ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.226
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.226.1
देवदेव महादेव श्रुतं मे भगवन्निदम् ।
आत्मनो जातिसम्बन्धं ब्रूहि स्त्रीपुरुषान्तरम् ॥ १३.२२६.१ ॥
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
13.226.2
स्त्रीप्राणाः पुरुषप्राणा एकतः पृथगेव वा ।
एष मे संशयो देव तं मे छेत्तुं त्वमर्हसि ॥ १३.२२६.२ ॥
ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਇੱਕ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ? ਹੇ ਦੇਵ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਸੰਸ਼ਯ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗ ਹੈ।
13.226.3
तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वं समाहिता ।
स्त्रीत्वं पुंस्त्वमिति प्राणे स्थितिर्नास्ति शुभेक्षणे ॥ १३.२२६.३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਸੁਣ। ਹੇ ਸ਼ੁਭਨੇਤਰੀ, ਇਸਤਰੀਪਣ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਪਣ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
13.226.4
निर्विकारः सदैवात्मा स्त्रीत्वं पुंस्त्वं न चात्मनि ।
कर्मप्रकारेण तथा जात्यां जात्यां प्रजायते ॥ १३.२२६.४ ॥
ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ; ਇਸਤਰੀਪਣ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਪਣ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਰਮ ਦੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
13.226.5
कृत्वा कर्म पुमान्स्त्री वा स्त्री पुमानपि जायते ।
स्त्रीभावं यत्पुमान्कृत्वा कर्मणा प्रमदा भवेत् ॥ १३.२२६.५ ॥
ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪੁਰਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਇਸਤਰੀਪਣ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪੁਰਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.226.6
भगवन्सर्वलोकेश कर्मात्मा न करोति चेत् ।
कोऽन्यः कर्मकरो देहे तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १३.२२६.६ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਸਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਜੇ ਕਰਮਾਤਮਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
13.226.7
शृणु भामिनि कर्तारमात्मा हि न च कर्मकृत् ।
प्रकृत्या गुणयुक्तेन क्रियते कर्म नित्यशः ॥ १३.२२६.७ ॥
ਸੁਣ, ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ! ਆਤਮਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਰਮ ਸਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.226.8
शरीरं प्राणिनां लोके यथा पित्तकफानिलैः ।
व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्दोषैस्तथा व्याप्तं त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२२६.८ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਿੱਤ, ਕਫ ਅਤੇ ਵਾਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
13.226.9
सत्वं रजस्तमश्चैव गुणास्त्वेते शरीरिणः ।
प्रकाशात्मकमेतेषां सत्वं सततमिष्यते ॥ १३.२२६.९ ॥
ਸਤ੍ਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਤ੍ਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਵਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.226.10
रजो दुःखत्मकं तत्र तमो मोहात्मकं स्मृतम् ।
त्रिभिरेतैर्गुणैर्युक्तं लोके कर्म प्रवर्तते ॥ १३.२२६.१० ॥
ਰਜ ਦੁੱਖ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਤਮ ਮੋਹ-ਸਵਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਚਲਦਾ ਹੈ।
13.226.11
सत्यं प्राणिदया शौचं श्रेयः प्रीतिः क्षमा दमः ।
एवमादि तथाऽन्यश्च कर्म सात्विकमुच्यते ॥ १३.२२६.११ ॥
ਸੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਸ਼ੌਚ, ਸ਼੍ਰੇਯ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਖਿਮਾ, ਦਮ, ਅਤੇ ਏਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਵੀ—ਇਹ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਕਰਮ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.226.12
दाक्ष्यं कर्मपरत्वं च लोभो मोहो विधिं प्रति ।
कलत्रसङ्गो माधुर्यं नित्यमैश्वर्यलुब्धता।
रजसश्चोद्भवं चैतत्कर्म नानाविधं सदा ॥ १३.२२६.१२ ॥
ਚਤੁਰਾਈ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਨ, ਲੋਭ, ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ, ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲਗਾਅ, ਸੁਖ ਦੀ ਚਾਹ, ਸਦਾ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੀ ਲਾਲਸਾ—ਇਹ ਰਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ ਸਦਾ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.226.13
अनृतं चैव पारुष्यं धृतिर्विद्वेषिता भृशम् ।
हिंसाऽसत्यं च नास्तिक्यं निद्रालस्यभयानि च।
तमसश्चोद्भवं चैतत्कर्म पापयुतं तथा ॥ १३.२२६.१३ ॥
ਝੂਠ ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ, ਬਹੁਤ ਵੈਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੱਦ, ਹਿੰਸਾ, ਅਸੱਤ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਨੀਂਦ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਭੈ — ਇਹ ਤਮਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕਰਮ ਪਾਪਮਈ ਹੈ।
13.226.14
तस्माद्गुणमयः सर्वः कार्यारम्भः शुभाशुभः ।
तस्मादात्मानमव्यग्रं विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ १३.२२६.१४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ, ਗੁਣਮਈ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਚੰਚਲ, ਅਕਰਤਾ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣ।
13.226.15
सात्विकाः पुण्यलोकेषु राजसा मानुषे पदे ।
तिर्यग्योनौ च नरके तिष्ठेयुस्तामसा नराः ॥ १३.२२६.१५ ॥
ਸਾਤਵਿਕ ਪੁੰਨ-ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਸ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਤਿਰਯਕ ਜੂਨੀ ਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ।
13.226.16
किमर्थमात्मा भिन्नेऽस्मिन्देहे शस्त्रेण वा हते ।
स्वयं प्रयास्यति तदा तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२६.१६ ॥
ਇਹ ਦੇਹ ਟੁੱਟਣ ਜਾਂ ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਲ ਹਤ ਹੋਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗ ਹੈ।
13.226.17
तदहं ते प्रक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम् ।
एतन्निर्णायकैश्चापि मुह्यन्ते सूक्ष्मबुद्धिभिः ॥ १३.२२६.१७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣ, ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ, ਸੂਖਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.226.18
कर्मक्षये तु सम्प्राप्ते प्राणिनां जन्मधारिणाम् ।
उपद्रवो भवेद्देहे येन केनापि हेतुना ॥ १३.२२६.१८ ॥
ਜਨਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਉਪਦਰਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
13.226.19
तन्निमित्तं शरीरी तु शरीरं प्राप्य संक्षयम् ।
अपयाति परित्यज्य ततः कर्मवशेन सः ॥ १३.२२६.१९ ॥
ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.226.20
देहक्षयेपि नैवात्मा वेदनाभिर्न चाल्यते ।
तिष्ठेत्कर्मफलं यावद्व्रजेत्कर्मक्षये पुनः ॥ १३.२२६.२० ॥
ਦੇਹ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਦਰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ; ਕਰਮ-ਫਲ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ, ਕਰਮ ਦਾ ਕ੍ਸ਼ਯ ਹੋਣ ਤੇ ਫਿਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
13.226.21
आदिप्रभृति लोकेऽस्मिन्नेवमात्मगतिः स्मृता ।
एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२२६.२१ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?