महाभारत · अध्याय 13.226
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.226.1
देवदेव महादेव श्रुतं मे भगवन्निदम् ।
आत्मनो जातिसम्बन्धं ब्रूहि स्त्रीपुरुषान्तरम् ॥ १३.२२६.१ ॥
हे देवांच्या देवा, महादेवा, भगवन्, हे मी ऐकले आहे. आत्म्याचा जन्माशी असलेला संबंध आणि स्त्री-पुरुषांतील भेद मला सांगा.
13.226.2
स्त्रीप्राणाः पुरुषप्राणा एकतः पृथगेव वा ।
एष मे संशयो देव तं मे छेत्तुं त्वमर्हसि ॥ १३.२२६.२ ॥
स्त्रीचे प्राण आणि पुरुषाचे प्राण एकच आहेत की वेगळे? हे देवा, हाच माझा संशय आहे; तो दूर करणे तुम्हाला योग्य आहे.
13.226.3
तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वं समाहिता ।
स्त्रीत्वं पुंस्त्वमिति प्राणे स्थितिर्नास्ति शुभेक्षणे ॥ १३.२२६.३ ॥
म्हणून मी तुला सांगतो; एकाग्र चित्ताने सर्व ऐक. हे शुभनेत्रे, स्त्रीत्व आणि पुरुषत्व प्राणात स्थिर नसते.
13.226.4
निर्विकारः सदैवात्मा स्त्रीत्वं पुंस्त्वं न चात्मनि ।
कर्मप्रकारेण तथा जात्यां जात्यां प्रजायते ॥ १३.२२६.४ ॥
आत्मा सदैव निर्विकार आहे; स्त्रीत्व आणि पुरुषत्व आत्म्यात नाहीत. कर्माच्या प्रकारानुसार प्रत्येक जन्मात तो जन्म घेतो.
13.226.5
कृत्वा कर्म पुमान्स्त्री वा स्त्री पुमानपि जायते ।
स्त्रीभावं यत्पुमान्कृत्वा कर्मणा प्रमदा भवेत् ॥ १३.२२६.५ ॥
कर्म केलेला पुरुष स्त्री म्हणून जन्मतो, आणि स्त्री पुरुष म्हणून जन्मते. कर्माने स्त्रीभाव पावलेला पुरुष स्त्री होतो.
13.226.6
भगवन्सर्वलोकेश कर्मात्मा न करोति चेत् ।
कोऽन्यः कर्मकरो देहे तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १३.२२६.६ ॥
हे भगवन्, सर्वलोकेश! कर्मात्मा कर्म करत नसेल तर देहात कर्म करणारा दुसरा कोण? ते तुम्ही मला सांगावे.
13.226.7
शृणु भामिनि कर्तारमात्मा हि न च कर्मकृत् ।
प्रकृत्या गुणयुक्तेन क्रियते कर्म नित्यशः ॥ १३.२२६.७ ॥
ऐक, हे भामिनी! आत्मा कर्ता नाही आणि कर्म करणारा नाही. प्रकृतीने, गुणांनी युक्त होऊन, कर्म सतत केले जाते.
13.226.8
शरीरं प्राणिनां लोके यथा पित्तकफानिलैः ।
व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्दोषैस्तथा व्याप्तं त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२२६.८ ॥
जगतात प्राण्यांचे शरीर जसे पित्त, कफ आणि वात या तीन दोषांनी व्यापलेले असते, तसेच ते तीन गुणांनी व्यापलेले असते.
13.226.9
सत्वं रजस्तमश्चैव गुणास्त्वेते शरीरिणः ।
प्रकाशात्मकमेतेषां सत्वं सततमिष्यते ॥ १३.२२६.९ ॥
सत्त्व, रजस् आणि तमस् हेच देहधारींचे गुण आहेत. यांपैकी सत्त्व हे प्रकाशस्वरूप मानले जाते.
13.226.10
रजो दुःखत्मकं तत्र तमो मोहात्मकं स्मृतम् ।
त्रिभिरेतैर्गुणैर्युक्तं लोके कर्म प्रवर्तते ॥ १३.२२६.१० ॥
रजस् हे दुःखस्वरूप आहे आणि तमस् हे मोहस्वरूप मानले गेले आहे. या तीन गुणांनी युक्त होऊन जगात कर्म चालते.
13.226.11
सत्यं प्राणिदया शौचं श्रेयः प्रीतिः क्षमा दमः ।
एवमादि तथाऽन्यश्च कर्म सात्विकमुच्यते ॥ १३.२२६.११ ॥
सत्य, प्राणिमात्रांवरील दया, शौच, श्रेय, प्रीती, क्षमा, दम, आणि अशाच इतर गोष्टी—हे सात्त्विक कर्म म्हटले जाते.
