महाभारत · अध्याय 13.229
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.229.1
भगवन्सर्वलोकेश त्रिपुरार्दन शङ्कर ।
कीदृशा यमदण्डास्ते कीदृशाः परिचारकाः ॥ १३.२२९.१ ॥
हे भगवन्, सर्वलोकेश्वरा, त्रिपुरासुराचा संहार करणारे शंकरा! यमाचे दंड कसे आहेत आणि त्याचे सेवक कसे आहेत?
13.229.2
कथं मृतास्ते गच्छन्ति प्राणिनो यमसादनम् ।
कीदृशं भवनं तस्य कथं दण्डयति प्रजाः।
एतत्सर्वं महादेव श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥ १३.२२९.२ ॥
मेलेले प्राणी यमलोकाकडे कसे जातात? त्याचे भवन कसे आहे आणि तो प्रजांना कसे दंड करतो? हे महादेवा, हे प्रभो, हे सर्व मला ऐकायचे आहे.
13.229.3
शृणु कल्याणि तत्सर्वं यत्ते देवि मनःप्रियम् ।
दक्षिणस्यां दिशि शुभे यमस्य सदनं महत् ॥ १३.२२९.३ ॥
हे कल्याणी, ऐक, जे सर्व तुझ्या मनाला प्रिय आहे ते. हे देवी, हे शुभे, दक्षिण दिशेला यमाचे मोठे सदन आहे.
13.229.4
विचित्रं रमणीयं च नानाभावसमन्वितम् ।
पितृभिः प्रेतसङ्घैश्च यमदूतैश्च सन्ततम् ॥ १३.२२९.४ ॥
ते विचित्र व रमणीय आहे, नाना भावांनी युक्त आहे; पितर, प्रेतसमूह आणि यमदूत यांनी सदैव भरलेले आहे.
13.229.5
प्राणिसङ्घैश्च बहुभिः कर्मवश्यैश्च पूरितम् ।
तत्रास्ते दण्डयन्नित्यं यमो लोकहिते रतः ॥ १३.२२९.५ ॥
ते अनेक प्राणिसमूहांनी आणि कर्मवश झालेल्या अनेकांनी भरलेले आहे. तेथे यम सदैव दंड करीत, लोकहितात रत होऊन राहतो.
13.229.6
मायया सततं वेत्ति प्राणिनां यच्छुभाशुभम् ।
मायया संहरंस्तत्र प्राणिसङ्घान्यतस्ततः ॥ १३.२२९.६ ॥
आपल्या मायेने तो प्राण्यांचे शुभ-अशुभ सदैव जाणतो. मायेनेच तेथे प्राणिसमूहांना इकडून तिकडून संहारतो.
13.229.7
तस्य मायामयाः पाशा न वेद्यन्ते सुरासुरैः ।
को हि मानुषमात्रस्तु देवस्य चरितं महत् ॥ १३.२२९.७ ॥
त्याचे मायामय पाश देव आणि असुरांनाही कळत नाहीत. सामान्य मनुष्य देवाचे महान चरित्र कसे जाणू शकेल?
13.229.8
एवं संवसतस्तस्य यमस्य परिचारकाः ।
गृहीत्वा सन्नयन्त्येव प्राणिनः क्षीणकर्मणः।
यन केनापदेशेन त्वपदेशसमुद्भवाः ॥ १३.२२९.८ ॥
अशा प्रकारे यमाचे सेवक क्षीण कर्म असलेल्या प्राण्यांना धरून नेतात. कोणत्या ना कोणत्या निमित्ताने ते प्रकट होतात.
13.229.9
कर्मणा प्राणिनो लोके उत्तमाधममध्यमाः ।
यथार्हं तान्समादाय नयन्ति यमसादनम् ॥ १३.२२९.९ ॥
जगात कर्मानुसार प्राणी उत्तम, अधम आणि मध्यम असतात. त्यांच्या योग्यतेनुसार त्यांना घेऊन ते यमलोकी नेतात.
13.229.10
धार्मिकानुत्तमान्विद्धि स्वर्गिणस्ते यथाऽमराः ।
त्रिषु जन्म लभन्ते ये कर्मणा मध्यमाः स्मृताः।
तिर्यङनरकगन्तारो ह्यधमास्ते नराधमाः ॥ १३.२२९.१० ॥
धार्मिकांना उत्तम म्हणून जाण; ते देवांप्रमाणे स्वर्गवासी असतात. कर्माने मध्यम मानले गेलेले तिन्ही प्रकारचे जन्म घेतात. तिर्यक योनी आणि नरकाकडे जाणारे तेच अधम, नराधम होत.
