવશ થઈને ચાલ્યો જાય છે.
13.226.20
देहक्षयेपि नैवात्मा वेदनाभिर्न चाल्यते ।
तिष्ठेत्कर्मफलं यावद्व्रजेत्कर्मक्षये पुनः ॥ १३.२२६.२० ॥
દેહનો નાશ થાય તો પણ આત્મા વેદનાઓથી ચલિત થતો નથી; કર્મફળ રહે ત્યાં સુધી રહે છે, કર્મનો ક્ષય થતાં ફરી ચાલ્યો જાય છે.
13.226.21
आदिप्रभृति लोकेऽस्मिन्नेवमात्मगतिः स्मृता ।
एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२२६.२१ ॥
આ લોકમાં આદિથી જ આત્માની ગતિ આ રીતે સ્મરાઈ છે. હે દેવી, આ મેં તને કહ્યું; હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?