13.226.12
दाक्ष्यं कर्मपरत्वं च लोभो मोहो विधिं प्रति ।
कलत्रसङ्गो माधुर्यं नित्यमैश्वर्यलुब्धता।
रजसश्चोद्भवं चैतत्कर्म नानाविधं सदा ॥ १३.२२६.१२ ॥
कौशल्य, कर्मात तत्परता, लोभ, विधीविषयी मोह, पत्नीविषयी आसक्ती, सुखाची आवड, सदैव ऐश्वर्याचा लोभ—हे रजसापासून उत्पन्न होते; असे कर्म सदैव विविध प्रकारचे असते.
13.226.13
अनृतं चैव पारुष्यं धृतिर्विद्वेषिता भृशम् ।
हिंसाऽसत्यं च नास्तिक्यं निद्रालस्यभयानि च।
तमसश्चोद्भवं चैतत्कर्म पापयुतं तथा ॥ १३.२२६.१३ ॥
असत्य आणि कठोरपणा, अतिशय द्वेष व हट्टीपणा, हिंसा, असत्य आणि नास्तिकता, झोप, आळस व भय — हे तमोगुणापासून उत्पन्न होते; यांनी युक्त कर्म पापमय असते.
13.226.14
तस्माद्गुणमयः सर्वः कार्यारम्भः शुभाशुभः ।
तस्मादात्मानमव्यग्रं विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ १३.२२६.१४ ॥
म्हणून सर्व कर्मारंभ, शुभ आणि अशुभ, गुणमय आहेत. म्हणून आत्म्याला अचल, अकर्ता आणि अविनाशी असे जाण.
13.226.15
सात्विकाः पुण्यलोकेषु राजसा मानुषे पदे ।
तिर्यग्योनौ च नरके तिष्ठेयुस्तामसा नराः ॥ १३.२२६.१५ ॥
सात्त्विक पुण्यलोकांत, राजस मानवी स्थितीत, आणि तामस तिर्यग्योनी व नरकात राहतील.
13.226.16
किमर्थमात्मा भिन्नेऽस्मिन्देहे शस्त्रेण वा हते ।
स्वयं प्रयास्यति तदा तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२६.१६ ॥
हा देह भिन्न झाल्यावर किंवा शस्त्राने आहत झाल्यावर आत्मा कशासाठी स्वतःहून निघून जातो? ते मला सांगणे तुला योग्य आहे.
13.226.17
तदहं ते प्रक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम् ।
एतन्निर्णायकैश्चापि मुह्यन्ते सूक्ष्मबुद्धिभिः ॥ १३.२२६.१७ ॥
म्हणून ते कारण मी तुला सांगतो; ऐक, हे कल्याणी. हे ठरवणारे सूक्ष्म बुद्धीचे लोकसुद्धा यात मोहात पडतात.
13.226.18
कर्मक्षये तु सम्प्राप्ते प्राणिनां जन्मधारिणाम् ।
उपद्रवो भवेद्देहे येन केनापि हेतुना ॥ १३.२२६.१८ ॥
जन्म धारण करणाऱ्या प्राण्यांचे कर्म क्षीण झाल्यावर कोणत्याही कारणाने देहात उपद्रव होऊ शकतो.
13.226.19
तन्निमित्तं शरीरी तु शरीरं प्राप्य संक्षयम् ।
अपयाति परित्यज्य ततः कर्मवशेन सः ॥ १३.२२६.१९ ॥
त्या कारणामुळे देहधारी जीव शरीर नष्ट झाल्यावर ते सोडून कर्माच्या वशाने निघून जातो.
13.226.20
देहक्षयेपि नैवात्मा वेदनाभिर्न चाल्यते ।
तिष्ठेत्कर्मफलं यावद्व्रजेत्कर्मक्षये पुनः ॥ १३.२२६.२० ॥
देह नष्ट झाले तरी आत्मा वेदनांनी विचलित होत नाही; कर्मफल असेपर्यंत तो राहतो, कर्म संपल्यावर पुन्हा निघून जातो.
13.226.21
आदिप्रभृति लोकेऽस्मिन्नेवमात्मगतिः स्मृता ।
एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२२६.२१ ॥
या लोकात आदिकालापासून आत्म्याची गती अशीच स्मरली गेली आहे. हे देवी, हे मी तुला सांगितले; आता आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?