13.229.11
पन्थानस्त्रिविधा दृष्टाः सर्वेषां गतजीविनाम् ।
रमणीयं निराबाधं दुर्दर्शमिति नामतः ॥ १३.२२९.११ ॥
जीव सोडलेल्या सर्वांसाठी तीन प्रकारचे मार्ग पाहिले गेले आहेत. त्यांची नावे रमणीय, निराबाध आणि दुर्दर्श अशी आहेत.
13.229.12
रमणीयं तु यन्मार्गं पताकाध्वजसङ्कुलम् ।
धूपितं सिक्तसंमृष्टं पुष्पमालाभिसङ्कुलम् ॥ १३.२२९.१२ ॥
जो रमणीय मार्ग आहे तो पताका व ध्वजांनी भरलेला असतो; धुपाने सुगंधित, सडा घालून स्वच्छ केलेला आणि पुष्पमाळांनी गजबजलेला असतो.
13.229.13
मनोहरं सुखस्पर्शं गच्छतामेव तद्भवेत् ।
निराबाधं यथालोकं सुप्रशस्तं कृतं भवेत् ॥ १३.२२९.१३ ॥
जो मनोहर आणि स्पर्शाला सुखद असेल, चालणाऱ्यांसाठी तो मार्ग अडथळ्यांविना, नजर जाईल तिथवर सुंदररीत्या सज्ज असेल.
13.229.14
तृतीयं यत्तु दुर्दर्शं दुर्गन्धि तमसा वृतम् ।
परुषं शर्कराकीर्णं श्वदंष्ट्राबहुलं भृशम्।
किमिकीटसमाकीर्णं भजतामतिदुर्गमम् ॥ १३.२२९.१४ ॥
तिसरा मार्ग पाहण्यासही भयंकर, दुर्गंधी, अंधाराने वेढलेला, खडबडीत, खडेमय, कुत्र्याच्या दाढांसारख्या काट्यांनी भरलेला, किडे-कीटकांनी व्यापलेला आहे; त्यावरून चालणाऱ्यांसाठी तो अत्यंत दुर्गम आहे.
13.229.15
मार्गैरेवं त्रिभिर्नित्यमुत्तमाधममध्यमान् ।
सन्नयन्ति यथा काले तन्मे शृणु शुचिस्मिते ॥ १३.२२९.१५ ॥
याच तीन मार्गांनी ते नेहमी उत्तम, अधम आणि मध्यम लोकांना योग्य वेळी नेतात; हे पवित्र स्मित करणाऱ्या, ते माझ्याकडून ऐक.
13.229.16
उत्तमानन्तकाले तु यमदूताः सुसंवृताः ।
नयन्ति सुखमादाय रमणीयपथेन वै ॥ १३.२२९.१६ ॥
परंतु अंतकाळी यमदूत, चांगले सज्ज होऊन, उत्तम लोकांना सुखाने उचलून खरोखर रमणीय मार्गाने नेतात.
13.229.17
भगवंस्तत्र चात्मानं त्यक्तदेहं निराश्रयम् ।
अदृश्यं कथमादाय सन्नयन्ति यमान्तिकम् ॥ १३.२२९.१७ ॥
हे भगवन्, तेथे देह सोडलेल्या, आश्रयहीन, अदृश्य आत्म्याला यमदूत कसे उचलून यमाजवळ नेतात?
13.229.18
शृणु भामिनि तत्स्रवं त्रिविधं देहकारणम् ।
कर्मवश्यं भोगवश्यं दुःखवश्यमिति प्रिये ॥ १३.२२९.१८ ॥
हे भामिनी, ऐक; ते देहाचे कारण त्रिविध आहे: कर्मवश, भोगवश, दुःखवश, हे प्रिये.
13.229.19
मानुषं कर्मवश्यं स्याद्द्वितीयं भोगसाधनम् ।
तृतीयं यातनावश्यं शरीरं मायया कृतम्।
यमलोके न चान्यत्र दृश्यते यातनायुतम् ॥ १३.२२९.१९ ॥
मानवी शरीर कर्माच्या अधीन असते; दुसरे भोगाचे साधन; तिसरे यातनेच्या अधीन; हे शरीर मायेने निर्माण केलेले आहे. यमलोकाखेरीज इतरत्र यातनांनी युक्त (शरीर) दिसत नाही.
13.229.20
शरीरैर्यातनावश्यैर्जीवानामुच्य भामिनि ।
नयन्ति यामिकास्तत्र प्राणिनो मायया मृतान् ॥ १३.२२९.२० ॥
हे भामिनी! यातनेच्या अधीन त्या शरीरांसह जीवांना तेथे नेले जाते. तेथे यमदूत मायेने मृत झालेल्या प्राण्यांना नेतात.
13.229.21
मध्यमान्योधवेषेण मध्यमेन पथा तथा ॥ १३.२२९.२१ ॥
मध्यम (जीवांना) योद्ध्यांच्या वेषात, मध्यम मार्गाने तसेच (नेले जाते).
13.229.22
चण्डालवेषास्त्वधमान्गृहीत्वा भर्त्सतर्जनैः ।
आकर्षन्तस्तथा पाशैर्दुर्दर्शेन नयन्ति तान् ॥ १३.२२९.२२ ॥
परंतु चांडाळाच्या वेषातील (यमदूत) अधमांना पकडून, निर्भर्त्सना व धमक्या देत, पाशांनी ओढत भयंकर रीतीने नेतात.
13.229.23
त्रिविधानेवमादाय नयन्ति यमसादनम् ।
धर्मासनगतं दक्षं भ्राजमानं स्वतेजसा ॥ १३.२२९.२३ ॥
अशा प्रकारे तिन्ही प्रकारच्या (जीवांना) घेऊन (यमदूत) यमाच्या निवासस्थानी नेतात; तेथे धर्मासनावर बसलेला दक्ष (यम) आपल्या तेजाने झळकतो.
13.229.24
लोकपालं सहाध्यक्षं तथैव परिषद्गतम् ।
दर्शयन्ति महाभागे यामिकास्तं निवेद्य ते
पूजयन्दण्डयन्कांश्चित्तेषां शृण्वञ्शुभाशुभम् ।
व्याहृतो बहुसाहस्रैस्तत्रास्ते सततं यमः ॥ १३.२२९.२४ ॥
लोकपाल व त्याचे अधिकारी यांच्यासह सभेत बसलेल्या त्याला, हे महाभागे, यमदूत कळवून दाखवतात. ते काहींचा सन्मान करतात, काहींना शिक्षा देतात; त्यांची शुभ-अशुभ कृत्ये ऐकत, हजारो जणांनी आवाहन केलेला यम तेथे सदैव असतो.
13.229.26
गतानां तु यमस्तेषामुत्तमानभिपूजया ।
अभिसङ्गृह्य विधिवत्पृष्ट्वा स्वागतकौशलम्।
प्रस्तुत्य तत्कृतं तेषां लोकं संदिशते यमः ॥ १३.२२९.२६ ॥
मृतांपैकी उत्तम जनांचा यम आदराने स्वीकार करतो, विधिपूर्वक कुशल विचारतो, त्यांच्या कर्मांचा उल्लेख करून एका लोकाकडे पाठवतो.
13.229.27
यमेनैवमनुज्ञाता यान्ति पश्चात्त्रिविष्टपम् ॥ १३.२२९.२७ ॥
यमाची अशी अनुमती मिळाल्यावर ते पुढे त्रिविष्टपास (स्वर्गास) जातात.
13.229.28
मध्यमानां यमस्तेषां श्रुत्वा कर्म यथातथम् ।
जायन्तां मानुषेष्वेव इति संदिशते च तान् ॥ १३.२२९.२८ ॥
मध्यम लोकांची कर्मे यथार्थपणे ऐकून यम 'हे मनुष्यांतच जन्मावेत' असे त्यांना सांगतो.
13.229.29
अधमान्पाशसंयुक्तान्यमो नावेक्षते गतान् ।
यमस्य पुरुषा घोराश्चण्डालसमदर्शनाः।
यातनाः प्रापयन्त्येताँल्लोकपालस्य शासनात् ॥ १३.२२९.२९ ॥
अधम लोक पाशांनी बद्ध असतात; यम त्यांच्याकडे पाहत नाही. चांडाळासारखे दिसणारे यमाचे भयंकर सेवक लोकपालाच्या आज्ञेने त्यांना यातना देतात.
13.229.30
भिन्दन्तश्च तुदन्तश्च प्रकर्षन्तो यतस्ततः ।
क्रोशन्तः पातयन्त्येतान्मिथो गर्तेष्ववाङ्मुखान् ॥ १३.२२९.३० ॥
टोचत, मारत, इकडेतिकडे ओढत, ओरडत ते यांना खड्ड्यांत तोंड खाली करून ढकलतात.
13.229.31
संयामिन्यः शिलास्तेषां पतन्ति शिरसि प्रिये ।
अयोमुखाः कङ्कवला भक्षयन्ति सुदारुणाः ॥ १३.२२९.३१ ॥
हे प्रिये, संयामिनीतील शिळा त्यांच्या डोक्यावर पडतात; लोखंडी तोंडाचे, अत्यंत क्रूर कंकपक्षी त्यांना खातात.
13.229.32
असिपत्रवने घोरे चारयन्ति तथा परान् ।
तीक्ष्णदंष्ट्रास्तथा श्वानः कांश्चित्तत्र ह्यदन्ति वै ॥ १३.२२९.३२ ॥
असिपत्रवन नावाच्या भयानक वनात ते इतरांना भटकावत ठेवतात; तेथे तीक्ष्ण दाढांचे कुत्रे काहींना खाऊन टाकतात.
13.229.33
तत्र वैतरणी नाम नदी ग्राहसमाकुला ।
दुष्प्रवेशा च घोरा च मूत्रशोणितवाहिनी।
तस्यां सम्मज्जयन्त्येते तृषितान्पाययन्ति तान् ॥ १३.२२९.३३ ॥
तेथे वैतरणी नावाची नदी आहे; ती मगरींनी भरलेली, ओलांडण्यास कठीण, भयानक, मूत्र व रक्त वाहवणारी आहे. तिच्यात हे तहानलेल्यांना बुडवतात आणि त्यांनाच ते प्यायला लावतात.
13.229.34
आरोपयन्ति वै कांश्चित्तत्र कण्टकशल्मलीम् ।
यन्त्रचक्रेषु तिलवत्पीड्यन्ते तत्र केचन ॥ १३.२२९.३४ ॥
तेथे काहींना काटेरी शाल्मली वृक्षावर चढवतात; तेथे काहीजण यंत्राच्या चाकांत तिळाप्रमाणे चिरडले जातात.
13.229.35
अङ्गरेषु च दह्यन्ते तथा दुष्कृतकारिणः ।
कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते पच्यन्ते सिकतासु वै ॥ १३.२२९.३५ ॥
दुष्कृत करणारे निखाऱ्यांत जाळले जातात; कुंभीपाकांत शिजवले जातात; वाळूतही शिजवले जातात.
13.229.36
पाट्यन्ते तरुवच्छस्त्रैः पापिनः क्रकचादिभिः ।
भिद्यन्ते भागशः शूलैस्तुद्यन्ते सूक्ष्मसूचिभिः ॥ १३.२२९.३६ ॥
पापी लोकांना झाडाप्रमाणे करवत इत्यादी शस्त्रांनी फाडले जाते; शूळांनी तुकडे तुकडे केले जातात; बारीक सुयांनी टोचले जातात.
13.229.37
एवं त्वया कृतं दोषं तदर्थं दण्डनं त्विति ।
वाचैव घोषयन्ति स्म दण्डमानाः समन्ततः ॥ १३.२२९.३७ ॥
"तू हा दोष केलास; त्याबद्दल ही शिक्षा" असे, दंड भोगणारे सर्व बाजूंनी केवळ वाणीने घोषित करतात.
13.229.38
एवं ते यातनां प्राप्य शरीरैर्यातनाशयैः ।
प्रसहन्तश्च तद्दुःखं स्मरन्तः स्वापराधजम् ॥ १३.२२९.३८ ॥
अशा प्रकारे ते यातना भोगतात, यातनेस योग्य शरीरांनी ते दुःख सहन करतात आणि स्वतःच्या अपराधातून जन्मलेले स्मरतात.
13.229.39
क्रोशन्तश्च रुद्रन्तश्च न मुच्यन्ते कथञ्चन ।
स्मरन्तस्तत्र तप्यन्ते पापमात्मकृतं भृशम् ॥ १३.२२९.३९ ॥
ओरडत आणि रडत असतानाही ते कोणत्याही प्रकारे सुटत नाहीत; तेथे स्वतः केलेल्या पापाचे स्मरण करून ते अत्यंत संतप्त होतात.
13.229.40
एवं बहुविधा दण्डा भुज्यन्ते पापकारिभिः ।
यातनाभिश्च पच्यन्ते नरकेषु पुनः पुनः ॥ १३.२२९.४० ॥
अशा प्रकारे पापकर्म करणारे अनेक प्रकारची शिक्षा भोगतात; नरकांत यातनांनी पुनःपुन्हा शिजवले जातात.
13.229.41
अपरे यातनां भुक्त्वा मुच्यन्ते तत्र किल्बिषात् ।
पापदोषक्षयकरा यातनाः संस्मृता नृणाम्।
बहुतप्तं यथा लोहममलं तत्तथा भवेत् ॥ १३.२२९.४१ ॥
इतर लोक यातना भोगून तेथे पापातून मुक्त होतात. मानवांचे पाप व दोष नष्ट करणाऱ्या यातना अशा स्मरल्या जातात; अति तापवलेले लोखंड जसे निर्मळ होते, तसेच ते होते.